Nirvana Upanishad: Verse 52
नियमः स्वातन्त्र्येन्द्रियनिग्रहः। भयमोहशोकक्रोधत्यागस्त्यागः। अनियामकत्वनिर्मलशक्तिः। स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वे शिवशक्तिसम्पुटितप्रपञ्चच्छेदनम्। तथा पत्राक्षाक्षिकमण्डलुः। भवाभावदहनम्। बिभ्रत्याकाशाधारम्। शिवं तुरीयं यज्ञोपवीतम्। तन्मया शिखा। चिन्मयं चोत्सृष्टिदण्डम्। सन्तताक्षिकमण्डलुम्। कर्मनिर्मूलनं कन्था। मायाममताहङ्कारदहनम्। श्मशाने अनाहताङ्गी। निस्त्रैगुण्यस्वरूपानुसन्धानं समयम्। भ्रान्तिहरणम्। कामादिवृत्तिदहनम्। काठिन्यदृढकौपीनम्। चीराजिनवासः। अनाहतमन्त्रः। अक्रिययैव जुष्टम्। स्वेच्छाचारस्वस्वभावो मोक्षः परं ब्रह्म। प्लववदाचरणम्। ब्रह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम्। ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य सर्वसंविन्न्यासं संन्यासम्। अन्ते ब्रह्माखण्डाकारम्। नित्यं सर्वसन्देहनाशनम्॥
नियमः । स्वातन्त्र्य-इन्द्रिय-निग्रहः । भय-मोह-शोक-क्रोध-त्यागः । त्यागः । अनियामकत्व-निर्मल-शक्तिः । स्व-प्रकाश-ब्रह्म-तत्त्वे । शिव-शक्ति-सम्पुटित-प्रपञ्च-च्छेदनम् । तथा । पत्र-अक्ष । आक्षि-क-मण्डलुः । भव-अभाव-दहनम् । बिभ्रति । आकाश-आधारम् । शिवम् । तुरीयम् । यज्ञोपवीतम् । तत्-मया । शिखा । चित्-मयम् । च । उत्सृष्टि-दण्डम् । सन्तत-आक्षि-क-मण्डलुम् । कर्म-निर्मूलनम् । कन्था । माया-अममता-अहङ्कार-दहनम् । श्मशाने । अनाहत-अङ्गी । निः-त्रैगुण्य-स्वरूप-अनुसन्धानम् । समयम् । भ्रान्ति-हरणम् । काम-आदि-वृत्ति-दहनम् । काठिन्य-दृढ-कौपीनम् । चीर-अजिन-वासः । अनाहत-मन्त्रः । अक्रियया एव । जुष्टम् । स्वेच्छाचार-स्व-स्वभावः । मोक्षः । परम् । ब्रह्म । प्लववत् । आचरणम् । ब्रह्मचर्य-शान्ति-संग्रहणम् । ब्रह्मचर्य-आश्रमे । अधीत्य । सर्व-संवित्-न्यासम् । संन्यासम् । अन्ते । ब्रह्म-अखण्ड-आकारम् । नित्यम् । सर्व-सन्देह-नाशनम् ॥
niyamaḥ svātantryendriyanigrahaḥ | bhayamohśokakrodhatyāgas tyāgaḥ | aniyāmakatvanirmalaśaktiḥ | svaprakāśabrahmatattve śivaśaktisampuṭitaprapañcacchedanam | tathā patrākṣākṣikamaṇḍaluḥ | bhavābhāvadahanam | bibhraty ākāśādhāram | śivaṃ turīyaṃ yajñopavītam | tanmayā śikhā | cinmayaṃ cotsṛṣṭidaṇḍam | santatākṣikamaṇḍalum | karmanirmūlanaṃ kanthā | māyāmamatāhaṅkāradahanam | śmaśāne anāhatāṅgī | nistrai-guṇyasvarūpānusandhānaṃ samayam | bhrāntiharaṇam | kāmādivṛttidahanam | kāṭhinyadṛḍhakaupīnam | cīrājinavāsaḥ | anāhatamantraḥ | akriyayāiva juṣṭam | svecchācārasvasvabhāvo mokṣaḥ paraṃ brahma | plavavad ācaraṇam | brahmacaryaśāntisaṅgrahaṇam | brahmacaryāśrame ’dhītya sarvasaṃvinnāsaṃ saṃnyāsam | ante brahmākhaṇḍākāram | nityaṃ sarvasaṃdehanāśanam ||
નિયમ એટલે સ્વાતંત્ર્યમાં ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, આત્મસંયમ. ત્યાગ એટલે ભય, મોહ, શોક અને ક્રોધનો પરિત્યાગ. બાહ્ય વિધિ-નિષેધોથી અશાસિત રહેવાની નિર્મળ શક્તિ જ નિયમ છે. સ્વપ્રકાશ બ્રહ્મતત્ત્વમાં શિવ-શક્તિથી સંપૂટિત પ્રપંચનું છેદન થાય છે. મંડલુ એટલે નેત્ર-મંડળ—સતત સાક્ષીભાવ. ભવ અને અભવનું દહન. આકાશાધારને ધારણ કરવું. યજ્ઞોપવીત શિવ—તુરીય અવસ્થા. શિખા ‘તત્’મય છે. ત્યજાયેલ દંડ ચિન્મય છે. સદા નેત્ર-મંડળરૂપ મંડલુ. કન્થા એટલે કર્મનું નિર્મૂલન. માયા, અમમતા અને અહંકારનું દહન. શ્મશાનમાં દેહ અનાહત—અસ્પર્શિત. સમય એટલે ત્રિગુણાતીત સ્વરૂપનું અનુસંધાન. ભ્રાંતિનું હરણ. કામાદિ વૃત્તિઓનું દહન. કૌપીન કાઠિન્ય અને દૃઢતા. નિવાસ ચીર અને અજિનમાં. મંત્ર અનાહત. અક્રીયાથી જ આસ્વાદ્ય. સ્વેચ્છાચારરૂપ સ્વભાવ જ મોક્ષ—પરમ બ્રહ્મ. પ્લવ સમ આચરણ. બ્રહ્મચર્યની શાંતિનું સંગ્રહણ. બ્રહ્મચર્યાશ્રમે અધ્યયન કરીને સર્વ સંવિદ્-આસક્તિઓનો ન્યાસ—એ જ સંન્યાસ. અંતે બ્રહ્મનું અખંડાકાર નિવાસ. નિત્ય સર્વ સંદેહોનો નાશ.
Niyama is the restraint of the senses in freedom (self-mastery). Renunciation is the abandonment of fear, delusion, grief, and anger. The stainless power of being unruled (not governed by external injunctions) [is niyama]. In the self-luminous reality of Brahman, the cutting off of the phenomenal world, enclosed (integrated) with Śiva-Śakti. Likewise, the water-pot (maṇḍalu) is the circle of the eyes (vision) [i.e., constant witnessing]. The burning of becoming and non-becoming. Bearing the support of space. The sacred thread is Śiva, the Fourth (turīya). The topknot is made of That. The staff cast away is of the nature of consciousness. The ever-present eye-circle water-pot. The cloak is the uprooting of karma. The burning of māyā, non-possessiveness, and egoity. In the cremation-ground, the body is unstruck (unwounded/untouched). The observance (samaya) is inquiry into the nature beyond the three guṇas. The removal of error. The burning of the modifications beginning with desire. The loincloth is hardness and firmness. The dwelling is in rags and skin. The mantra is the unstruck (anāhata). Enjoyed by non-action alone. One’s own nature—free conduct according to one’s will—is liberation, the supreme Brahman. Conduct like a raft. Gathering the peace of brahmacarya. Having studied in the brahmacarya-āśrama, renunciation is the laying down of all consciousness-identifications. In the end, [abidance in] Brahman as the undivided form. Ever the destruction of all doubts.
- भयमोहशोकक्रोधत्यागः = भय+मोह+शोक+क्रोध+त्यागः (समाहार-द्वन्द्वपूर्वपदसमासः)
- स्वातन्त्र्येन्द्रियनिग्रहः = स्वातन्त्र्ये+इन्द्रियनिग्रहः (सप्तमी-तत्पुरुषः)
- शिवशक्तिसम्पुटितप्रपञ्चच्छेदनम् = शिव+शक्ति+सम्पुटित+प्रपञ्च+च्छेदनम्
- बिभ्रत्याकाशाधारम् = बिभ्रती+आकाशाधारम् (इ/आ सन्धिः)
- ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य = ब्रह्मचर्याश्रमे+अधीत्य (ए+अ → ’)
- अक्रिययैव = अक्रियया+एव (आ+ए → ऐ)
- स्वेच्छाचारस्वस्वभावः = स्वेच्छा+आचार+स्व+स्वभावः
- ब्रह्माखण्डाकारम् = ब्रह्म+अखण्डाकारम् (अ+अ सन्धिः)
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
