Adhyaya 213: The Glory of Gokarṇeśvara: Nandin’s Austerities and Śiva’s Boons

Verse 1

अथ गोकरणेश्वरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ पुरा देवैर्विनिहते संग्रामे तारकामये ॥ अत्युच्छ्रिते प्रतिबले दानवानां बले तथा

હવે ગોકર્ણેશ્વર-માહાત્મ્ય આરંભે છે. સૂત બોલ્યા—પૂર્વે તારકાસંબંધિત યુદ્ધમાં દેવો પરાજિત થયા અને દાનવોનું બળ અત્યંત વધીને ભયંકર બન્યું.

Verse 2

सहस्राक्षे लब्धपदे क्षीणशत्रौ गतास्पदे ॥ सम्यक्प्रसूति मापन्ने त्रैलोक्ये सचराचरे

જ્યારે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) પોતાનું પદ ફરી પ્રાપ્ત કર્યુ, શત્રુઓ ક્ષીણ થયા અને આધાર સ્થિર થયો; ત્યારે ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં સૃષ્ટિનો ક્રમ યોગ્ય રીતે ચાલ્યો અને સ્થિરતા આવી।

Verse 3

शृङ्गे चैवाचलेन्द्रस्य मेरोः सर्वहिरण्यये ॥ मणिविद्रुमविद्धे च विपुले पङ्कजासने

સર્વહિરણ્યમય પર્વતરાજ મેરુના શિખર પર, મણિ અને વિદ્રુમથી જડિત વિશાળ પંકજાસન પર।

Verse 4

सुखोपविष्टमेकाग्रं स्थिरचित्तं कृतिक्शणम् ॥ निवृत्तकार्यं मुदितं सूर्यवैश्वानरद्युतिम्

તે સુખપૂર્વક ઉપવિષ્ટ હતો, એકાગ્ર અને સ્થિરચિત્ત, કૃતાર્થ દૃષ્ટિ ધરાવતો; કાર્યનિવૃત્ત, પ્રસન્ન-મુદિત, સૂર્ય અને વૈશ્વાનર અગ્નિ સમ તેજસ્વી।

Verse 5

प्रणम्य मूर्ध्ना चरणावुपगृह्य समाहितः ॥ ब्रह्माणं परिपप्रच्छ कुमारो नतिपूर्वकः

મસ્તકથી પ્રણામ કરીને અને ચરણયુગ્મને આદરપૂર્વક પકડીને, સમાહિતચિત્તે કુમાર ઋષિએ બ્રહ્માને વિનયપૂર્વક વિસ્તારે પૂછ્યું।

Verse 6

सनत्कुमार उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ पुराणं तु महाभाग त्वत्तस्तत्त्वविदां वर

સનત્કુમારે કહ્યું: હે ભગવન્, ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત પુરાણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; હે મહાભાગ, તત્ત્વવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, તે પુરાણ હું આપ પાસેથી જ સાંભળવા માગું છું।

Verse 7

कथमुत्तर गोकर्णं दक्षिणं च कथं विभो ॥ शृङ्गेश्वरस्य परमं कथं सम्यक्प्रतिष्ठितम्

હે વિભો, ગોકર્ણને ઉત્તર (તીર્થ) અને દક્ષિણ (તીર્થ) કેવી રીતે કહેવાય છે? અને શ્રીંગેશ્વરનું પરમ પીઠ કેવી રીતે સમ્યક રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું?

Verse 8

क्षेत्रस्य कि प्रमाणं स्यात्कि‍ञ्च तीर्थफलं स्मृतम् ॥ कथं पशुपतिस्तत्र भगवान्मृगरूपधृक्

તે ક્ષેત્રનું પ્રમાણ (વિસ્તાર) કેટલું છે, અને તે તીર્થનું ફળ શાસ્ત્રોમાં શું સ્મરિત છે? તેમજ ત્યાં ભગવાન પશુપતિ મૃગરૂપ ધારણ કરીને કેવી રીતે સ્થિત છે?

Verse 9

सर्वैस्त्वत्प्रमुखैर्देवैः कथमासादितं पुनः ॥ मृगरूपं कथं चास्य शरीरं क्व प्रतिष्ठितम्

તમને અગ્રે રાખીને સર્વ દેવોએ તેને ફરી કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? અને તેનું મૃગરૂપ કેવી રીતે બન્યું, તથા તે શરીર ક્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે?

Verse 10

एवमुक्तः स भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ उवाच तस्मै पुत्राय गुह्यमेतत्पुरातनम्

આ રીતે સંબોધિત થતાં, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારામાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રને આ પ્રાચીન ગુહ્ય ઉપદેશ કહ્યો.

Verse 11

ब्रह्मोवाच ॥ शृणु वत्स महाभाग यथातत्त्वं ब्रवीमि ते ॥ पुराणमेतद्बह्मर्षे सरहस्यं यथाश्रुतम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વત્સ, મહાભાગ, સાંભળ; હું તને યથાતત્ત્વ કહું છું. હે બ્રહ્મર્ષિ, આ પુરાણને હું રહસ્ય સહિત, પરંપરામાં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ કહું છું.

Verse 12

अस्ति भूधरराजस्य मन्दरस्योत्तरे शुचौ ॥ मुञ्जवान्नाम शिखरो नन्दनोपवनद्युतिः ॥

પર્વતરાજ મન્દરના ઉત્તરે એક પવિત્ર પ્રદેશમાં મુંજવાન નામનું એક શિખર છે, જે નંદન ઉપવન જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવે છે.

Verse 13

वज्रस्फटिकपाषाणः प्रवालाङ्कुरशर्क्करः ॥ नीलामलशिलावर्णो गुहानिर्झरकन्दरः ॥

ત્યાંના પથ્થરો વજ્ર અને સ્ફટિક સમાન છે, અને કંકર પ્રવાળના અંકુર જેવા છે. નીલ, નિર્મળ શિલાવર્ણ ધરાવતો તે પ્રદેશ ગુફાઓ, ઝરણાં અને ખીણોથી પરિપૂર્ણ છે.

Verse 14

विचित्रकुसुमोपेतैर्लतामञ्जीरधारिभिः ॥ रेजे यः प्रांशुभिः शृङ्गैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥

વિવિધ પુષ્પોથી યુક્ત લતાઓ જાણે મંજિરા ધારણ કરી હોય તેમ શોભતી હતી; અને તે પર્વત પોતાના ઊંચા શિખરો વડે જાણે આકાશને ખૂંચે તેમ તેજસ્વી દેખાતો હતો.

Verse 15

दार्यस्तत्राधिकं रेजुर्नानाधातुपरिस्रवैः ॥ शिलीन्ध्रकुसुमोपेताश्चित्रिता इव सर्वतः ॥

ત્યાંની ફાટો અને કંદરો નાનાવર્ણ ધાતુ-રસના પ્રવાહોથી વધુ જ ઝળહળી ઊઠ્યા; શિલીંધ્ર-પુષ્પોથી યુક્ત થઈ તેઓ સર્વત્ર જાણે ચિત્રિત હોય તેમ લાગ્યા.

Verse 16

तेऽत्र केतकि खण्डाश्च कुन्दखण्डाश्च पुष्पिताः ॥ उन्मीलिता इवाभान्ति धातकीवनराजिभिः ॥

અહીં કેતકીના ઝાડઝાંખરા અને કુન્દના ઝાડઝાંખરા ફૂલેલા છે; ધાતકી-વનની પટ્ટીઓ સાથે તેઓ જાણે હમણાં જ ઉન્મીલિત થયા હોય તેમ શોભે છે.

Verse 17

भिन्नेन्द्रनीलविमलैर्धौतैः प्रस्रवणाम्बुभिः ॥ चित्रैः कुसुमसंच्छन्नैः शिलाप्रस्तरविस्तरैः ॥

ચીરાયેલા ઇન્દ્રનીલમણિ જેવી નિર્મળ ઝરણાંના જળથી ધોવાયેલા ત્યાં શિલા-પ્રસ્તરોના વિશાળ વિસ્તાર હતા; તેઓ રંગબેરંગી અને પુષ્પોથી ઢંકાયેલા હતા.

Verse 18

शक्रचापनिभै रम्यैः कुबेरभवनद्युतौ ॥ तस्मिन्नगवरे रम्ये महोरगनिषेविते ॥

ઇન્દ્રના ધનુષ્ય સમું રમ્ય અને કુબેરના ભવન સમું તેજસ્વી—તે રમણીય શ્રેષ્ઠ પર્વત પર મહાનાગોનું નિવાસ અને સંચાર હતો।

Verse 19

कल्हारकुसुमोपेते हंससारससेविते ॥ प्रसन्नसलिलाकीर्णे सरोभिः फुल्लपङ्कजैः ॥

કલ્હાર પુષ્પોથી શોભિત સરોવરો, હંસ અને સારસોથી સેવિત, પ્રસન્ન સ્વચ્છ જળથી પરિપૂર્ણ અને ખીલેલા પદ્મોથી અલંકૃત હતાં।

Verse 20

गजयूथानुकीर्णाभिर्जुष्टाभिर्मृगपक्षिभिः ॥ सेविताभिर्मुनिगणैः सरिद्भिरुपशोभिते ॥

નદીઓથી શોભિત, હાથીઓના ઝુંડોથી ભરેલું, મૃગ અને પક્ષીઓથી વસેલું અને મુનિગણો દ્વારા સેવિત હતું।

Verse 21

किन्नरोद्गीतकुहरे परपुष्टनिनादिते ॥ विद्याधरशताकीर्णे देवगन्धर्वसेविते ॥

જેની ગુફાઓ કિન્નરોના ગાનથી ગુંજતી, પરપુષ્ટ (કોકિલ)ના નાદથી પ્રતિધ્વનિત થતી; સૈકડો વિદ્યાધરોથી ભરેલી અને દેવ-ગંધર્વોથી સેવિત હતી।

Verse 22

धारापातैश्च तोयानां विस्फुलिङ्गैः सहस्रशः ।। प्रज्वालितेऽतुले शृङ्गे रम्ये हरितशाद्वले

જળધારાના પ્રપાતો અને સહસ્રો સ્ફુલિંગો વચ્ચે, તે અતુલ્ય શિખર પર—જે પ્રજ્વલિત હોવા છતાં રમ્ય હતું—હરિત શાદ્વલ, તાજી ઘાસની ચાદર પથરાઈ હતી।

Verse 23

सर्वर्तुकवनोद्यानें पुष्पाकरसुशोभिते ।। यज्ञकिम्पुरुषावासे गुह्यकानामथाश्रये

સર્વ ઋતુઓના વન-ઉદ્યાનમાં, પુષ્પસમૂહોથી સુશોભિત—યજ્ઞ અને કિમ્પુરુષોના નિવાસસ્થાન તથા ગુહ્યકોનું આશ્રયસ્થાન માનવામાં આવે છે।

Verse 24

तस्मिङ्गिरिवरे रम्ये सेवितव्ये सुशोभने ।। धर्मारण्ये तपःक्षेत्रे मुनिसिद्धनिषेविते

તે ઉત્તમ પર્વતે—રમ્ય, સુશોભિત અને સેવનીય—‘ધર્મારણ્ય’ નામના તપઃક્ષેત્રમાં, જ્યાં મુનિ અને સિદ્ધજન નિવાસ કરે છે।

Verse 25

वरदस्तत्र भगवान्स्थाणुर्नाम महेश्वरः ।। सर्वामरगुरुर्देवो नित्यं सन्निहितः प्रभुः

ત્યાં વરદાતા ભગવાન—સ્થાણુ નામના મહેશ્વર—સમસ્ત અમરોના ગુરુ દેવ, પ્રભુ, નિત્ય સન્નિહિત રહે છે।

Verse 26

भक्तानुकम्पी स श्रीमान्गिरीन्द्रसुतया सह ।। स ह्यध्यास्ते गिरिवरं पार्षदैश्च गुहेन च

ભક્તો પર અનુગ્રહ કરનાર તે શ્રીમાન, ગિરીન્દ્રની પુત્રી સાથે, તેમજ પોતાના પાર્ષદો અને ગુહ સાથે તે ઉત્તમ પર્વત પર અધિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 27

विमानयायिनः सर्वे तं देवमजमव्ययम् ।। आजग्मुः सेवितुं देवा वरेण्यमजमव्ययम्

વિમાનોમાં વિહાર કરનારા સર્વ દેવો, તે દેવને—અજ, અવ્યય, વરેણ્ય, અજ અને અવ્યય—સેવા-પૂજા કરવા ત્યાં આવ્યા।

Verse 28

आरिराधयिषुः शर्वं तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ग्रीष्मे पञ्चतपास्तिष्ठेच्छिशिरे सलिलाश्रयः

શર્વને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છીને તેણે અત્યંત કઠોર તપ કર્યું. ઉનાળામાં પંચાગ્નિ તપમાં સ્થિત રહ્યો અને શિયાળામાં જળનો આશ્રય લીધો.

Verse 29

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बस्तोया-अनिलहुताशनैः ।। व्रतैश्च विविधैरुग्रैस्तपोभिर्नियमैस्तथा

તે ઊર્ધ્વબાહુ રહી, આધાર વિના, જળ-વાયુ-અગ્નિના કષ્ટો સહન કરતો રહ્યો; તેમજ વિવિધ ઉગ્ર વ્રતો, તપો અને નિયમોનું પણ પાલન કરતો રહ્યો.

Verse 30

जपपुष्पोपहारैश्च कालेकाले मुनिः सदा ।। शङ्करं विधिवद्भक्त्या सोऽर्च्चयद्द्विजपुङ्गवः

મુનિએ સમય સમયે સદા જપ અને પુષ્પોપહારોથી, વિધિ મુજબ ભક્તિપૂર્વક, તે દ્વિજપુંગવે શંકરની આરાધના કરી.

Verse 31

उग्रेण तपसात्मानं योजयामास सुव्रतः ।। काष्ठभूतो यदा विप्रः कृशो धर्मसुसन्ततः

તે સુવ્રતધારીએ ઉગ્ર તપથી પોતાને સતત નિયોજિત કર્યો. જ્યારે તે વિપ્ર કાષ્ઠ સમાન થઈ ગયો—કૃશ અને ધર્મમાં અખંડ સ્થિર—(ત્યારે કથા આગળ વધે છે).

Verse 32

क्षामोऽभूत्कृष्णवर्णश्च ततः प्रीतश्च शङ्करः ॥ सम्यगाराधितो भक्त्या नियमेन च तोषितः ॥

તે ક્ષીણ અને કૃષ્ણવર્ણ થયો; ત્યાર પછી શંકર પ્રસન્ન થયા. ભક્તિથી સમ્યક આરાધિત અને નિયમપાલનથી સંતોષ પામી તેઓ તૃપ્ત થયા.

Verse 33

तदात्मदर्शनं प्रादात्स मुनेर्वृषभध्वजः ॥ उक्तवांश्च मुनिं शर्वश्चक्षुर्दिव्यं ददामि ते ॥

ત્યારે વૃષભધ્વજ (શિવ) એ મુનિને પોતાના સ્વરૂપનું દર્શન આપ્યું. અને શર્વે મુનિને કહ્યું—“હું તને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપું છું.”

Verse 34

अदृश्यं पश्य मे रूपं वत्स प्रीतोऽस्मि ते मुने ॥ यत्पश्यन्तीह विद्वांसो रूपमप्रतिमौजसम् ॥

“વત્સ, સામાન્ય રીતે અદૃશ્ય રહેલું મારું રૂપ જો; હે મુને, હું તારા પર પ્રસન્ન છું—અહીં વિદ્વાનો જે અપ્રતિમ તેજવાળું રૂપ જુએ છે, તે જ આ છે.”

Verse 35

सहस्रसूर्यकिरणं ज्वालामालिनमूर्जितम् ॥ बालार्कमण्डलाकारं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥

તે સહસ્ર સૂર્યકિરણ સમું તેજસ્વી, બળવાન અને જ્વાલામાળાથી વૃત હતું—ઉદયમાન સૂર્યમંડળ જેવું આકાર, પ્રભાવલયથી શોભિત।

Verse 36

जटाजूटतटाश्लिष्टं चन्द्रालङ्कृतशेखरम् ॥ जगदालोचनं श्रीमत्प्रदीप्तस्वत्रिलोचनम् ॥

તેમનો શેખર જટાજૂટથી સંલગ્ન અને ચંદ્રથી અલંકૃત હતો; તેઓ જગતના શુભ ‘નેત્ર’—તેમનાં સ્વત્રિનેત્ર તેજથી પ્રદીપ્ત હતાં.

Verse 37

अणीयसामणीयांसं बृहतां तु बृहत्तरम् ॥ अक्षामालापवित्राङ्गं कमण्डलुकरोद्यम् ॥

તેઓ અણુથી પણ અણુ અને મહાનોથી પણ મહાન; તેમના અંગ પર અક્ષમાળા અને પવિત્ર યજ્ઞોપવીત હતું, અને હાથમાં કમંડલુ ઉંચકેલું હતું.

Verse 38

सिंहचर्माम्बरधरं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ दृष्ट्वा देवं महादेवं हृष्टरोमा महातपाः ॥

સિંહચર્મને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરીને અને સર્પને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર તે મહાદેવને જોઈ મહાતપસ્વીના રોમ હર્ષથી ઊભા થઈ ગયા।

Verse 39

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वाऽगृणाद्ब्रह्म सनातनम् ॥ नमो धात्रे विधात्रे च संभवे वरदाय च ॥

હાથ જોડીને અને નમન કરીને મહાતપસ્વીએ સનાતન બ્રહ્મની સ્તુતિ કરી—“ધાત્રે અને વિધાત્રે નમો; સંભવે અને વરદાય નમો।”

Verse 40

जगद्भोक्त्रे त्रिनेत्राय शङ्कराय शिवाय च ॥ भवाय भवगोप्त्रे च मुनये कृतिवाससे ॥

“જગતના ભોક્તા/અધિપતિ, ત્રિનેત્રધારી, શંકર અને શિવને નમસ્કાર; ભવ અને ભવગોપ્તા (જીવોના રક્ષક)ને નમસ્કાર; મુનિ કૃતિવાસસ (ચર્મધારી)ને નમસ્કાર।”

Verse 41

नीलकण्ठाय भीमाय भूतभव्यभवाय च ॥ लम्बभ्रुवे करालाय हरिनेत्राय मीढुषे ॥

“નીલકંઠ અને ભીમને નમસ્કાર; ભૂત-ભવ્ય-ભવ (ભૂત, ભવિષ્ય, વર્તમાન) સ્વરૂપને નમસ્કાર; લાંબી ભ્રૂવાળા, કરાલને નમસ્કાર; હરિનેત્ર અને મીઢુષે (કલ્યાણકારી દાતા)ને નમસ્કાર।”

Verse 42

कपर्दिने विशालाय मुञ्जकेशाय धीमते ॥ शूलिने पशुपतये विभवे स्थाणवे तथा

“કપર્દી (જટાધારી), વિશાળ, મુંજકેશ, ધીમતને નમસ્કાર; શૂલિને, પશુપતિને, વિભવને અને તેમજ સ્થાણુને નમસ્કાર।”

Verse 43

गणानां पतये स्रष्ट्रे संक्षेप्त्रे भीषणाय च ॥ सौम्याय सौम्यतपसे भीमाय त्र्यम्बकाय च

ગણોના પતિ, સ્રષ્ટા, સંક્ષેપક અને ભયંકર સ્વરૂપને નમસ્કાર; સૌમ્ય, સૌમ્ય તપોબળ, ભીમ તથા ત્ર્યંબક (ત્રિનેત્ર) ને પણ નમઃ।

Verse 44

प्रेतावासनिवासाय रुद्राय वरदाय च ॥ कपालमालिने तस्मै हरिश्मश्रुधराय च

પ્રેતાવાસભૂમિ (શ્મશાન)માં નિવાસ કરનાર રુદ્ર અને વરદાતાને નમસ્કાર; કપાલમાળા ધારણ કરનાર તથા હરિ-વર્ણ મૂછ-દાઢી ધરાવનારને પણ નમઃ।

Verse 45

भक्तप्रियाय सततं नमोऽस्तु परमात्मने ॥ एवं नन्दी भवं स्तुत्वा नमस्कृत्य च सर्वशः

ભક્તપ્રિય પરમાત્માને સદા નમસ્કાર હો. આ રીતે નંદીએ ભવ (શિવ)ની સ્તુતિ કરીને અને સર્વ રીતે નમસ્કાર કરીને (આગળ વધ્યો)।

Verse 46

उवाच च वचः साक्षात्तमृषिं वरदः प्रभुः ॥ वरान्वृणीष्व विप्रेन्द्र यानिच्छसि महामुने

ત્યારે વરદાતા પ્રભુએ તે ઋષિને પ્રત્યક્ષ વચન કહ્યું—“હે વિપ્રેન્દ્ર, હે મહામુને, જે ઇચ્છો તે વર માગો।”

Verse 47

तांस्ते सर्वान्प्रयच्छामि दुर्ल्लभानपि मारिष ॥ प्रभुत्वममरत्वं वा शक्रत्वमपि वा प्रभो

“હે મારિષ, દુર્લભ હોય તોય તે બધા વર હું તને આપું છું; પ્રભુત્વ, અથવા અમરત્વ, કે શક્રત્વ (ઇન્દ્રપદ) પણ, હે પ્રભો।”

Verse 48

ब्रह्मत्वं लोकपालत्वमपवर्गमथापि वा ॥ अथाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यामथापि वा

અથવા બ્રહ્મત્વ, અથવા લોકપાલનું પદ; અથવા અપવર્ગ (મોક્ષ) પણ. અથવા અષ્ટગુણ-યુક્ત ઐશ્વર્ય, અથવા ગણપત્ય (ગણોના અધિપત્ય) પણ.

Verse 49

यदिच्छसि मुने शीघ्रं तद्ब्रूहि द्विजपुङ्गव ॥ इत्युक्तोऽसौ भगवता शर्वेण मुनिपुङ्गवः

હે મુનિ, તને જે ઇચ્છા હોય તે ત્વરિત કહો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ. એમ ભગવાન શર્વ (શિવ)એ કહ્યે ત્યારે તે મુનિશ્રેષ્ઠ (ઉત્તર આપ્યો).

Verse 50

प्रोवाच वरदं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ न प्रभुत्वं न देवत्वं नेन्द्रत्वमपि वा प्रभो

અંતરાત્માથી પ્રસન્ન થઈ તેણે વરદ દેવને કહ્યું— હે પ્રભો, મને ન પ્રભુત્વ જોઈએ, ન દેવત્વ, ન તો ઇન્દ્રત્વ પણ.

Verse 51

ब्रह्मत्वं लोकपालत्वं नापवर्गं वरप्रद ॥ नैवाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यं न च प्रभो

હે વરપ્રદ, મને ન બ્રહ્મત્વ જોઈએ, ન લોકપાલત્વ, ન અપવર્ગ (મોક્ષ); ન અષ્ટગુણ ઐશ્વર્ય, ન ગણપત્ય પણ, હે પ્રભો.

Verse 52

स्पृहये देवदेवेश प्रसन्ने त्वयि शङ्कर ॥ यदि प्रीतोऽसि भगवन्ननुक्रोशतया मम

હે દેવદેવેશ શંકર, તમે પ્રસન્ન છો— એ જ મારી અભિલાષા છે. હે ભગવન, જો તમે તૃપ્ત હો, તો મારી ઉપર કરુણાથી…

Verse 53

अनुग्राह्यो ह्ययं देव त्वयावश्यं सुराधिप ॥ यथान्ये न भवेद्भक्तिस्त्वत्तो नित्यं महेश्वर

હે દેવ, સુરાધિપ! આ જન નિશ્ચયે તમારા અનુગ્રહનો પાત્ર છે, જેથી ભક્તિ અન્ય કોઈ સ્ત્રોતથી ન ઉપજે, પરંતુ નિત્ય માત્ર તમારાથી જ ઉપજે, હે મહેશ્વર।

Verse 54

तथाहं भक्तिमिच्छामि सर्वभूताशये त्वयि ॥ यथा च न भवेद्विघ्नं तपस्यानिरतस्य मे

તેમ જ, સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં નિવાસ કરનાર આપમાં હું ભક્તિ ઇચ્છું છું; અને તપસ્યામાં રત મારા માટે કોઈ વિઘ્ન ન થાય.

Verse 55

प्रहस्योवाच तं प्रीत्या ततो मधुरया गिरा ॥ प्रीतोऽस्म्युत्तिष्ठ विप्रर्षे तप्यमानेन सुव्रत

પછી તેમણે સ્મિત સાથે પ્રેમપૂર્વક તેને સંબોધ્યો અને મધુર વાણીમાં કહ્યું—“હું પ્રસન્ન છું. ઊઠો, હે વિપ્રઋષિ; હે સુવ્રત, તમે તપ કર્યું છે.”

Verse 56

आराधितश्च भक्त्याहं त्वया शुद्धेन चेतसा ॥ पर्याप्तं ते महाभाग तपः कर्तुं तपोधन

તમે શુદ્ધ ચિત્તથી ભક્તિપૂર્વક મારી યોગ્ય રીતે આરાધના કરી છે. હે મહાભાગ, હે તપોધન! હવે તમારું તપ કરવું પૂરતું છે.

Verse 57

निवर्त्तयति मां वत्स मत्पादाराधने रतः ॥ जप्ता ते त्रिगुणा कोटि रुद्राणां पुरतो मम

હે વત્સ, મારા પાદારાધનમાં રત રહીને તું જાણે મને અનુકંપા તરફ વાળ્યો છે. મારા સમક્ષ તું રુદ્રોના ત્રિગુણા કરોડ જપ કરી ચૂક્યો છે.

Verse 58

पूर्णं वर्षसहस्रं च तपस्तीव्रं महामुने ॥ न कृतं यत्पुरा देवैर्नासुरैरृषिभिर्न च

હે મહામુને! તમે પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી અત્યંત તીવ્ર તપ કર્યું છે—આવું તપ પૂર્વે ન દેવોએ કર્યું, ન અસુરોએ, ન ઋષિઓએ.

Verse 59

कृतं सुमहदाश्चर्यं त्वया कर्म सुदुष्करम् ॥ सङ्क्षोभितमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

તમે અતિ મહાન આશ્ચર્યરૂપ, અત્યંત દુષ્કર કર્મ સિદ્ધ કર્યું છે. તેના કારણે ચર-અચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક્ય ક્ષુબ્ધ થયું છે.

Verse 60

आगमिष्यन्ति ते द्रष्टुं देवाः सर्वे सवासवाः ॥ अक्षयश्चाव्ययश्च त्वमतर्क्यः ससुरासुरैः

વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત સર્વ દેવો તમને દર્શન કરવા આવશે. તમે અક્ષય અને અવ્યય છો; દેવો અને અસુરો માટે પણ તમે તર્કાતીત છો.

Verse 61

दिव्यतेजोवपुः श्रीमान्दिव्याभरणभूषितः ॥ मत्तुल्यो मत्प्रभावश्च त्वमेकः ससुरासुरैः

તમારું શરીર દિવ્ય તેજથી યુક્ત છે, તમે શ્રીસમ્પન્ન છો અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત છો. દેવ-અસુરોમાં એકમાત્ર તમે જ મારા સમાન અને મારા પ્રભાવના સહભાગી છો.

Verse 62

मद्रूपधारी मत्तेजास्त्र्यक्षः सर्वगुणोत्तमः ॥ भविष्यसि न सन्देहो देवदानवपूजितः ॥

મારું સ્વરૂપ ધારણ કરીને, મારા તેજથી યુક્ત, ત્રિનેત્ર અને સર્વ ગુણોમાં ઉત્તમ—તમે નિઃસંદેહ દેવો તથા દાનવો દ્વારા પૂજિત થશો.

Verse 63

अनेनैव शरीरेण जरामरणवर्जितः ॥ दुष्प्राप्येयमवाप्ता ते देवैर्गाणेश्वरी गतिः ॥

આ જ શરીરથી જરા અને મરણથી રહિત થઈને તું ‘ગાણેશ્વરી’ પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે—જે દેવોને પણ દુર્લભ છે।

Verse 64

प्राप्तमष्टगुणं सत्यमैश्वर्यं ते तपोधन ॥ द्वितीयां मे तनुं त्वां तु नमस्यन्ति च देवताः ॥

હે તપોધન, ખરેખર તું ઐશ્વર્યની અષ્ટગુણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે; અને મારી બીજી દેહ સમાન તને દેવતાઓ પણ નમસ્કાર કરે છે।

Verse 65

अद्यप्रभृति देवाग्र्य देवकार्येषु सर्वतः ॥ प्रभुस्त्वं भविता लोके मत्प्रसादान्मुनीश्वर ॥

આજથી, હે દેવશ્રેષ્ઠ, સર્વ દેવકાર્યોમાં સર્વત્ર લોકમાં તું અધિકારી બનશે—મારા પ્રસાદથી, હે મુનીશ્વર।

Verse 66

त्वामेवाभ्यर्च्छयिष्यन्ति सर्वभूतानि सर्वतः ॥ मत्तः समभिवाञ्छन्ति प्रसादं पार्षदाधिप ॥

સર્વ ભૂતો સર્વત્ર તને જ પૂજશે; અને હે પાર્ષદાધિપ, તેઓ મારી પાસે (તારા માટે) પ્રસાદની યાચના કરશે।

Verse 67

वरान्वरार्थिनां दाता विधाता जगतः सदा ॥ भविष्यसि च धर्मज्ञ भीतानामभयप्रदः ॥

વર માગનારને વર આપનાર અને સદા જગતની વ્યવસ્થાનો વિધાતા તું બનશે; તેમજ હે ધર્મજ્ઞ, ભયભીતોને અભય આપનાર પણ બનશે।

Verse 68

यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ नावयोरन्तरं किञ्चिदम्बरानिलयोरिव ॥

જે તને દ્વેષ કરે છે તે મને પણ દ્વેષ કરે છે; જે તારો અનુસરણ કરે છે તે મારું પણ અનુસરણ કરે છે. આપણામાં કશોય અંતર નથી—જેમ આકાશ અને પવનમાં.

Verse 69

द्वारे तु दक्षिणे नित्यं त्वया स्थेयं गणाधिप ॥ वामे तु विभुना चापि महाकालेन सर्वदा ॥

હે ગણાધિપ! દક્ષિણ દ્વારે તારે નિત્ય ઊભું રહેવું; અને ડાબી બાજુ સર્વદા વિભુ મહાકાલ પણ ઊભો રહેશે.

Verse 70

प्रतीहारो भवानद्य सर्वदा त्रिदशोत्तमः ॥ शिरो मे रक्षतु भवान्महाकालेऽपि मे गणः ॥

હે ત્રિદશોમાં શ્રેષ્ઠ! આજથી તું સદૈવ મારો પ્રતીહાર (દ્વારપાલ) છે. તું મારા શિરનું રક્ષણ કર; અને મહાકાલ—મહા સંકટમાં પણ—મારો ગણ મને રક્ષે.

Verse 71

न वज्रेण न दण्डेन न चक्रेण न चाग्निना ॥ काञ्चिच्छक्नोति वै बाधां कर्तुं वै भुवनत्रये ॥

વજ્રથી નહીં, દંડથી નહીં, ચક્રથી નહીં, અને અગ્નિથી પણ નહીં—ત્રિભુવનમાં કોઈ પણ તેને કોઈપણ પ્રકારની બાધા કે હાનિ કરી શકતું નથી.

Verse 72

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ त्वामेव संश्रयिष्यन्ति मद्भक्ताः पुरुषाश्च ये ॥

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પન્નગો (નાગો)—આ બધા તારો જ આશ્રય લેશે; અને જે પુરુષો મારા ભક્ત છે તેઓ પણ તારી જ શરણ લેશે.

Verse 73

एवं तस्मै वरान् दत्त्वा प्रीतः स्वयमुमापतिः ॥ उवाच भूयः स्पष्टेन स्वरेणाम्बरचारिणा ॥

આ રીતે તેને વરદાન આપી પ્રસન્ન ઉમાપતિ સ્વયં ફરી આકાશમાં ગુંજતા સ્પષ્ટ સ્વરે બોલ્યા।

Verse 74

आगतान् विद्धि सर्वान्वै त्रिदशान् समरुद्गणान् ॥ दिदृक्षया च भद्रं ते कृतकृत्यश्च साम्प्रतम् ॥

જાણ કે મરુદ્ગણો સહિત સર્વ ત્રિદશ દેવો આવી પહોંચ્યા છે; તેઓ તને જોવા ઇચ્છે છે. તારો કલ્યાણ થાઓ; અત્યારે તું કૃતકૃત્ય છે।

Verse 75

यदीरितं मया वत्स वरं प्रतिवचस्त्वयि ॥ प्रविष्टं न श्रुतिपथं दिवि सर्वदिवौकसाम् ॥

વત્સ, તારા પ્રત્યે પ્રતિઉત્તરરૂપે મેં જે વર ઉચ્ચાર્યો, તે સ્વર્ગમાં સર્વ દિવૌકસોના શ્રવણપથમાં પ્રવેશ્યો નથી।

Verse 76

नारायणं पुरस्कृत्य सेन्द्रास्ते समरुद्गणाः ॥ प्रेमार्थे चागमिष्यन्ति वरार्थं तपसा अमराः ॥

નારાયણને અગ્રસ્થાને રાખીને, ઇન્દ્ર સહિત તે દેવો મરુદ્ગણો સાથે પ્રેમાર્થે પણ આવશે અને અમર બની તપસ્યા દ્વારા વર મેળવવા માટે પણ આવશે।

Verse 77

यक्षविद्याधरगणाः सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ मुनयश्च महात्मानस्तपोलब्धाः सहस्रशः ॥

યક્ષ અને વિદ્યાધરોના ગણ, સિદ્ધ, ગંધર્વ અને પન્નગ (નાગ), તેમજ તપસ્યાથી સિદ્ધિ પામેલા સહસ્રો મહાત્મા મુનિઓ (ઉપસ્થિત/આવતા છે)।

Verse 78

ते बुद्ध्वा त्वद्गतामृद्धिं प्रतप्ताः परमर्ष्यया ॥ तपांसि विविधान्यत्र विविधान्नियमांस्तथा ॥

તને પ્રાપ્ત થયેલી સમૃદ્ધિ જાણીને તેઓ પરમ ઈર્ષ્યાથી દગ્ધ થયા; અને અહીં તેઓ વિવિધ તપસ્યા તથા વિવિધ નિયમ-નિગ્રહોનું આચરણ કરે છે।

Verse 79

चर्तुं समभिवाञ्छन्ति सदाभ्यासे वरार्थिनः ॥ वरदं यामभिज्ञाय गिरौ मौञ्जवति स्थितम् ॥

વર ઇચ્છતા તેઓ સદા અભ્યાસ કરવા માંગે છે; અને મૌઞ્જવત નામના પર્વત પર સ્થિત વરદાતાને જાણી તેઓ તેની તરફ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 80

अत्रैते यावदागम्य न मां पश्यन्ति मानवाः ॥ तावदेव त्वितः शीघ्रं गमिष्यामि महामुने ॥

હે મહામુને, આ લોકો અહીં આવીને જ્યાં સુધી મને નથી જોતા, ત્યાં સુધી જ હું રહીશ; પછી અહીંથી હું શીઘ્ર પ્રસ્થાન કરીશ।

Verse 81

अद्य ते तु मया सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः ॥ द्रष्टव्याश्चानुमन्तव्या मत्तोऽनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥

પરંતુ આજે બ્રહ્મા આગેવાન એવા સર્વ દેવતાઓને તું મારા દ્વારા દર્શન કર; અને તેમને વિદાયની અનુમતિ પણ આપ, કારણ કે તેઓ મારી કૃપા ઇચ્છે છે।

Verse 82

यथा यत्र च यस्तत्र विधिः सम्यगनुष्ठितः ॥ तत्सर्वं निखिलेनाशु ब्रूहि मे वाग्विदां वर ॥

ત્યાં વિધિ કેવી રીતે, ક્યાં અને કોના દ્વારા યોગ્ય રીતે અનુષ્ઠિત થઈ—તે બધું સંપૂર્ણ રીતે અને શીઘ્ર મને કહો, હે વાણીવિદોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 83

क्रीडद्भिर्देवमिथुनैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ कूजद्भिः शिखिभिर्मत्तैः सेविते च नगोत्तमे ॥

તે ઉત્તમ પર્વત પર ક્રીડા કરતા દિવ્ય યુગલો, નૃત્ય કરતી અપ્સરાઓના સમૂહો અને કૂજન કરતા મત્ત મોરો દ્વારા સેવા થતી હતી।

Verse 84

अन्ये देवनिकायाश्च सेवितुं प्रपतन्ति तम् ॥ ततस्त्रेतायुगे काले नन्दी नाम महामुनिः ॥

અન્ય દેવસમૂહો પણ તેમને સેવા કરવા દોડી આવે છે। ત્યાર પછી ત્રેતાયુગના કાળમાં નન્દી નામના એક મહામુનિ હતા।

Verse 85

प्रादेशमात्रं रुचिरं शतशीर्षं शतोदरम् ॥ सहस्रबाहुचरणं सहस्राक्षिशिरोमुखम् ॥

તેણે પ્રાદેશમાત્ર તેજસ્વી રૂપ જોયું—સો શિરો, સો ઉદર; હજાર ભુજાઓ અને ચરણ; તેમજ હજાર નેત્ર, શિર અને મુખ।

Verse 86

प्रणम्य शिरसा देवं पुनः पुनरवन्दत ॥ ततस्तु भगवान्प्रीतस्तस्मै विप्राय शंकरः ॥

તેણે મસ્તક નમાવી દેવને પ્રણામ કર્યો અને વારંવાર વંદન કર્યું। ત્યારે પ્રસન્ન ભગવાન શંકરે તે બ્રાહ્મણ પર અનુગ્રહ કર્યો।

Verse 87

कोटिजप्येन रुद्राणामाराधनपरस्य च ॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा नन्दिनः स महेश्वरः ॥

રુદ્રમંત્રોના કોટિ જપ દ્વારા આરાધનામાં તત્પર હોવાથી. નન્દી વિષે આ વચન સાંભળી તે મહેશ્વરે પ્રતિઉત્તર આપ્યો।

Verse 88

पार्षदानां वरिष्ठस्त्वं मामकानां द्विजोत्तम ॥ नन्दीश्वर इति ख्यातो भविष्यसि न संशयः ॥

હે દ્વિજોત્તમ! તું મારા પારષદોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે; નિઃસંદેહ તું ‘નન્દીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશ.

Verse 89

त्वयि तुष्टे ह्यहं तुष्टः कुपिते कुपितस्त्वहम् ॥ त्वत्तः प्रियतरो नास्ति ममान्यो द्विजपुंगव ॥

તું પ્રસન્ન હોય તો હું પ્રસન્ન; તું ક્રોધિત હોય તો હું પણ ક્રોધિત. હે દ્વિજપુંગવ! તારા કરતાં મને બીજો કોઈ વધુ પ્રિય નથી.

Verse 90

अभिप्रायं च सर्वेषां जानामि द्विजसत्तम ॥ अनुगुह्य वरैस्तैश्च तत्रैवान्तरधीयत ॥

હે દ્વિજસત્તમ! હું સર્વના અભિપ્રાય જાણું છું. તેવા વરોથી અનુગ્રહ કરીને તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો.