Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

कौसल्याविलापः

Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

tvāṃ tu notsahate hantuṃ mahātmā pitṛgauravāt |

sasomārkagrahagaṇaṃ nabhas tārāvicitritam || 2.61.20 ||

pātayed yo divaṃ kruddhaḥ sa tvāṃ na vyativartate |

prakṣobhayet vā dārayet vā mahīṃ śailaśatācitām || 2.61.21 ||

परन्तु महात्मा श्रीराम पिता के गौरव के कारण तुम्हें मारने का साहस नहीं करते। जो क्रोध में सूर्य-चन्द्र और ग्रहों से युक्त, ताराओं से चित्रित आकाश को भी गिरा दे—वह भी तुम्हारा अतिक्रमण नहीं करता; वह तो पर्वत-शतों से घिरी पृथ्वी को ही कम्पित या विदीर्ण कर दे, पर पितृ-आज्ञा का उल्लंघन नहीं करेगा।

tvāmyou
tvām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootyusmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/स्त्री (सर्वनाम), द्वितीया, एकवचन
tubut
tu:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक निपात (but)
nanot
na:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
utsahatedares/has the strength
utsahate:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootud-√sah (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
hantumto kill
hantum:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Root√han (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त infinitive
mahātmāthe great-souled one
mahātmā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmahā-ātman (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘great-souled’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
pitṛ-gauravātout of respect for (his) father
pitṛ-gauravāt:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootpitṛ (प्रातिपदिक) + gaurava (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (‘father-respect’), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (gaurava), पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन
sa-soma-arka-graha-gaṇamwith the moon, sun, and host of planets
sa-soma-arka-graha-gaṇam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootsa (अव्यय) + soma (प्रातिपदिक) + arka (प्रातिपदिक) + graha (प्रातिपदिक) + gaṇa (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष (सह-सम्बन्ध: ‘together with’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; दिवम्/नभः इति विशेषण
nabhaḥsky
nabhaḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnabhas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र ‘divam’ के समानार्थक (sky/heaven)
tārā-vicitritamvariegated/adorned with stars
tārā-vicitritam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Roottārā (प्रातिपदिक) + vicitrita (प्रातिपदिक; √citr क्त)
Formतत्पुरुष-समास (‘star-adorned’), क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; नभः/दिवम् इति विशेषण
pātayetmight cause to fall
pātayet:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√pat (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative/‘may’), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
yaḥwho
yaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
divamheaven
divam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdiv (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
kruddhaḥangered
kruddhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootkruddha (प्रातिपदिक; √krudh क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; यः इति विशेषण
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; यः-तस्य सहसंबन्ध (correlative)
tvāmyou
tvām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootyusmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया, एकवचन
nanot
na:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
vyativartatetransgresses/disobeys
vyativartate:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-ati-√vṛt (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
prakṣobhayetmight shake/agitate
prakṣobhayet:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√kṣubh (धातु)
Formविधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
or
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (or)
dārayetmight split
dārayet:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√dṛ (धातु)
Formविधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
or
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (or)
mahīmearth
mahīm:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmahī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
śaila-śata-ācitāmcovered with hundreds of mountains
śaila-śata-ācitām:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootśaila (प्रातिपदिक) + śata (प्रातिपदिक) + ācita (प्रातिपदिक; ā-√ci क्त)
Formतत्पुरुष-समास (‘heaped with a hundred mountains’), क्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; महीम् इति विशेषण

Out of respect for his father magnanimous Rama is not inclined to kill you. He has not defied the anger, the Sun, the Moon and the sky looking wonderful with stars can be pulled down. He will not even shake or break the earth surrounded by hundreds of mountains.

R
Rāma
S
Sun (arka)
M
Moon (soma/candra)
P
planets (graha)
S
stars (tārā)
E
earth (mahī)
M
mountains (śaila)

FAQs

Filial reverence and obedience to rightful authority are central to dharma; true strength is shown by restraint in deference to moral duty.

The speaker stresses that Rāma’s non-violence toward his father is not weakness but principled restraint grounded in respect for paternal dharma.

Rāma’s pitṛbhakti (reverence for his father) and self-control, even while possessing world-shaking power.