Adhyaya 6
AbhiyasyatkarmaAdhyaya 6

Adhyaya 6

Book 9 situates the Vijigīṣu not merely as a battlefield commander but as a systems-engineer of victory. In 9.6 (sūtras 31–45), Kautilya prescribes a layered covert choreography to weaken the enemy’s ‘head’ (mukhya) and thereby paralyze the remaining limbs. The method proceeds through controlled commerce and reputation (paṇya framed as ‘enemy-given’), staged accusations, and the calibrated use of lethal instruments (śastra, rasa, agni). A key feature is the use of double-paid agents (ubhaya-vetana) and the deliberate management of surrender/defection narratives (āptabhāva) to convert enemy insiders into vectors of distrust. The strategic objective is not random violence but command-disruption: killing or discrediting one principal, then sequentially testing and isolating others, and finally striking the skandhāvāra or fomenting mutual assassination plots. Within the Saptāṅga, this strengthens the Vijigīṣu’s Amātya-limb (intelligence-executive capacity) to protect the Sena-limb by making victory cheaper, faster, and politically survivable.

Sutras

Sutra 1

दूष्येभ्यः शत्रुभ्यश्च द्विविधा शुद्धा ॥ कZ_०९.६.०१ ॥

‘शुद्धि’ (राज्य-शोधन/परिशोधन) दो प्रकार की है—आंतरिक दूष्यों से और बाहरी शत्रुओं से।

Sutra 2

दूष्यशुद्धायां पौरेषु जानपदेषु वा दण्डवर्जानुपायान्प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.६.०२ ॥

आंतरिक दूष्यों की शुद्धि के लिए—चाहे नगरवासियों में हों या जनपद (ग्रामीण) में—वह दंड को छोड़कर उपायों (अर्थात् अहिंसक/कम-बल प्रयोग वाले साधनों) का प्रयोग करे।

Sutra 3

दण्डो हि महाजने क्षेप्तुमशक्यः ॥ कZ_०९.६.०३ ॥

दण्ड (दण्ड-शक्ति) को जनसमूह पर अंधाधुंध/मनमाने ढंग से नहीं बरसाया जा सकता।

Sutra 4

क्षिप्तो वा तं चार्थं न कुर्यात् अन्यं चानर्थमुत्पादयेत् ॥ कZ_०९.६.०४ ॥

यदि दण्ड अंधाधुंध लगाया जाए, तो वह न तो इच्छित उद्देश्य पूरा करेगा और उलटे एक नया अनर्थ उत्पन्न करेगा।

Sutra 5

मुख्येषु त्वेषां दाण्डकर्मिकवच्चेष्टेत ॥ कZ_०९.६.०५ ॥

इसके बजाय वह उनके मुखियाओं के विरुद्ध, दण्ड देने वाले की तरह (लक्षित दण्ड-कार्य करते हुए) कार्रवाई करे।

Sutra 6

शत्रुशुद्धायां यतः शत्रुः प्रधानः कार्यो वा ततः सामादिभिः सिद्धिं लिप्सेत ॥ कZ_०९.६.०६ ॥

‘शत्रु-शुद्धि’ में, क्योंकि शत्रु (या मुख्य कार्य) प्रधान होता है, इसलिए वह साम आदि उपायों से सिद्धि की इच्छा करे।

Sutra 7

स्वामिन्यायत्ता प्रधानसिद्धिः मन्त्रिष्वायत्तायत्तसिद्धिः उभयायत्ता प्रधानायत्तसिद्धिः ॥ कZ_०९.६.०७ ॥

यदि (कार्य) स्वामी पर आश्रित हो तो सिद्धि स्वामी पर निर्भर है; यदि मंत्रियों पर आश्रित हो तो सिद्धि उन पर निर्भर है जिन पर वे निर्भर हैं; और यदि दोनों पर आश्रित हो तो सिद्धि मुख्य (प्रधान) आश्रय पर निर्भर है।

Sutra 8

दूष्यादूष्याणामामिश्रितत्वादामिश्रा ॥ कZ_०९.६.०८ ॥

दूष्य और अदूष्य के मिश्रित होने के कारण इसे ‘आमिश्रा’ कहा जाता है।

Sutra 9

आमिश्रायामदूष्यतः सिद्धिः ॥ कZ_०९.६.०९ ॥

मिश्रित (आमिश्र) स्थिति में सफलता अविनाशी/अदूष्य तत्त्व के सहारे मिलती है।

Sutra 10

आलम्बनाभावे ह्यालम्बिता न विद्यन्ते ॥ कZ_०९.६.१० ॥

आधार (आलम्बन) के अभाव में आश्रित/लगे हुए लोग नहीं रहते।

Sutra 11

मित्रामित्राणामेकीभावात्परमिश्रा ॥ कZ_०९.६.११ ॥

मित्र और अमित्र के एकीभाव (घुल-मिल जाने) से इसे ‘परमिश्रा’ कहा जाता है।

Sutra 12

परमिश्रायां मित्रतः सिद्धिः ॥ कZ_०९.६.१२ ॥

परमिश्रा स्थिति में सफलता मित्र (मित्र-पक्ष) से मिलती है।

Sutra 13

सुकरो हि मित्रेण संधिः नामित्रेणेति ॥ कZ_०९.६.१३ ॥

मित्र के साथ संधि करना वास्तव में आसान है; शत्रु के साथ नहीं।

Sutra 14

मित्रं चेन्न संधिमिच्छेदभीक्ष्णमुपजपेत् ॥ कZ_०९.६.१४ ॥

यदि मित्र संधि करना न चाहे, तो उसे बार-बार साधकर और समझा-बुझाकर अपने पक्ष में करना चाहिए।

Sutra 15

ततः सत्त्रिभिरमित्राद्भेदयित्वा मित्रं लभेत ॥ कZ_०९.६.१५ ॥

फिर गुप्तचरों के द्वारा शत्रु-पक्ष में फूट डालकर मित्र (सहयोगी) प्राप्त करना चाहिए।

Sutra 16

मित्रसंघस्य वा योऽन्तस्थायी तं लभेत ॥ कZ_०९.६.१६ ॥

या मित्रों के संघ में जो भीतर का व्यक्ति हो, उसे अपने पक्ष में कर लेना चाहिए।

Sutra 17

अन्तस्थायिनि लब्धे मध्यस्थायिनो भिद्यन्ते ॥ कZ_०९.६.१७ ॥

अंतस्थ व्यक्ति के मिल जाने पर मध्यस्थ (तटस्थ) पक्षों में फूट पड़ जाती है।

Sutra 18

मध्यस्थायिनं वा लभेत ॥ कZ_०९.६.१८ ॥

या मध्यस्थ (तटस्थ) पक्ष को ही अपने पक्ष में कर लेना चाहिए।

Sutra 19

मध्यस्थायिनि लब्धे नान्तस्थायिनः संहन्यन्ते ॥ कZ_०९.६.१९ ॥

जब मध्यस्थ (तटस्थ) पक्ष को अपने पक्ष में कर लिया जाता है, तब भीतर के लोग एकजुट (संघबद्ध) नहीं होते।

Sutra 20

यथा चैषामाश्रयभेदस्तानुपायान्प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.६.२० ॥

और उनके आश्रयों/समर्थन-आधारों के भेद के अनुसार, उन्हीं के अनुरूप उपायों का प्रयोग करे।

Sutra 21

धार्मिकं जातिकुलश्रुतवृत्तस्तवेन सम्बन्धेन पूर्वेषां त्रैकाल्योपकारानपकाराभ्यां वा सान्त्वयेत् ॥ कZ_०९.६.२१ ॥

धार्मिक व्यक्ति को जन्म, कुल, श्रुत (विद्या/श्रवण), और वृत्त (आचरण) की प्रशंसा से; सम्बन्ध/संगति का स्मरण कराकर; तथा भूत-भविष्य-वर्तमान के उपकारों का उल्लेख करके—या आवश्यकता हो तो अपकार (हानि) का संदर्भ देकर—सान्त्वना/समाधान करे।

Sutra 22

निवृत्तोत्साहं विग्रहश्रान्तं प्रतिहतोपायं क्षयव्ययाभ्यां प्रवासेन चोपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानमन्यस्माद्वा शङ्कमानं मैत्रीप्रधानं वा कल्याणबुद्धिं साम्ना साधयेत् ॥ कZ_०९.६.२२ ॥

जो उत्साह खो चुका हो, संघर्ष से थक गया हो, जिसके उपाय अवरुद्ध हो गए हों, जो क्षय-व्यय और निर्वासन से पीड़ित हो; या जो शौच/सुरक्षा की दृष्टि से दूसरा (स्वच्छ/सुरक्षित) स्थान चाहता हो, या किसी अन्य से शंकित/भयभीत हो; या जो मैत्री-प्रधान और कल्याण-बुद्धि वाला हो—ऐसे व्यक्ति को साम (समाधान/मधुर वचन) से साधे।

Sutra 23

लुब्धं क्षीणं वा तपस्विमुख्यावस्थापनापूर्वं दानेन साधयेत् ॥ कZ_०९.६.२३ ॥

लोभी व्यक्ति—या जो दुर्बल हो—उसे पहले प्रमुख तपस्वियों को अग्रिम पंक्ति में स्थापित करके, फिर दान/प्रलोभन द्वारा साध लेना चाहिए।

Sutra 24

तत्पञ्चविधं देयविसर्गो गृहीतानुवर्तनमात्तप्रतिदानं स्वद्रव्यदानमपूर्वं परस्वेषु स्वयं ग्राहदानं च ॥ कZ_०९.६.२४ ॥

वह (दान-नीति) पाँच प्रकार की है—(1) जो देना है उसका वितरण/मुक्ति, (2) जो पहले से अपने किए जा चुके हैं उनकी निष्ठा बनाए रखना, (3) जो लिया/पाया गया है उसका प्रत्युपकार (वापसी), (4) अपने धन से दान, और (5) अभूतपूर्व दान—अर्थात दूसरों के संसाधनों से अपने लिए ग्रहण/लाभ की व्यवस्था करना।

Sutra 25

इति दानकर्म ॥ कZ_०९.६.२५ ॥

इस प्रकार दान-कार्य (प्रलोभन की प्रक्रिया) समाप्त होता है।

Sutra 26

परस्परद्वेषवैरभूमिहरणशङ्कितमतोऽन्यतमेन भेदयेत् ॥ कZ_०९.६.२६ ॥

यदि वे परस्पर द्वेष, वैर या भूमि-हरण (क्षेत्र-हड़पने) की शंका से ग्रस्त हों, तो इन कारणों में से किसी एक को लेकर उन्हें फूट डालकर अलग कर देना चाहिए।

Sutra 27

भीरुं वा प्रतिघातेन कृतसंधिरेष त्वयि कर्मकरिष्यति मित्रमस्य निसृष्टं संधौ वा नाभ्यन्तरः इति ॥ कZ_०९.६.२७ ॥

या फिर, किसी भयभीत व्यक्ति के विरुद्ध प्रतिघात/धमकी देकर (उसे यह विश्वास दिलाए): ‘यह व्यक्ति संधि कर चुका है और तुम्हारे विरुद्ध कार्य करेगा; इसका मित्र (तुम्हारे बीच) छोड़ दिया गया/लगाया गया है; या संधि में यह भीतर का (विश्वसनीय) नहीं है।’

Sutra 28

यस्य वा स्वदेशादन्यदेशाद्वा पण्यानि पण्यागारतयागच्छेयुः तानि अस्य यातव्याल् लब्धानि इति सत्त्रिणश्चारयेयुः ॥ कZ_०९.६.२८ ॥

और जिसके माल अपने देश से या अन्य देश से इस प्रकार जाएँ मानो वे किसी पण्यागार/भंडार-डेपो के लिए जा रहे हों, वहाँ सत्त्रिण (एजेंट) इस आशय की सूचना दें: ‘ये माल इसके लिए भेजे गए/मार्ग में प्राप्त होने वाले (कंसाइनमेंट) हैं।’

Sutra 29

बहुलीभूते शासनमभित्यक्तेन प्रेषयेत् एतत्ते पण्यं पण्यागारं वा मया ते प्रेषितं सामवायिकेषु विक्रमस्व अपगच्छ वा ततः पणशेषमवाप्स्यसि इति ॥ कZ_०९.६.२९ ॥

जब स्थिति पर्याप्त रूप से बन जाए, तो वह त्यागे/अस्वीकार्य (अभित्यक्त) मध्यस्थ के द्वारा यह संदेश भिजवाए— “यह माल—या यह गोदाम—मैंने तुम्हें भेजा है। संघ/समूह (सामवायिक) में अपना दावा जमाओ; या वहाँ से हट जाओ, तब तुम्हें शेष भुगतान मिल जाएगा।”

Sutra 30

ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः एतदरिप्रदत्तमिति ॥ कZ_०९.६.३० ॥

फिर एजेंट दूसरों से यह मनवाएँ: “यह शत्रु द्वारा दिया गया है।”

Sutra 31

शत्रुप्रख्यातं वा पण्यमविज्ञातं विजिगीषुं गच्छेत् ॥ कZ_०९.६.३१ ॥

या शत्रु-चिह्नित/शत्रु-प्रसिद्ध माल को कोई अनपहचाना व्यक्ति विजिगीषु (विजय-इच्छुक) के पास ले जाए।

Sutra 32

तदस्य वैदेहकव्यञ्जनाः शत्रुमुख्येषु विक्रीणीरन् ॥ कZ_०९.६.३२ ॥

तब उसके वैदेहक व्यापारी/एजेंट उन मालों को शत्रु के प्रमुख लोगों (उच्चवर्ग) के बीच बेचें।

Sutra 33

ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः एतत्पण्यमरिप्रदत्तमिति ॥ कZ_०९.६.३३ ॥

तत्पश्चात (राज्य के) गुप्तचर उन्हें परदेशियों/शत्रु-पक्ष के क्षेत्र में इस आरोप पर गिरफ्तार कराएँ: “यह माल शत्रु ने दिया है।”

Sutra 34

महापराधानर्थमानाभ्यामुपगृह्य वा शस्त्ररसाग्निभिरमित्रे प्रणिदध्यात् ॥ कZ_०९.६.३४ ॥

या तो बड़े अपराधों के आरोप लगाकर, या धन और सम्मान (लोभ व सत्कार) देकर उन्हें अपने वश में करके, वह शत्रु के विरुद्ध हथियारों, विष/रासायनिक द्रव्यों या अग्नि के द्वारा विनाशकारी उपायों को लगाये।

Sutra 35

अथैकममात्यं निष्पातयेत् ॥ कZ_०९.६.३५ ॥

फिर वह शत्रु के एक मंत्री/अधिकारी को समाप्त कर दे।

Sutra 36

तस्य पुत्रदारमुपगृह्य रात्रौ हतमिति ख्यापयेत् ॥ कZ_०९.६.३६ ॥

उसके पुत्र और पत्नी को अपने वश में करके वह यह प्रचार कराए: “वह रात में मारा गया।”

Sutra 37

अथामात्यः शत्रोस्तानेकैकशः प्ररूपयेत् ॥ कZ_०९.६.३७ ॥

फिर (घुसा हुआ) मंत्री/एजेंट शत्रु के ठिकानों/पदों का एक-एक करके निरीक्षण और आकलन करे।

Sutra 38

ते चेद् यथोक्तं कुर्युर्न चैनान् ग्राहयेत् ॥ कZ_०९.६.३८ ॥

यदि वे निर्देशानुसार कार्य करें, तो उन्हें गिरफ्तार न कराए।

Sutra 39

अशक्तिमतो वा ग्राहयेत् ॥ कZ_०९.६.३९ ॥

या फिर वह असमर्थ/साधनहीन लोगों को गिरफ़्तार कराए।

Sutra 40

आप्तभावोपगतो मुख्यादस्यात्मानं रक्षणीयं कथयेत् ॥ कZ_०९.६.४० ॥

विश्वास का भाव धारण करके वह मुख्य व्यक्ति से कहे— “आपके अपने प्राण/व्यक्ति की रक्षा की जानी चाहिए।”

Sutra 41

अथामित्रशासनं मुख्योपघाताय प्रेषितमुभयवेतनो ग्राहयेत् ॥ कZ_०९.६.४१ ॥

फिर वह शत्रु के आदेश से मुख्य नेता को हानि पहुँचाने हेतु भेजे गए द्विवेतन (दोनों ओर से वेतन पाने वाले) गुप्तचर को पकड़ ले।

Sutra 42

उत्साहशक्तिमतो वा प्रेषयेत् अमुष्य राज्यं गृहाण यथास्थितो नः संधिः इति ॥ कZ_०९.६.४२ ॥

या फिर वह उत्साह और सामर्थ्य वाले को यह संदेश देकर भेजे— “उसका राज्य छीन लो; हमारा संधि-समझौता जैसा है वैसा ही रहेगा।”

Sutra 43

ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः ॥ कZ_०९.६.४३ ॥

तत्पश्चात् सत्त्रिणों को शत्रुपक्ष में अपने एजेंट/सहयोगी बनवाने चाहिए।

Sutra 44

एकस्य स्कन्धावारं वीवधमासारं वा घातयेयुः ॥ कZ_०९.६.४४ ॥

एक पक्ष के शिविर (या शिविर-भाग) पर झड़प/उपद्रव या अचानक धावे/आक्रमण से प्रहार करवाएँ।

Sutra 45

इतरेषु मैत्रीं ब्रुवाणाः त्वमेतेषां घातयितव्यः इत्युपजपेयुः ॥ कZ_०९.६.४५ ॥

दूसरों के पास मित्रता जताते हुए वे कान में कहें: ‘तुम्हें ही ये लोग मारने वाले हैं।’

Sutra 46

यस्य वा प्रवीरपुरुषो हस्ती हयो वा म्रियेत गूढपुरुषैर्हन्येत ह्रियेत वा सत्त्रिणः परस्परोपहतं ब्रूयुः ॥ कZ_०९.६.४६ ॥

जिसका कोई प्रमुख योद्धा, हाथी या घोड़ा मर जाए—या गुप्त पुरुषों द्वारा मार दिया जाए या चुरा लिया जाए—तो घुसपैठिए कहें कि यह एक दल ने दूसरे दल को नुकसान पहुँचाया है (आपसी वार)।

Sutra 47

ततः शासनमभिशस्तस्य प्रेषयेत्भूयः कुरु ततः पणशेएषमवाप्स्यसि इति ॥ कZ_०९.६.४७ ॥

फिर जिस पर आरोप लगाया गया है, उसे संदेश भेजे: ‘इसे फिर करो; तब तुम्हें शेष धन मिल जाएगा।’

Sutra 48

तदुभयवेतना ग्राहयेयुः ॥ कZ_०९.६.४८ ॥

इस प्रकार उससे दोनों पक्षों से भुगतान (दुगुना वेतन) स्वीकार करवाएँ।

Sutra 49

भिन्नेष्वन्यतमं लभेत ॥ कZ_०९.६.४९ ॥

जब वे विभाजित हो जाएँ, तो वह उनमें से किसी एक को (मित्र/पलायनकर्ता के रूप में) प्राप्त कर ले।

Sutra 50

तेन सेनापतिकुमारदण्डचारिणो व्याख्याताः ॥ कZ_०९.६.५० ॥

इसी से सेनापति, राजकुमार और दण्डचारियों (प्रवर्तन/दण्डाधिकारी) से सम्बन्धित प्रसंग भी व्याख्यायित हो जाते हैं।

Sutra 51

सांधिकं च भेदं प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.६.५१ ॥

वह संधि/कूटनीति के साथ भेद (फूट) का भी प्रयोग करे।

Sutra 52

इति भेदकर्म ॥ कZ_०९.६.५२ ॥

इस प्रकार भेदकर्म (फूट डालने की क्रिया) समाप्त होता है।

Sutra 53

तीक्ष्णमुत्साहिनं व्यसनिनं स्थितशत्रुं वा गूढपुरुषाः शस्त्राग्निरसादिभिः साधयेयुः सौकर्यतो वा तेषामन्यतमः ॥ कZ_०९.६.५३ ॥

गूढ़ पुरुष (गुप्तचर) तीक्ष्ण, अत्यन्त उत्साही, व्यसनी, या स्थायी शत्रु को शस्त्र, अग्नि, विष आदि से नष्ट/निष्क्रिय करें; या सुविधा के अनुसार उन उपायों में से किसी एक से।

Sutra 54

तीक्ष्णो ह्येकः शस्त्ररसाग्निभिः साधयेत् ॥ कZ_०९.६.५४ ॥

निश्चय ही, एक तीक्ष्ण (गुप्त) एजेंट शस्त्र, विष या अग्नि के द्वारा कार्य सिद्ध कर सकता है।

Sutra 55

अयं सर्वसंदोहकर्म विशिष्टं वा करोति ॥ कZ_०९.६.५५ ॥

यह (एजेंट) या तो समग्र संयुक्त कार्य करता है, अथवा कोई विशिष्ट विशेषज्ञ कार्य।

Sutra 56

इत्युपायचतुर्वर्गः ॥ कZ_०९.६.५६ ॥

इस प्रकार उपायों का चतुर्वर्ग (चार प्रकार का समूह) है।

Sutra 57

पूर्वः पूर्वश्चास्य लघिष्ठः ॥ कZ_०९.६.५७ ॥

इनमें प्रत्येक पूर्ववर्ती (उपाय) अपने बाद वाले से अधिक हल्का है।

Sutra 58

सान्त्वमेकगुणम् ॥ कZ_०९.६.५८ ॥

सान्त्व (साम) एकगुण (एकमात्र उपाय) है।

Sutra 59

दानं द्विगुणं सान्त्वपूर्वम् ॥ कZ_०९.६.५९ ॥

दान/प्रलोभन दो प्रकार का होता है और उसे सान्त्वना (समाधान) के बाद ही अपनाना चाहिए।

Sutra 60

भेदस्त्रिगुणः सान्त्वदानपूर्वः ॥ कZ_०९.६.६० ॥

भेद (फूट डालना) तीन प्रकार का होता है और उसे सान्त्वना तथा दान/प्रलोभन के बाद अपनाना चाहिए।

Sutra 61

दण्डश्चतुर्गुणः सान्त्वदानभेदपूर्वः ॥ कZ_०९.६.६१ ॥

दण्ड/दमन चार प्रकार का होता है और उसे सान्त्वना, दान/प्रलोभन तथा भेद के बाद अपनाना चाहिए।

Sutra 62

इत्यभियुञ्जानेषूक्तम् ॥ कZ_०९.६.६२ ॥

इस प्रकार, जो (इन उपायों का) प्रयोग करने में प्रवृत्त हैं, उनके विषय में कहा गया है।

Sutra 63

स्वभूमिष्ठेषु तु त एवोपायाः ॥ कZ_०९.६.६३ ॥

जो अपने ही भूभाग में दृढ़तापूर्वक स्थित हों, उनके मामले में वही उपाय (जो पहले बताए गए हैं) लागू करने चाहिए।

Sutra 64

विशेषस्तु ॥ कZ_०९.६.६४ ॥

किन्तु एक विशेष (भिन्न) प्रावधान है।

Sutra 65

स्वभूमिष्ठानामन्यतमस्य पण्यागारैरभिज्ञातान्दूतमुख्यानभीक्ष्णं प्रेषयेत् ॥ कZ_०९.६.६५ ॥

अपने ही प्रदेश में जमे हुए लोगों में से किसी एक के पास, पण्यागारों (व्यापार-कोठार/व्यापारी-तंत्र) द्वारा परिचित/पहचाने गए प्रमुख दूतों को बार-बार भेजे।

Sutra 66

त एनं संधौ परहिंसायां वा योजयेयुः ॥ कZ_०९.६.६६ ॥

वे उसे या तो संधि में, या शत्रु-हिंसा (शत्रु के विरुद्ध आघात/शत्रुतापूर्ण कार्रवाई) में लगाएँ।

Sutra 67

अप्रतिपद्यमानं कृतो नः संधिः इत्यावेदयेयुः ॥ कZ_०९.६.६७ ॥

यदि वह स्वीकार न करे, तो वे सूचित करें: ‘हमारे साथ संधि हो चुकी है।’

Sutra 68

तमितरेषामुभयवेतनाः संक्रामयेयुः अयं वो राजा दुष्टः इति ॥ कZ_०९.६.६८ ॥

उभय-वेतन (दोनों पक्षों से वेतन पाने वाले) गुप्तचर उसे दूसरों के पक्ष में ले जाएँ, यह कहते हुए: ‘तुम्हारा यह राजा दुष्ट है।’

Sutra 69

यस्य वा यस्माद्भयं वैरं द्वेषो वा तं तस्माद्भेदयेयुः अयं ते शत्रुणा संधत्ते पुरा त्वामतिसंधत्ते क्षिप्रतरं संधीयस्व निग्रहे चास्य प्रयतस्व इति ॥ कZ_०९.६.६९ ॥

जिससे उसे भय, वैर या द्वेष हो, उसे उसी पक्ष से अलग कराना चाहिए, यह कहकर—“यह तुम्हारे शत्रु से संधि कर रहा है; इससे पहले कि वह संधि के द्वारा तुम्हें छल ले, तुम शीघ्र संधि कर लो और इसे वश में करने का प्रयत्न करो।”

Sutra 70

आवाहविवाहाभ्यां वा कृत्वा सम्योगमसम्युक्तान्भेदयेत् ॥ कZ_०९.६.७० ॥

या तो सगाई और विवाह के द्वारा संबंध स्थापित करके, जो अभी एकजुट नहीं हैं उन्हें अलग-अलग कर दे।

Sutra 71

सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धैश्चैषां राज्यानि घातयेत्सार्थव्रजाटवीर्वा दण्डं वाभिसृतम् ॥ कZ_०९.६.७१ ॥

सीमांत सामंतों, वन-प्रमुखों, कुलीन/जनजातीय वंशों और निरुद्ध (बंधक/कैदी) व्यक्तियों के द्वारा इनके राज्यों पर प्रहार करे; या व्यापारिक कारवाँ और वन-योधाओं को साधन बनाकर, अथवा भेजी गई दंड-सेना से।

Sutra 72

परस्परापाश्रयाश्चैषां जातिसंघाश्छिद्रेषु प्रहरेयुः गूढाश्चाग्निरसशस्त्रेण ॥ कZ_०९.६.७२ ॥

इनके परस्पर आश्रित जाति-संघ उनके दुर्बल स्थानों पर प्रहार करें; और गुप्तचर आग, विष और शस्त्र के द्वारा।

Sutra 73

घातयेत्परमिश्रायां विश्वासेनामिषेण च ॥ कZ_०९.६.७३च्द् ॥

मिश्र/तटस्थ स्थान में विश्वास और प्रलोभन को साधन बनाकर (लक्ष्य) को मरवा दे।

Frequently Asked Questions

By collapsing enemy cohesion through targeted covert measures, the state avoids prolonged campaigns, reduces battlefield casualties and fiscal drain, and secures faster stabilization of conquered territory—thus protecting subjects and treasury through cheaper victory.

This unit does not state a codified internal penalty; implied daṇḍa is operational: agents who fail ‘yathokta’ are not to be seized if compliant, while the incapable (aśaktimataḥ) may be seized/neutralized. In practice, dereliction in secret service falls under rājadaṇḍa (discipline up to removal or death) elsewhere in the śāstra.