Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 37
Devanagari script
चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् । इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्
Transliteration
caturmukhena vailakṣyaṃ gato'smi kathamemi tam | itīdamuktvā dūtaṃ taṃ śrṛṇvato'syaiva vismayāt
Translation
ચતુર્મુખ બ્રહ્માના સમક્ષ હું લજ્જિત થયો છું; તો પછી હું તે સ્વર્ગમાં કેવી રીતે જઈ શકું? એમ કહી, દૂત સાંભળતો હોવા છતાં રાજા આશ્ચર્ય અને ચિંતનમાં લીન રહ્યો।
Word by Word
चतुर्मुखेनby the four-faced one (Brahmā)
चतुर्मुखेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootचतुर्मुख (प्रातिपदिक; चतुर् + मुख)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; साधन/करणार्थे (instrumental)
वैलक्ष्यम्embarrassment, awkwardness
वैलक्ष्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवैलक्ष्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; भाववाचक
गतःgone, having gone
गतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootगम् (धातु) → गत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोगे ‘अस्मि’ सह (periphrastic perfect sense)
अस्मिI am
अस्मि:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन
कथम्how?
कथम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb)
एमिshall I go / do I go
एमि:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootइ (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तम्him
तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; सर्वनाम
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
इदम्this (speech)
इदम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) → उक्त्वा (क्त्वान्त)
Formअव्ययकृदन्त (gerund), क्त्वा-प्रत्यय; पूर्वकालिक क्रिया
दूतम्the messenger
दूतम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootदूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तम्that
तम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणरूपेण ‘दूतम्’ प्रति
शृण्वतःof (him) who was listening
शृण्वतः:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु) → शृण्वत् (कृदन्त, शतृ)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle), षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; पुंलिङ्ग; ‘अस्य’ इत्यस्य विशेषणम्
अस्यof him
अस्य:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम
एवindeed, just
एव:
Nipata (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)
विस्मयात्from astonishment
विस्मयात्:
Hetu/Apadana (Cause/अपादान)
TypeNoun
Rootविस्मय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; हेतौ/कारणे (ablative of cause)
Speaker
Indradyumna (king)
Visual Art Cues
Scene: A king, slightly bowed, speaks to a celestial messenger; his face shows shame and wonder, as if turning away from a radiant path to heaven and inward toward contemplation.
Characters & Entities
I
IndradyumnaC
Caturmukha (Brahmā)D
DevadūtaFAQs
Humility and moral conscience restrain the pursuit of status; inner integrity is valued over celestial attainment.
No specific tīrtha is mentioned in this verse.
None; it is a narrative and ethical reflection.