Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

कौसल्याविलापः

Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

bhojayanti kila śrāddhe kecit svān eva bāndhavān |

tataḥ paścāt samīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān ||

कहा जाता है कि श्राद्ध में कुछ लोग पहले केवल अपने ही बान्धवों को भोजन कराते हैं। फिर उसके बाद, मानो कर्तव्य पूरा हो गया हो, वे द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणों की ओर देखते हैं॥

भोजयन्तिfeed
भोजयन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु) (णिच्)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; णिच्-प्रत्यय (causative) = 'cause to eat/feed'
किलindeed/they say
किल:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootकिल (अव्यय)
Formनिपात (hearsay/emphasis particle)
श्राद्धेin the śrāddha rite
श्राद्धे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्राद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
केचित्some (people)
केचित्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; अनिश्चित-प्रयोग (indefinite pronoun)
स्वान्their own
स्वान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् for बान्धवान्
एवonly
एव:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (restrictive particle)
बान्धवान्relatives
बान्धवान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootबान्धव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन
ततःthen/thereafter
ततः:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formक्रम/अपादानार्थक-अव्यय (thereafter/from that)
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formकालार्थक-अव्यय (afterwards)
समीक्षन्तेlook for/seek
समीक्षन्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + ईक्ष् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
कृतकार्याःhaving finished (the rite)
कृतकार्याः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृत + कार्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः—कृतं कार्यं येषाम् (having completed the task)
द्विजर्षभान्the best of the twice-born
द्विजर्षभान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootद्विज + ऋषभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः—द्विजानां ऋषभाः (best among brahmins)

Some first feed their own relatives in shraddha ceremony and thereafter look for the best of brahmins to feed.

Ś
śrāddha
B
brāhmaṇas (dvija)
D
dvijarṣabha

FAQs

Dharma includes proper order and respect in ritual and society: honoring the worthy is not an afterthought but a principled priority.

Kauśalyā uses a ritual analogy to argue that what is ‘rightful’ should not be treated as secondary or leftover.

Kauśalyā’s rhetorical wisdom—she frames political injustice through a culturally understood ethical example.