Previous Verse

Shloka 30

कौसल्याविलापः

Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare | kausalyā rudatī svārtā bhartāram idam abravīt ||

धर्मपरायण और सबको प्रिय लगने वाले श्रेष्ठ राम के वन को चले जाने पर, स्वार्थ-शोक से व्याकुल कौसल्या रोती हुई अपने पति से यह बोली।

वनम्to the forest
वनम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
गतेwhen (he) had gone
गते:
क्रियाविशेषण (Locative absolute/सप्तमी-सम्बन्ध)
TypeVerb
Root√गम् (धातु) → गत (कृदन्त)
Formकृदन्त-भूतकृत् (PPP) ‘गत’; पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; locative absolute with ‘रामे’
धर्मपरेdevoted to dharma
धर्मपरे:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootधर्मपर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘धर्मे परः’
रामेwhen Rama (was)
रामे:
अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
रमयताम्of those who delight (others)
रमयताम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Root√रम् (धातु) + णिच् → रमयत् (वर्तमान कृदन्त)
Formवर्तमान कृदन्त; षष्ठी (6th/Genitive) बहुवचन
वरेthe best
वरे:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
कौसल्याKausalya
कौसल्या:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootकौसल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
रुदतीweeping
रुदती:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Root√रुद् (धातु) → रुदत् (वर्तमान कृदन्त)
Formवर्तमान कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वार्ताin her own anguish
स्वार्ता:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्वार्थ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भर्तारम्her husband
भर्तारम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
इदम्this
इदम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अब्रवीत्spoke
अब्रवीत्:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Root√ब्रू (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Hearing the words uttered in harrowing accents, the king overcome with deep distress became senseless. Recollecting his folly thereafter he fell into a sad state.ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে একষষ্টিতমস্সর্গঃ৷৷Thus ends the sixtyfirst sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

R
Rāma
K
Kausalyā
D
Daśaratha
F
Forest (vana)

FAQs

By foregrounding Rāma’s dharma-orientation, the narration frames the ensuing lament as an ethical crisis: the righteous have been made to suffer through decisions made in the name of duty.

A repeated narrative marker (as presented in the input) introducing Kausalyā’s speech after Rāma’s departure.

Rāma’s integrity and altruism (dharma + concern for others) are emphasized as defining traits.