Adhyaya 10
Upodghata PadaAdhyaya 1090 Verses

Adhyaya 10

Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention (Amṛtamanthana-Prasaṅga)

इस अध्याय में (हयग्रीव–अगस्त्य संवाद के अंतर्गत) धन्वन्तरि के साथ अमृत-कलश के प्रकट होते ही दैत्यों द्वारा स्वर्ण कलश छीन लिया जाता है और सुर–असुर संग्राम छिड़ जाता है। सर्वलोक-रक्षक विष्णु अपनी अद्वैत-स्वरूपा (स्वैक्य-रूपिणी) ललिता की स्तुति करता है; यहाँ समाधान केवल युद्धबल से नहीं, दिव्य माया/संमोहन से होता है। ललिता ‘सर्व-संमोहिनी’ रूप में प्रकट होकर युद्ध रोकती हैं और वाणी से दैत्यों को अमृत अपने हाथ सौंपने के लिए मना लेती हैं। फिर वे देवों और असुरों की अलग-अलग पंक्तियाँ बनवाकर शांति, संयम और मोह के द्वारा अमृत का सुव्यवस्थित वितरण कराती हैं—अमृत को राजसत्ता का प्रतीक और शक्ति को निर्णायक मध्यस्थ बताया गया है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अमृतमन्थनं नाम नवमो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ देवा महेन्द्राद्या विष्णुना प्रभविष्मुना / अङ्गीकृता महाधीराः प्रमोदं परमं ययुः

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्डमहापुराण के उत्तरभाग में ‘अमृतमन्थन’ नामक नवम अध्याय। हयग्रीव बोले—तब महेन्द्र आदि देव, प्रभु विष्णु द्वारा स्वीकार किए जाकर, महाधीर होकर परम आनंद को प्राप्त हुए।

Verse 2

मलकाद्यास्तु ते सर्वे दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः / संत्यक्ताश्च श्रिया देव्या भृशमुद्वेगमागताः

मलक आदि वे सभी दैत्य विष्णु से विमुख थे; देवी श्री द्वारा त्यक्त होकर वे अत्यंत उद्विग्न हो उठे।

Verse 3

ततो जगृहिरे दैत्या धन्वन्तरिकरस्थितम् / परमामृतसाराढ्यं कलशं कनकोद्भवम् / अथासुराणां देवानामन्योन्यं कलहो ऽभवत्

तब दैत्यों ने धन्वन्तरि के हाथ में स्थित, परम अमृत-सार से परिपूर्ण, स्वर्णोत्पन्न कलश को छीन लिया। फिर देवों और असुरों में परस्पर घोर कलह हो गया।

Verse 4

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वलोकैकरक्षकः / सम्यगाराधयामासललितां स्वैक्यरूपिणीम्

इसी बीच, समस्त लोकों के एकमात्र रक्षक विष्णु ने अपने ही एकत्व-स्वरूपिणी ललिता देवी की विधिवत् आराधना की।

Verse 5

सुराणामसुराणां च रणं वीक्ष्य सुदारुणम् / ब्रह्मा निजपदं प्राप शंभुः कैलासमास्थितः

देवों और असुरों का अत्यन्त भयानक युद्ध देखकर ब्रह्मा अपने निज धाम को चले गए; और शम्भु कैलास पर विराजमान हो गए।

Verse 6

मलकं योधयामास दैत्यानामधिपं वृषा / असुरैश्च सुराः सर्वे सांपरायमकुर्वत

वृषा ने दैत्यों के अधिपति मलक से युद्ध किया; और असुरों के साथ सभी देवों ने प्राणान्तक संग्राम छेड़ दिया।

Verse 7

भगवानपि योगीन्द्रः समाराध्य महेश्वरीम् / तदेकध्यानयोगेन तद्रूपः समजायत

भगवान योगीन्द्र ने भी महेश्वरी की सम्यक् आराधना करके, उसी के एकाग्र ध्यान-योग से उसी का रूप धारण कर लिया।

Verse 8

सर्वसंमोहिनी सा तु साक्षाच्छृङ्गारनायिका / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता

वह सबको मोहित करने वाली, साक्षात् शृंगार की नायिका थी। वह समस्त शृंगार-वेष से सम्पन्न और सभी आभूषणों से विभूषित थी।

Verse 9

सुराणामसुराणां च निवार्य रणमुल्वणम् / मन्दस्मितेन दैतेयान्मोहयन्ती जगद ह

देवों और असुरों के भयंकर युद्ध को रोककर, वह मंद मुस्कान से दैत्यों को मोहित करती हुई बोली।

Verse 10

अलं युद्धेन किं शस्त्रेर्मर्मस्थानविभेदिभिः / निष्ठुरैः किं वृथालापैः कण्ठशोषणहेतुभिः

युद्ध से बस करो; मर्मस्थानों को भेदने वाले शस्त्रों का क्या प्रयोजन? कठोर, व्यर्थ वचनों से क्या लाभ, जो केवल कंठ को सुखाने वाले हैं?

Verse 11

अहमेवात्र मध्यस्था युष्माकं च दिवौकसाम् / यूयं तथामी नितरामत्र हि क्लेशभागिनः

मैं ही यहाँ तुम्हारे और स्वर्गवासियों के बीच मध्यस्थ हूँ। तुम भी और ये भी—यहाँ निश्चय ही कष्ट के भागी हो।

Verse 12

सर्वेषां सममेवाद्य दास्याम्यमृतमद्भुतम् / मम हस्ते प्रदातव्यं सुधापात्रमनुत्तमम्

आज मैं सबको समान रूप से अद्भुत अमृत दूँगी। वह उत्तम सुधा-पात्र मेरे हाथ में देकर दिया जाए।

Verse 13

इति तस्या वचः श्रुत्वा दैत्यास्तद्वाक्यमोहिताः / पीयूषकलशं तस्यै ददुस्ते मुग्धचेतसः

उसके वचन सुनकर दैत्य उसके कथन से मोहित हो गए; वे मुग्धचित्त होकर उसे अमृत का कलश दे बैठे।

Verse 14

सा तत्पात्रं समादाय जगन्मोहनरूपिणी / सुराणामसुराणां च वृथक्पङ्क्तिं चकार ह

जगत् को मोहित करने वाली उस रूपवती ने वह पात्र लेकर देवों और असुरों की अलग-अलग पंक्तियाँ बना दीं।

Verse 15

द्वयोः पङ्क्त्योश्च मध्यस्थास्तानुवाच सुरासुरान् / तूष्णीं भवन्तु सर्वे ऽपि क्रमशो दीयते मया

दोनों पंक्तियों के बीच खड़ी होकर उसने देवों और असुरों से कहा—“तुम सब चुप रहो; मैं क्रम से बाँटूँगी।”

Verse 16

तद्वाक्यमुररीचक्रुस्ते सर्वे समवायिनः / सा तु संमोहिताश्लेषलोका दातुं प्रचक्रमे

वहाँ एकत्र हुए उन सबने उसके वचन को स्वीकार कर लिया; और वह, लोकों को आलिंगन-सा मोहित करने वाली, बाँटने लगी।

Verse 17

क्वणत्कनकदर्वीका क्वणन्मङ्गलकङ्कणा / कमनीयविभूषाढ्या कला सा परमा बभौ

उसकी स्वर्ण-करछी झनझनाती थी, मंगल-कंगन खनकते थे; मनोहर आभूषणों से सजी वह परम शोभा-स्वरूपा प्रतीत हुई।

Verse 18

वामे वामे करांभोजे सुधाकलशमुज्ज्वलम् / सुधां तां देवतापङ्क्तौ पूर्वं दर्व्या तदादिशत्

उसके बाएँ-बाएँ कर-कमल में उज्ज्वल अमृत-कलश था। उसने पहले देवताओं की पंक्ति में करछी से वह सुधा बाँटने की आज्ञा दी।

Verse 19

दिशन्ती क्रमशास्तत्र चन्द्रभास्करसूचितम् / दर्वीकरेण चिच्छेद सैंहिकेयं तु मध्यगम् / पीतामृतशिरोमात्रं तस्य व्योम जगाम च

वह क्रम से बाँटती हुई चन्द्र और सूर्य के संकेत से पहचाने गए मध्यस्थ सैंहिकेय को करछी-हाथ से काट बैठी। अमृत पी चुके उसके सिर मात्र ने आकाश में गमन किया।

Verse 20

तं दृष्ट्वाप्यसुरास्तत्र तूष्णीमासन्विमोहिताः / एवं क्रमेण तत्सर्वं विबुधेभ्यो वितीर्य सा / असुराणां पुरः पात्रं सानिनाय तिरोदधे

यह देखकर भी वहाँ असुर मोहित होकर मौन बैठे रहे। उसने इसी क्रम से सब कुछ देवताओं को बाँट दिया; फिर असुरों के सामने पात्र ले जाकर वह अंतर्धान हो गई।

Verse 21

रिक्तपात्रं तु तं दृष्ट्वा सर्वे दैतेयदानवाः / उद्वेलं केवलं क्रोधं प्राप्ता युद्धचिकीर्षया

रिक्त पात्र देखकर सभी दैत्य-दानवों को केवल उफनता क्रोध आ घेरा, और वे युद्ध करने की इच्छा से भर उठे।

Verse 22

इन्द्रादयः सुराः सर्वे सुधापानाद्बलोत्तराः / दुर्वलैरसुरैः सार्धं समयुद्ध्यन्त सायुधाः

इन्द्र आदि सभी देव अमृत-पान से अधिक बलवान हो गए थे; वे शस्त्र धारण कर दुर्बल असुरों के साथ युद्ध करने लगे।

Verse 23

ते विध्यमानाः शतशो दानवेन्द्राः सुरोत्तमैः / दिगन्तान्कतिचिज्जग्मुः पातालं कतिचिद्ययुः

सुरोत्तमों द्वारा विद्ध होकर सैकड़ों दानव-राज भागे; कुछ दिशाओं के छोर तक चले गए और कुछ पाताल में जा गिरे।

Verse 24

दैत्यं मलकनामानं विजित्य विबुधेश्वरः / आत्मीयां श्रियमाजह्रे श्रीकटाक्ष समीक्षितः

मलक नामक दैत्य को जीतकर देवों के स्वामी ने, श्री के कटाक्ष से अनुगृहीत होकर, अपनी ही लक्ष्मी को पुनः प्राप्त किया।

Verse 25

पुनः सिंहासनं प्राप्य महेन्द्रः सुरसेवितः / त्रैलोक्यं पालयामास पूर्ववत्पूर्वदेवजित्

फिर सिंहासन पर आरूढ़ होकर, देवों से सेवित महेन्द्र ने, पूर्व में देवों को जीतने वाले की भाँति, त्रैलोक्य का पूर्ववत् पालन किया।

Verse 26

निर्भया निखिला देवास्त्रैलोक्ये सचराचरे / यथाकामं चरन्ति स्म सर्वदा हृष्टचेतसः

त्रैलोक्य के चराचर सहित समस्त देव निर्भय हो गए; वे सदा प्रसन्नचित्त होकर अपनी इच्छा के अनुसार विचरने लगे।

Verse 27

तदा तदखिलं दृष्ट्वा मोहिनीचरितं मुनिः / विस्मितः कामचारी तु कैलासं नारदो गतः

तब उस मोहिनी-चरित को सब प्रकार से देखकर मुनि नारद विस्मित हुए; इच्छानुसार विचरने वाले वे कैलास को चले गए।

Verse 28

नन्दिना च कृतानुज्ञः प्रणम्य परमेश्वरम् / तेन संभाव्यमानो ऽसौ तुष्टो विष्टरमास्त सः

नन्दी से अनुमति पाकर उसने परमेश्वर को प्रणाम किया; उनके स्नेहपूर्ण सत्कार से प्रसन्न होकर वह विस्तार से बैठ गया।

Verse 29

आसनस्थं महादेवो मुनिं स्वेच्छाविहारिणम् / पप्रच्छ पार्वतीजानिः स्वच्छस्फटिकसन्निभः

आसन पर बैठे, स्वेच्छा से विचरने वाले मुनि से महादेव—पार्वतीपति, स्वच्छ स्फटिक-से दीप्त—ने पूछा।

Verse 30

भगवन्सर्ववृत्तज्ञ पवित्रीकृतविष्टर / कलहप्रिय देवर्षे किं वृत्तं तत्र नाकिनाम्

हे भगवन्, सब वृत्तांत जानने वाले, जिन्होंने इस आसन को पवित्र किया है; हे कलहप्रिय देवर्षि, वहाँ देवताओं में क्या हुआ?

Verse 31

सुराणामसुराणां वा विजयः समजायत / किं वाप्यमृतवृत्तान्तं विष्णुना वापि किं कृतम्

देवों या असुरों में किसकी विजय हुई? और अमृत का क्या वृत्तांत है? विष्णु ने भी क्या किया?

Verse 32

इति पृष्टो महेशेन नारदो मुनिसत्तमः / उवाच विस्मयाविष्टः प्रसन्नवदनेक्षणः

महेश के ऐसा पूछने पर मुनिश्रेष्ठ नारद विस्मय से भरकर, प्रसन्न मुख-नेत्रों से बोले।

Verse 33

सर्वं जानासि भगवन्सर्वज्ञो ऽसि यतस्ततः / तथापि परिपृष्टेन मया तद्वक्ष्यते ऽधुना

हे भगवन्, आप सब कुछ जानते हैं, क्योंकि आप सर्वज्ञ हैं। फिर भी मेरे पूछने पर अब वह बात कही जा रही है।

Verse 34

तादृशे समरे घोरे सति दैत्यदिवौकसाम् / आदिनारायमः श्रीमान्मोहिनीरूपमादधे

ऐसे भयानक युद्ध में, जहाँ दैत्य और देव आमने-सामने थे, श्रीमान् आदिनारायण ने मोहिनी का रूप धारण किया।

Verse 35

तामुदारविभूषाढ्यां मूर्तां शृङ्गारदेवताम् / सुरासुराः समालोक्य विरताः समरोध्यमात्

उस उदार आभूषणों से सुसज्जित, शृंगार-देवी-स्वरूप मूर्ति को देखकर देव और असुर युद्ध रोककर विरत हो गए।

Verse 36

तन्मायामोहिता दैत्याः सुधापात्रं च याचिताः / कृत्वा तामेव मध्यस्थामर्पयामासुरञ्जसा

उसकी माया से मोहित दैत्यों ने अमृत का पात्र माँगा; और उसे ही मध्यस्थ बनाकर सरलता से सौंप दिया।

Verse 37

तदा देवी तदादाय मन्दस्मितमनोहरा / देवेभ्य एव पीयूषमशेषं विततार सा

तब मंद मुस्कान से मनोहर देवी ने उसे लेकर समस्त अमृत केवल देवताओं को ही बाँट दिया।

Verse 38

तिरोहितामदृष्ट्वा तां दृष्ट्वा शून्यं च पात्रकम् / ज्वलन्मन्युमुखा दैत्या युद्धाय पुनरुत्थिताः

उसे अंतर्धान हुई न देखकर और पात्र को रिक्त देखकर, क्रोध से दहकते मुख वाले दैत्य फिर युद्ध के लिए उठ खड़े हुए।

Verse 39

अमरैरमृतास्वादादत्युल्वणपराक्रमैः / पराजिता महादैत्या नष्टाः पातालमभ्ययुः

अमृत का आस्वाद पाकर अत्यंत प्रचंड पराक्रम वाले देवों से पराजित होकर वे महादैत्य नष्ट-से होकर पाताल को जा पहुँचे।

Verse 40

इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भवानीपतिख्ययः / नारदं प्रेषयित्वाशु तदुक्तं सततं स्मरन्

यह वृत्तांत सुनकर भवानीपति (शिव) ने शीघ्र नारद को भेजा और उसके कहे हुए वचन को निरंतर स्मरण करते रहे।

Verse 41

अज्ञातः प्रमथैः सर्वैः स्कन्दनन्दिविनायकैः / पार्वतीसहितो विष्णुमाजगाम सविस्मयः

प्रमथों, स्कन्द, नन्दी और विनायक—इन सबको बिना बताए, पार्वती सहित (शिव) विस्मय के साथ विष्णु के पास जा पहुँचे।

Verse 42

क्षीरोदतीरगं दृष्ट्वा सस्त्रीकं वृषवाहनम् / भोगिभोगासनाद्विष्णुः समुत्थाय समागतः

क्षीरोद के तट पर स्त्री सहित वृषवाहन (शिव) को देखकर, शेषनाग के फणों के आसन से विष्णु उठकर स्वागत हेतु सामने आए।

Verse 43

वाहनादवरुह्येशः पार्वत्या सहितः स्थितम् / तं दृष्ट्वा शीघ्रमागत्य संपूज्यार्घ्यादितो मुदा

ईश्वर पार्वती सहित वाहन से उतरकर वहाँ स्थित हुए। उन्हें देखकर वह शीघ्र आया और हर्षपूर्वक अर्घ्य आदि से भली-भाँति पूजन करने लगा।

Verse 44

सस्नेहं गाढमालिङ्ग्य भवानीपतिमच्युतः / तदागमनकार्यं च पृष्टवान्विष्टरश्रवाः

अच्युत ने स्नेहपूर्वक भवानीपति को दृढ़ आलिंगन किया; फिर विस्तरश्रवा ने उनके आगमन का कारण भी पूछा।

Verse 45

तमुवाच महादेवो भगवन्पुरुषोत्तम / महायोगेश्वर श्रीमन्सर्वसौभाग्यसुन्दरम्

तब महादेव ने कहा— हे भगवन् पुरुषोत्तम! हे महायोगेश्वर, श्रीमान्, सर्व सौभाग्य से सुन्दर!

Verse 46

सर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोचरम् / यद्रूपं भवतोपात्तं तन्मह्यं संप्रदर्शय

जो रूप सबको मोहित करने वाला है और वाणी तथा मन की पहुँच से परे है— आपने जो रूप धारण किया है, वह मुझे भली-भाँति दिखाइए।

Verse 47

द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं शृङ्गारस्याधिदैवतम् / अवश्यं दर्शनीयं मे त्वं हि प्रार्थितकामधृक्

मैं आपके उस रूप को देखना चाहता हूँ जो शृंगार का अधिदैवत है। आप मुझे अवश्य दर्शन दें, क्योंकि आप प्रार्थित कामों को पूर्ण करने वाले हैं।

Verse 48

इति संप्रार्थितः शश्वन्महादेवेन तेन सः / यद्ध्यानवैभवाल्लब्धं रूपमद्वैतमद्भुतम्

इस प्रकार महादेव द्वारा निरन्तर प्रार्थित होकर उसने ध्यान-वैभव से प्राप्त वह अद्वैत और अद्भुत रूप प्रकट किया।

Verse 49

तदेवानन्यमनसा ध्यात्वा किञ्चिद्विहस्य सः / तथास्त्विति तिरो ऽधत्त महायोगेश्वरो हरिः

उसी को एकाग्र मन से ध्यान कर वह किंचित् मुस्कराया; फिर ‘तथास्तु’ कहकर महायोगेश्वर हरि अंतर्धान हो गए।

Verse 50

शर्वो ऽपि सर्वतश्चक्षुर्मुहुर्व्यापारयन्क्वचित् / अदृष्टपूर्वमाराममभिरामं व्यलोकयत्

सर्वदर्शी शर्व भी बार-बार इधर-उधर दृष्टि फेरते हुए, पहले कभी न देखा हुआ वह मनोहर उपवन देखने लगे।

Verse 51

विकसत्कुसुमश्रेणीविनोदिमधुपालिकम् / चंपकस्तबकामोदसुरभीकृतदिक्तटम्

वह उपवन खिले पुष्प-समूहों से शोभित था, जहाँ मधुमक्खियाँ क्रीड़ा करती थीं; चम्पक-गुच्छों की सुगंध से दिशाएँ सुवासित हो उठी थीं।

Verse 52

माकन्दवृन्दमाध्वीकमाद्यदुल्लोलकोकिलम् / अशोकमण्डलीकाण्डसताण्डवशिखण्डिकम्

वहाँ आम्र-वृन्दों का मधुर मकरन्द था और चंचल कोकिलाएँ मधुर स्वर छेड़ रही थीं; अशोक-समूहों की डालियों पर नृत्य करती मयूरियाँ शोभा दे रही थीं।

Verse 53

भृङ्गालिनवझङ्कारजितवल्लकिनिस्वनम् / पाटलोदारसौरभ्यपाटलीकुसुमोज्ज्वलम्

भौंरों की नई गूँज ने वीणा-ध्वनि को भी जीत लिया था; पाटलि के पुष्पों से वह उज्ज्वल था और उनके उदार सुगंध से सर्वत्र महक रहा था।

Verse 54

तमालतालहिन्तालकृतमालाविलासितम् / पर्यन्तदीर्घिकादीर्घपङ्कजश्रीपरिष्कृतम्

तमाल, ताल और हिन्ताल के वृक्षों की रची हुई मालाओं से वह शोभित था; किनारों की सरोवरिकाओं में खिले दीर्घ कमलों की श्री से वह अलंकृत था।

Verse 55

वातपातचलच्चारुपल्लवोत्फुल्लपुष्पकम् / सन्तानप्रसवामोदसन्तानाधिकवासितम्

वायु के झोंकों से हिलते मनोहर पल्लवों पर खिले पुष्प शोभा दे रहे थे; सन्तान-वृक्षों के प्रसव-गंध से वह स्थान और भी अधिक सुवासित था।

Verse 56

तत्र सर्वत्र पुष्पाढ्ये सर्वलोकमनोहरे / पारिजाततरोर्मूले कान्ता काचिददृश्यत

वहाँ सर्वत्र पुष्पों से परिपूर्ण, सब लोकों को मोहित करने वाले उस उपवन में, पारिजात वृक्ष के मूल में एक सुन्दरी दिखाई दी।

Verse 57

बालार्कपाटलाकारा नवयौवनदर्पिता / आकृष्टपद्मरागाभा चरणाब्जनखच्छदा

वह बाल-सूर्य की पाटल आभा-सी, नवयौवन के गर्व से दीप्त थी; पद्मराग-रत्न की खिंची हुई प्रभा-सी, उसके चरण-कमलों के नख मानो आच्छादन थे।

Verse 58

यावकश्रीविनिक्षेपपादलौहित्यवाहिनी / कलनिःस्वनमञ्जीरपदपद्ममनोहरा

यावक की शोभा से रँगे हुए उसके चरण लालिमा बहाते हैं; मधुर झंकार वाले नूपुरों से उसके कमल-चरण अत्यन्त मनोहर लगते हैं।

Verse 59

अनङ्गवीरतूणीरदर्पोन्मदनजङ्घिका / करिशुण्डाकदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी

कामदेव के वीर के तरकश-सा गर्व जगाने वाली उसकी जंघाएँ हैं; और उसके उरु हाथी की सूँड व केले के तने की कान्ति के समान शोभित हैं।

Verse 60

अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा / अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा

अरुण, कोमल-स्पर्शी और सूक्ष्म दुकूल से वह आवृता है; अलंकारों से सुसज्जित, भरित नितम्बों वाली, और विस्तृत जघन की प्रभा से दीप्त है।

Verse 61

नवमाणिक्यसन्नद्धहेमकाञ्जीविराजिता / नतनाभिमहावर्त्तत्रिवल्यूर्मिप्रभाझरा

नव माणिक्यों से जड़ी स्वर्ण-काञ्जी से वह विराजती है; झुकी हुई नाभि के महान आवर्त और त्रिवली-तरंगों की प्रभा से वह झर-झर चमकती है।

Verse 62

स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता / अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः

स्तन-कुड्मलों के झूले-से लटकते मोतियों की सैकड़ों मालाओं से वह आवृता है; अत्यन्त पीन वक्षोजों के भार से उसका मध्य भाग कोमल-सा झुकता है।

Verse 63

शिरीषकोमलभुजा कङ्कणाङ्गदशालिनी / सोर्मिकां गुलिमन्मृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा

शिरीष-पुष्प-सी कोमल भुजाओं वाली, कंगन और अंगद से विभूषित। अंगूठी से उँगलियों पर चमकती, शंख-सी सुन्दर गर्दन वाली।

Verse 64

मुखदर्पणवृत्ताभचुबुकापाटलाघरा / शुचिभिः पङ्क्तिभिः शुद्धैर्विद्यारूपैर्विभास्वरैः

मुख दर्पण-सा गोल, ठोठ पाटल-से लाल; और शुद्ध, उज्ज्वल दन्त-पंक्तियों से—मानो विद्या-रूप प्रकाश से—वह दमकती थी।

Verse 65

कुन्दकुड्मलसच्छायैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका / स्थूलमौक्तिकसन्नद्धनासाभरणभासुरा

कुन्द-कली-सी उजली दंत-पंक्ति से चन्द्रिका-सी आभा प्रकट होती; और स्थूल मोतियों से जड़ा नासाभरण उसे दीप्तिमान बनाता।

Verse 66

केतकान्तर्द्दलद्रोणिदीर्घदीर्घविलोचना / अर्धेन्दुतुलिताफाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा

केतकी-पंखुड़ी-सी दीर्घ, दीर्घ आँखों वाली; और अर्धचन्द्र-सम ललाट पर सुसज्जित अलकों की छटा बिखेरती।

Verse 67

पालीवतंसमाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः / नवकर्पूरकस्तूरीरसामोदितवीटिका

कान पाली-वतंस और माणिक्य-कुंडलों से सुशोभित; और नव-कपूर व कस्तूरी-रस से सुवासित वीटिका से आनंदित।

Verse 68

शरच्चरुनिशानाथमण्डलीमधुरानना / स्फुरत्कस्तूरितिलका नीलकुन्तलसंहतिः

वह शरद्-चन्द्रमण्डल-सी मधुर मुखवाली थी; उसके मस्तक पर चमकती कस्तूरी-तिलक थी और नीले केश घने थे।

Verse 69

सीमन्तरेखाविन्यस्तसिंदूरश्रेणिभासुरा

उसकी माँग की रेखा में रखी हुई सिन्दूर-रेखा से वह दीप्तिमान हो रही थी।

Verse 70

स्फरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणमण्डिता

चन्द्रकला के आभूषण से वह दमक रही थी; मद से चंचल नेत्रोंवाली, समस्त शृङ्गार-वेष से सम्पन्न और सभी आभूषणों से विभूषित थी।

Verse 71

तामिमां कन्दुकक्रीडालोलामालोलभूषणाम् / दृष्ट्वा क्षिप्रमुमां त्यक्त्वा सो ऽन्वधावदथेश्वरः

उस गेंद-क्रीड़ा में लीन, चंचल आभूषणोंवाली उसे देखकर, ईश्वर ने उमा को शीघ्र छोड़ दिया और उसके पीछे दौड़ पड़े।

Verse 72

उमापि तं समोवेक्ष्य धावन्तं चात्मनः प्रियम् / स्वात्मानं स्वात्मर्सोन्दर्यं निन्दन्ती चातिविस्मिता / तस्थाववाङ्मुखी तूष्णीं लज्जासूयासमन्विता

उमा ने भी अपने प्रिय को दौड़ते हुए देखा; अत्यन्त विस्मित होकर वह अपने को और अपने सौन्दर्य को धिक्कारने लगी। फिर लज्जा और ईर्ष्या से युक्त, वह मौन होकर मुख झुकाए खड़ी रह गई।

Verse 73

गृहीत्वा कथमप्येनामालिलिग मुहुर्मुहुः / उद्धूयोद्धूय साप्येवं धावति स्म सुदूरतः

किसी प्रकार उसे पकड़कर उसने बार-बार आलिंगन किया; और वह भी झटक-झटक कर बहुत दूर तक दौड़ती चली गई।

Verse 74

पुनर्गृहीत्वा तामीशः कामं कामवशीसृतः / आश्र्लिष्टं चातिवेगेन तद्वीर्यं प्रच्युतं तदा

फिर काम के वश में हुए ईश्वर ने उसे पुनः पकड़कर तीव्र वेग से आलिंगन किया; तब उनका वीर्य उसी क्षण स्खलित हो गया।

Verse 75

ततः समुत्थितो देवो महाशास्ता महाबलः / अनेककोटिदैत्येन्द्रगर्वनिर्वापणक्षमः

तब महाबली महाशास्ता देव प्रकट हुए, जो असंख्य कोटि दैत्येन्द्रों के गर्व को शांत करने में समर्थ थे।

Verse 76

तद्वीर्यबिन्दुसंस्पर्शात्सा भूमिस्तत्रतत्र च / रजतस्वर्मवर्णाभूल्लक्षणाद्विन्ध्यमर्दन

हे विन्ध्यमर्दन! उस वीर्य-बिन्दु के स्पर्श से वहाँ-वहाँ की भूमि लक्षणतः रजत और स्वर्ण के समान वर्ण वाली हो गई।

Verse 77

तथैवान्तर्दधे सापि देवता विश्वमोहिनी / निवृत्तः स गिरीशो ऽपि गिरिं गौरीसखो ययौ

उसी प्रकार वह विश्वमोहिनी देवता भी अंतर्धान हो गई; और गौरी के सखा गिरीश भी विरत होकर अपने पर्वत को चले गए।

Verse 78

अथाद्भुतमिदं वक्ष्ये लोपामुद्रापते शृणु / यन्न कस्यचिदाख्यातं ममैव त्दृदयेस्थितम्

अब मैं यह अद्भुत बात कहूँगा; हे लोपामुद्रा-पति, सुनो। जो किसी से कहा नहीं गया, वह मेरे ही हृदय में स्थित है।

Verse 79

पुरा भण्डासुरो नाम सर्वदैत्यशिखामणिः / पूर्वं देवान्बहुविधान्यः शास्ता स्वेच्छया पटुः

प्राचीन काल में भण्डासुर नामक, समस्त दैत्यों में शिरोमणि, था; जो अपनी इच्छा से निपुण होकर देवताओं को अनेक प्रकार से दण्ड देता था।

Verse 80

विशुक्रं नाम दैतेयं वर्गसंरक्षणक्षमम् / शुक्रतुल्यं विचारज्ञं दक्षांसेन ससर्ज सः

उसने दाहिने अंश से ‘विशुक्र’ नामक दैत्य को उत्पन्न किया, जो दल की रक्षा में समर्थ, शुक्र के समान और विवेक-ज्ञानी था।

Verse 81

वामांसेन विषाङ्गं च सृष्टवान्दुष्टशेखरम् / धूमिनीनामधेयां च भगिनीं भण्डदानवः

भण्ड दानव ने बाएँ अंश से ‘विषाङ्ग’ नामक दुष्ट-शेखर को रचा, और ‘धूमिनी’ नाम की अपनी बहन को भी उत्पन्न किया।

Verse 82

भ्रातृभ्यामुग्रवीर्याभ्यां सहितो निहताहितः / ब्रह्माण्डं खण्डयामास शौर्यवीर्यसमुच्छ्रितः

उग्र पराक्रम वाले दोनों भाइयों के साथ, शत्रुओं का संहार करता हुआ, वह शौर्य-वीर्य से उन्नत होकर ब्रह्माण्ड को खण्ड-खण्ड करने लगा।

Verse 83

ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च तं दृष्ट्वा दीप्ततेजसम् / पलायनपराः सद्यः स्वे स्वे धाम्नि सदावसन्

ब्रह्मा, विष्णु और महेश उस प्रज्वलित तेजस्वी को देखकर तुरंत भागने को तत्पर हो गए और अपने-अपने धाम में जा बसे।

Verse 84

तदानीमेव तद्बाहुमंमर्द्दन विमूर्च्छिताः / श्वसितुं चापि पटवो नाभवन्नाकिनां गणाः

उसी क्षण उसके भुजाओं के मर्दन से देवगण मूर्छित हो गए; वे श्वास लेने तक में समर्थ न रहे।

Verse 85

केचित्पातालगर्भेषु केचिदंबुधिवारिषु / केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषु भूभृताम्

कोई पाताल के गर्भ में, कोई समुद्र के जल में, कोई दिशाओं के अंतिम कोनों में, और कोई पर्वतों की कंदराओं में जा छिपे।

Verse 86

विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतस्त्रियः / भ्रष्टाधिकारा ऋभवो विचेरुश्छन्नवेषकाः

अत्यंत भयभीत होकर वे विलीन-से हो गए; पत्नी, पुत्र और स्त्रियों को छोड़कर, अधिकार से च्युत ऋभु छिपे वेश में भटकते रहे।

Verse 87

यक्षान्महोरगान्सिद्धान्साध्यान्समरदुर्मदान् / ब्रह्माणं पद्मनाभं च रुद्रं वज्रिणमेव च / मत्वा तृणायितान्सर्वांल्लोकान्भण्डः शशासह

यक्षों, महोरगों, सिद्धों, साध्यों, युद्ध में दर्पी देवों, तथा ब्रह्मा, पद्मनाभ विष्णु, रुद्र और वज्रधारी इन्द्र—इन सबको तृणवत् मानकर भण्ड ने समस्त लोकों पर शासन किया।

Verse 88

अथ भण्डासुरं हन्तुं त्रैलोक्यं चापि रक्षितुम् / तृतीयमुदभूद्रूपं महायागानलान्मुने

तब भण्डासुर का वध करने और त्रैलोक्य की रक्षा हेतु, हे मुनि, महायज्ञ की अग्नि से तृतीय दिव्य रूप प्रकट हुआ।

Verse 89

यद्रूपशालिनीमाहुर्ललिता परदेवताम् / पाशाङ्कुशधनुर्वाणपरिष्कृतचतुर्भुजाम्

जिस रूप-सम्पन्न परमदेवी को ‘ललिता’ कहा जाता है, वह पाश, अंकुश, धनुष और बाण से सुशोभित चार भुजाओं वाली है।

Verse 90

सा देवी परम शक्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी / जघान भण्डदैत्येन्द्रं युद्धे युद्धविशारदा

वह देवी परमशक्ति, परब्रह्मस्वरूपिणी, युद्ध में निपुण होकर रण में भण्ड दैत्येन्द्र का वध कर देती है।

Frequently Asked Questions

The daityas seize Dhanvantari’s amṛta-kalaśa, provoking a deva–asura clash; Viṣṇu invokes Lalitā, who appears as sarva-saṃmohinī, stops the war, receives the nectar, and organizes its controlled distribution by separating the parties into two rows.

This chapter is primarily episodic (Lalitopākhyāna theophany and conflict mediation) rather than a king-list; genealogical utility is indirect—identifying divine agents (devas/daityas) and their factional roles within cosmic time rather than enumerating a royal vamśa.

Lalitā embodies governance through Śakti: her saṃmohana and authoritative speech convert chaotic battle into ordered allocation, presenting cosmic order as maintained by divine power/knowledge (māyā) rather than by violence alone—an interpretive hallmark of the Lalitopākhyāna.