Adhyaya 13: The Genealogy of the Pitṛs and the Determination of Śrāddha Times
Pitṛsargaḥ śrāddhakālanirṇayaś ca
Ritual-Manual
આ અધ્યાયમાં પૃથ્વી વરાહને ગૌરમુખ ઋષિનો પ્રસંગ, હરિના ઝડપી કાર્યને જોઈ તેની પ્રતિક્રિયા, તથા રત્નસમાન વરપ્રાપ્તિનું ‘ફળ’ વિષે પૂછે છે. વરાહ કહે છે કે ગૌરમુખ દુર્લભ પ્રભાસ તીર્થમાં નારાયણની પૂજા કરવા જાય છે; ત્યાં માર્કંડેય આવે છે અને સન્માન પામે છે. પછી ગૌરમુખ સિદ્ધાંતપ્રશ્ન કરે છે—પિતૃઓ સર્વ વર્ણોમાં સમાન છે કે ભિન્ન? માર્કંડેય નારાયણથી બ્રહ્મા અને મનોજ પ્રજાપતિઓ સુધી પિતૃસર્ગ વર્ણવી, મૂર્ત/અમૂર્ત પિતૃભેદ, તેમના લોક, શ્રાદ્ધ સાથેનો સંબંધ અને યોગસાધના સાથેનો સંબંધ સમજાવે છે. ત્યારબાદ શ્રાદ્ધકાળનો નિર્ણય—અમાવાસ્યા, નક્ષત્રો, ગ્રહણ, અયન અને વિષુવ જેવા શુભ સંકેતો; તેમજ ઓછા સાધનોથી પણ શક્ય તર્પણ-દાન, જેમાં ભક્તિ, મનની શુદ્ધિ અને દ્રવ્ય/સાધનની પવિત્રતાને મુખ્ય માની માનવસમાજ અને પૃથ્વી-વ્યવસ્થાની સ્થિરતા માટે આધારરૂપ જણાવવામાં આવે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 13
Verse 1
धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ॥ १३.१ ॥
ધરણી બોલી—તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ ગૌરમુખ મુનિને, અને તે મણિજ (રત્નજાત) સત્તાઓ પણ પ્રાપ્ત થઈ. હે ગુરુ, તેનું ફળ શું—કયો વર મળ્યો?
Verse 2
कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः । किं चकार हरेः कर्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुङ्गवः ॥ १३.२ ॥
તે ગૌરમુખ નામના શ્રીમાન મુનિ, જે પરમધાર્મિક હતા—તે કોણ હતા? અને હરિના તે કર્મને જોઈને, તે મુનિપુંગવે શું કર્યું?
Verse 3
श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ॥ १३.३ ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—નિમેષમાત્રમાં કાર્ય સિદ્ધ થયું તે જોઈ ભગવદ્ભક્ત મુનિ, એ જ દેવને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છુક થઈ વનમાં પ્રસ્થાન કરી, સોમનું ‘પ્રભાસ’ નામનું પરમ દુર્લભ તીર્થે પહોંચ્યો।
Verse 4
तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ॥ १३.४ ॥
ત્યાં તીર્થચિંતકો ‘દૈત્યાંતકૃત્’ નામના દેવનું વર્ણન કરે છે. એ જ સ્થાને તેણે ‘દૈત્યસૂદન’ સંજ્ઞાવાળા હરિની આરાધના કરી।
Verse 5
तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १३.५ ॥
તે દેવ—હરિ, નારાયણ, પ્રભુ—ની આરાધના કરતો હતો ત્યારે મહાયોગી મહામુનિ માર્કંડેય ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 6
तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ॥ १३.६ ॥
તેણે દૂરથી આવતાં જોયા પછી તે મુનિએ અર્ઘ્ય અને પાદ્ય અર્પણ કરીને તેમનો સત્કાર કર્યો અને પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી।
Verse 7
कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ॥ १३.७ ॥
ત્યારે કૌશ્યા (વૃષ્યા) સ્થાને આસન પર બેઠેલા તેમને મુનિએ પૂછ્યું—“હે મુનિશાર્દૂલ, હે મહાવ્રતધારી, મને ઉપદેશ આપો; હું શું કરું?”
Verse 8
एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥ १३.८ ॥
આ રીતે સંબોધિત થતાં, મહાતપસ્વી અને બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ માર્કંડેયે ત્યારે મુનિ ગૌરમુખને મૃદુ વાણીથી કહ્યું।
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥ १३.९ ॥
માર્કંડેયે કહ્યું—સત્પુરુષોનો સંગ થવો એ જ મહાન પુણ્યકૃત્ય છે. અને જે કંઈ સંદેહયુક્ત કાર્ય હોય, હે મહામુને, તે વિષે પૂછો.
Verse 10
गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥ १३.१० ॥
ગૌરમુખે કહ્યું—વેદના વ્યાખ્યાતાઓ તેમને ‘પિતૃ’ કહે છે. શું તેઓ સર્વ વર્ણોમાં સામાન્ય છે કે દરેક માટે અલગ અલગ છે?
Verse 11
मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥ १३.११ ॥
માર્કંડેયે કહ્યું—સર્વ દેવતાઓના આદ્ય અને ગુરુ નારાયણ છે. તેમના પરથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા; અને તેમણે પણ પોતાના પરથી સાત જન્મમુનિઓ, એટલે સપ્તર્ષિઓની સૃષ્ટિ કરી।
Verse 12
मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥ १३.१२ ॥
ત્યારે પરમેષ્ઠીએ તેમને કહ્યું—“મારો યજન કરો.” અને શ્રુતિ કહે છે કે આદિમાં તેમણે આત્મા દ્વારા આત્માને જ યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યો।
Verse 13
तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । आशपद् व्यभिचारो हि महान् एष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ॥ १३.१३ ॥
બ્રહ્માથી જન્મેલા, મહાવૈકારિક કર્મવાળા તેઓએ આશ્રયસ્થાન વિષે મહાન્ વિમાર્ગ કર્યો છે; તેથી તમે સૌ જ્ઞાનભ્રષ્ટ થશો—એમાં સંશય નથી।
Verse 14
एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ॥ १३.१४ ॥
આ રીતે શાપિત થઈ, બ્રહ્માની આત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા તેઓ તરત જ વંશ ચલાવનારા પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીને પછી ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) ગયા।
Verse 15
ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ॥ १३.१५ ॥
જ્યારે તે બ્રહ્મવાદીઓ ત્રિદિવે ગયા, ત્યારે તેમના પુત્રોએ શ્રાદ્ધદાન દ્વારા સહજ રીતે તેમને તૃપ્ત કર્યા।
Verse 16
ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१६ ॥
અને તે બધા વૈમાનિક—બ્રહ્માના સાત માનસપુત્રો—મંત્રોક્ત વિધિથી થતું તે પિંડદાન નિહાળી હાજર રહ્યા।
Verse 17
गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः ॥ १३.१७ ॥
ગૌરમુખ બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! તમારા પિતૃઓ કયા સમયે એકત્ર થાય છે? અને કયા કારણથી પિતૃગણ તે લોકમાં સ્થિત છે?
Verse 18
मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ॥ १३.१८ ॥
માર્કંડેયે કહ્યું—દેવતાઓ માટે સોમવર્ધન કરનાર કેટલાક શ્રેષ્ઠ પુરુષો પ્રવર્તે છે. મરીચિ આદિ તે સાત સ્વર્ગમાં પિતૃ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 19
चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.१९ ॥
ચાર તો નિશ્ચયે મૂર્તિમાન છે અને અન્ય ત્રણ અમૂર્ત છે. તેમના લોકોની ઉત્પત્તિ પણ હું વર્ણવીશ—સાંભળો.
Verse 20
प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२० ॥
તેમનો પ્રભાવ અને મહાન ઐશ્વર્ય વિસ્તારે મારી પાસેથી જાણો. તેમામાં ધર્મમૂર્તિ ધારણ કરનાર વધુ ત્રણ પરમ ગણ છે. તેમના નામો અને લોકો હું કહેશ—સાંભળો.
Verse 21
लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ॥ १३.२१ ॥
‘સંતાનક’ નામના લોક છે, જ્યાં તેજસ્વીઓ નિવાસ કરે છે. તે અમૂર્ત પિતૃગણ ખરેખર પ્રજાપતિના પુત્રો છે.
Verse 22
विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ॥ देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः ॥ १३.२२ ॥
તેઓ વિરાજની પ્રજામાં શ્રેષ્ઠ છે અને ‘વૈરાજ’ નામે સ્મૃત છે. તેઓ જ દેવતાઓના પિતર છે; અહીં દેવતાઓ તેમનું યજન કરે છે.
Verse 23
एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.२३ ॥
આ લોકો પોતાના પૂર્વ લોકોથી વિભ્રષ્ટ થઈ સનાતન લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે; અને ફરી યುಗોના સૈકડાં ચક્રોના અંતે બ્રહ્મવાદી, એટલે બ્રહ્મવિદ્યાના ઉપદેશક, રૂપે જન્મ લે છે.
Verse 24
ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १३.२४ ॥
તેઓ તે સ્મૃતિને ફરી પ્રાપ્ત કરીને અનુત્તમ યોગસાધનાનું આચરણ કરે; અને યોગસિદ્ધિની શુદ્ધ ગતિનું ચિંતન કરે, જે પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ)માં બંધાયેલાઓ માટે દુર્લભ છે.
Verse 25
एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ॥ १३.२५ ॥
આ જ શ્રાદ્ધમાં પિતૃગણ છે—યોગીઓના યોગને વધારનાર. અગાઉ તૃપ્ત કરાયા પછી, યોગબળમાં રત સાધકના યોગને તેઓ પોષે છે.
Verse 26
तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ॥ १३.२६ ॥
અતએવ, હે યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યોગીઓ માટે શ્રાદ્ધદાન આપવું જોઈએ. આ ખરેખર પ્રથમ વર્ગ/વિધિ છે, સોમપાન કરનારાઓમાં પણ અનુત્તમ છે.
Verse 27
एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ॥ ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः ॥ १३.२७ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ બધા એક જ તત્ત્વસ્વરૂપવાળા રહી કાર્યરત રહે છે. સ્વર્ગલોકનિવાસીઓ ભૂર્લોકનિવાસીઓ માટે યાજ્ય (અર્હ) છે; અને તેમના માટે બ્રહ્માના પુત્રો—મરીચિ આદિ—મહત્ત્વને પ્રાપ્ત થયેલા, તેઓ પણ યાજ્ય છે.
Verse 28
कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ताः इत्येषा पितृसंततिः ॥ १३.२८ ॥
કલ્પવાસિક નામે પ્રસિદ્ધ તેઓ પણ જીવલોકમાં ગયા. ત્યારબાદ તેમામાં સનક આદિ, વૈરાજ કહેવાતા, તપસ્યામાં સ્થિર રહ્યા. તેમામાં જે સત્યલોકને પામ્યા તેઓ મુક્ત થયા—આ પિતૃસંતતિની પરંપરા છે.
Verse 29
अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिषंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ॥ १३.२९ ॥
મરીચિથી ઉત્પન્ન પિતૃઓ ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ કહેવાય છે અને વૈરાજો ‘બર્હિષદ્’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ‘સુકાલેય’ પિતૃઓ પણ પ્રજાપતિ વસિષ્ઠના પિતૃ છે. તેઓ પણ ત્રિવર્ણ દ્વારા યાજ્ય છે; શૂદ્ર દ્વારા અલગથી નહીં.
Verse 30
वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ॥ १३.३० ॥
ત્રિવર્ણની અનુમતિથી શૂદ્ર સર્વ પિતૃઓનું યજન કરી શકે છે. પરંતુ તેના માટે ‘શૂદ્રજાતિ’ નામે અલગ પિતૃસમૂહ નથી માનવામાં આવ્યો.
Verse 31
मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ॥ १३.३१ ॥
હે બ્રાહ્મણ! વિદ્વાન વિપ્રોમાં શું એવું નથી જોવાતું કે મુક્ત પુરુષ ચેતન રહે છે? પરંતુ આ ભેદ વિશેષ શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી તથા પુરાણોના પ્રમાણથી સમજવો જોઈએ.
Verse 32
एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ॥ १३.३२ ॥
આ રીતે ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત, યાજ્યક (યજ્ઞાર્હ) તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન શાસ્ત્રને જાણી, સૃષ્ટિમાં સ્વયં સ્મૃતિ પ્રાપ્ત થઈ; પછી બ્રહ્મા દ્વારા પુત્રોને પણ તે પ્રાપ્ત થઈ. તેઓ પણ માત્ર જ્ઞાનથી પરમ નિર્વાણને પામ્યા.
Verse 33
वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवोदयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ॥ १३.३३ ॥
વસુઓથી આરંભ થતા ગણોમાં અને કશ્યપાદિ વર્ગોમાં વસુ વગેરેને ભેદ વિના જ સમજવા યોગ્ય છે; તેમ જ ગંધર્વાદિ સંબંધિત સત્તાઓ પણ નિશ્ચયે તેવી જ છે.
Verse 34
एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ॥ १३.३४ ॥
હે મહામુને! આ પૈતૃક સર્ગ તને માત્ર સંક્ષેપરૂપે જણાવ્યો છે; ખરેખર કરોડો વર્ષોમાં પણ તેનો અંત દેખાતો નથી.
Verse 35
श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ॥ १३.३५ ॥
હું શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય કાળ કહું છું; હે દ્વિજોત્તમ, તે સાંભળો. શ્રાદ્ધાર્હ દ્રવ્ય પ્રાપ્ત થાય ત્યારે અથવા કોઈ વિશિષ્ટ દ્વિજ અતિથિ આવે ત્યારે (શ્રાદ્ધ) કરવું જોઈએ.
Verse 36
श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ॥ १३.३६ ॥
વ્યતીપાતે, અયનકાળે (ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયણ), વિષુવ આવે ત્યારે, ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણ સમયે, તેમજ હે વિપ્રેન્દ્ર, સૂર્ય જ્યારે સર્વ રાશિઓમાંથી પસાર થાય ત્યારે—આ અવસરો જાણી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
Verse 37
नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥ १३.३७ ॥
નક્ષત્ર-ગ્રહની પીડા સમયે, અશુભ સ્વપ્ન દેખાય ત્યારે, તેમજ નવા અન્ન/શસ્યના આગમને—ઇચ્છાનુસાર (કામ્ય) શ્રાદ્ધ કરવું શક્ય છે.
Verse 38
अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ १३.३८ ॥
જ્યારે અમાવાસ્યા આર્દ્રા, વિશાખા અથવા સ્વાતી નક્ષત્રયોગે આવે, ત્યારે શ્રાદ્ધ અર્પણોથી પિતૃગણને આઠ વર્ષ સુધી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 39
अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ॥ १३.३९ ॥
જ્યારે અમાવાસ્યા પુષ્ય, રૌદ્ર, આર્ક્ષ અથવા પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં આવે, ત્યારે વિધિપૂર્વક પૂજિત પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ પામે છે।
Verse 40
वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ॥ १३.४० ॥
પિતૃઓની તૃપ્તિ ઇચ્છનારાઓ માટે વાસવ-આજા-એકપાદ નક્ષત્રનો સમય વિશેષ પ્રશસ્ત છે; અને વારુણ નક્ષત્રમાં અમાવાસ્યા તો દેવોને પણ દુર્લભ છે।
Verse 41
नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ॥ १३.४१ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! જ્યારે અમાવાસ્યા તે નવ નક્ષત્રોમાં આવે, ત્યારે અક્ષય ફળ ઇચ્છનારોએ શ્રાદ્ધ દાન કરવું જોઈએ; કરોડો-હજારો વડે પણ તે પુણ્યનો અંત મળતો નથી।
Verse 42
अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ॥ १३.४२ ॥
પછી પિતૃઓ અમને શ્રાદ્ધકાળનું એક પુણ્ય રહસ્ય કહે છે—વૈશાખ માસની તૃતીયા તથા કાર્તિક શુક્લપક્ષની નવમી।
Verse 43
नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ १३.४३ ॥
નભસ્ય માસના કૃષ્ણપક્ષમાં ત્રયોદશી, તેમજ માઘમાં પંચદશી (અમાવાસ્યા); ચંદ્ર અને સૂર્યના ગ્રહણકાળે; અષ્ટકા દિવસોમાં અને બંને અયનોમાં—આ વિશેષ રીતે નિર્દિષ્ટ સમય છે.
Verse 44
पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितॄभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ॥ १३.४४ ॥
અહીં પણ નિયમશીલ મનુષ્યે તિલમિશ્રિત પાણી પિતૃઓને અર્પણ કરવું જોઈએ. પિતૃઓ કહે છે કે આ કર્મથી જાણે સહસ્ર વર્ષનું શ્રાદ્ધ કરેલું ફળ મળે છે—આ ગુપ્ત પરંપરાગત ઉપદેશ છે.
Verse 45
माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ॥ १३.४५ ॥
હે દ્વિજ! માઘના કૃષ્ણપક્ષની પંચદશી (અમાવાસ્યા) જ્યારે ક્યારેક વારુણ નક્ષત્ર સાથે યોગ પામે છે, ત્યારે તે ક્ષણ પિતૃકાર્ય માટે પરમ શ્રેષ્ઠ કાળ ગણાય છે; અલ્પ પુણ્યવાળાને તે પ્રાપ્ત થતો નથી.
Verse 46
काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत् तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ १३.४६ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! તે સમયે જો ધનિષ્ઠા નક્ષત્ર હોય, તો પિતૃઓને અર્પિત જળ અને અન્ન તેમના વંશજ મનુષ્યો દ્વારા કરાયેલા તે અર્પણથી સતત તૃપ્તિ આપે છે; અને તે તૃપ્તિ દસ હજાર વર્ષ સુધી રહે છે.
Verse 47
तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृॄभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् ॥ १३.४७ ॥
એ જ સમયે જો ભાદ્રપદનો પૂર્વ પક્ષ (શુક્લપક્ષ) આવી ગયો હોય, તો જે લોકો પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે ક્રિયાથી પરમ તૃપ્તિ પામી પિતૃઓ સંપૂર્ણ એક યુગ સુધી વિશ્રામ કરે છે. અને જે પક્ષને તેઓ ‘શ્રાદ્ધપક્ષ’ કહે છે, તેને જ મুনિગણ ‘પૈતૃક પક્ષ’ કહી તૃપ્તિદાયક ગણાવે છે.
Verse 48
गङ्गासरयूमतवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ॥ १३.४८ ॥
પછી ગંગા અને સરયૂમાં—અથવા વિપાશા, અથવા સરસ્વતી, અથવા નૈમિષ-ગોમતીના પવિત્ર જળમાં—અવગાહન કરીને સ્નાન કરી, આદરપૂર્વક અર્ચન કરવાથી પિતૃઓના અનિષ્ટો નાશ પામે છે।
Verse 49
गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ १३.४९ ॥
પિતૃઓ આ રીતે ગાય છે—“વર્ષા અને અઘ-આચરણોથી ફરી તૃપ્તિ મેળવી, માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષના અંતે, પુત્રાદિ દ્વારા અર્પિત શુભ તીર્થજળોથી અમે ક્યારે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીશું?”
Verse 50
चित्तं च वित्तं च नॄणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च | पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि || १३.५० ||
જ્યારે મનુષ્યનું ચિત્ત અને ધન શુદ્ધ હોય, યોગ્ય સમય અને વિધિ નિર્ધારિત હોય, તેમજ શાસ્ત્રોક્ત પાત્ર અને પરમ ભક્તિ હોય—ત્યારે આ બધું મળીને ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Verse 51
पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ॥ १३.५१ ॥
હે સત્તમ! અહીં પિતૃઓએ ગાયેલાં તે શ્લોકો સાંભળ. તે સાંભળીને મનુષ્ય તેમ જ બને છે; કારણ કે તે વિષયમાં વિધાતા ભવિષ્યને નિયત કરે છે।
Verse 52
अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ॥ १३.५२ ॥
અમારા કુળમાં કોઈ ધન્ય, વિવેકી પુરુષ જન્મે—જે ધન વિષે છેતરપિંડી ન કરે અને જે વિધિપૂર્વક પિંડો (પિતૃઅર્પણ) અર્પણ કરે।
Verse 53
रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ १३.५३ ॥
સામર્થ્ય હોય ત્યારે તે અમારા નામે સંકલ્પ કરીને બ્રાહ્મણોને રત્નો, વસ્ત્રો, મહાવાહનો તથા ભોગસાધન સહિત સર્વ ધન દાન આપશે।
Verse 54
अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ १३.५४ ॥
આ સમયમાં ભક્તિથી નમ્ર બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય પોતાની શક્તિ મુજબ, જેટલો વિભવ હોય તેટલા પ્રમાણમાં, અન્નથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવશે।
Verse 55
असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ॥ १३.५५ ॥
જે અન્નદાન કરવા અસમર્થ હોય તે પોતાની શક્તિ મુજબ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને વન્ય શાક આપે; અથવા થોડીઘણી પણ દક્ષિણા અર્પણ કરે।
Verse 56
तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ॥ १३.५६ ॥
ત્યાં પણ અસમર્થતા હોય તો આંગળીઓના અગ્રભાગ પર રાખેલા તલ લઈને, મુખ્ય બ્રાહ્મણને પ્રણામ કરીને, કોઈ એક બ્રાહ્મણને તે આપી દે।
Verse 57
तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्धिश्याप्यस्माकं सम्प्रदास्यति ॥ १३.५७ ॥
સાત કે આઠ તલ સાથે જલાંજલિ જોડીને, ભક્તિથી નમ્ર બની, અમારા ઉદ્દેશથી, તે અર્પણ કરશે।
Verse 58
यतः कुतश्चित् सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ॥ १३.५८ ॥
જ્યાંથી જેમ બને તેમ ગાયો માટે દૈનિક અર્પણ/આહાર અથવા ગોહિતનું કંઈક મેળવીને, અભાવમાં પણ ભક્તિયુક્ત થઈ યથાશક્તિ આપે તે અમને પ્રસન્ન કરે છે।
Verse 59
सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ १३.५९ ॥
બધા ઉપાયોના અભાવે વનમાં જઈ, કક્ષા વનસ્પતિનું મૂળ દર્શાવી, સૂર્ય વગેરે લોકપાલો માટે આ પાઠ ઊંચે સ્વરે વાંચવો।
Verse 60
न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ तौ ततो वर्त्मनि मारुतस्य ॥ १३.६० ॥
મારે પાસે ન વિત્ત છે, ન ધન, ન શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય બીજું કંઈ; છતાં હું મારા પિતૃઓને નમસ્કાર કરું છું। મારી ભક્તિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાઓ; આ મારી બે ભુજાઓ—પછી તેઓ વાયુના માર્ગે ગમન કરો।
Verse 61
इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेत् श्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ॥ १३.६१ ॥
આ રીતે ભાવ અને અભાવ સંબંધિત પ્રયોજન પિતૃઓએ ગાયું છે। હે દ્વિજ, જે આ રીતે કરે છે, તેના માટે શ્રાદ્ધ કરેલું ગણાય છે।
Frequently Asked Questions
The text frames ancestral duty as a disciplined, intention-centered practice: correct knowledge of pitṛ categories and appropriate timing matters, yet the efficacy of śrāddha is repeatedly tied to inner purity (citta-śuddhi), honest means, and bhakti. It also normalizes minimal offerings when resources are limited, presenting ritual obligation as ethically scalable rather than dependent on wealth.
The chapter lists multiple śrāddha occasions: vyatīpāta, ayana transitions, viṣuva, lunar/solar eclipses (grahaṇa), planetary/nakṣatra afflictions, and amāvāsyā combined with specific nakṣatras (e.g., Ārdrā, Viśākhā, Svāti, Puṣya, Punarvasu, Dhaniṣṭhā, “Bhādrapadāḥ pūrvāḥ”). It also mentions specific tithis such as the third of Vaiśākha, the ninth in Kārttika śukla, and dark-fortnight dates including trayodaśī and pañcadaśī.
While primarily ritual-prescriptive, the chapter links social stability to regulated giving, calendrical observance, and tīrtha-water practices. By emphasizing river immersions and careful use of water (jaladāna with tila) alongside ethical restraint and purity, the narrative can be read as promoting a managed relationship with terrestrial resources—harm reduction through disciplined conduct rather than extractive display.
Key figures include Gauramukha (a muni), Mārkaṇḍeya (mahāmuni), and cosmological progenitors: Nārāyaṇa as primordial guru, Brahmā, and the seven mind-born sages (Marīci and others implied). The text also references pitṛ group names and lineages such as Vairāja/Vairājā, Agniṣvātta, Barhiṣad, and the Sanakādis in a broader genealogical-cosmological frame.