Adhyaya 28
Additional offering formulas.
Mantras
Mantra 1
होता॑ यक्षत्स॒मिधेन्द्र॑मि॒डस्प॒दे नाभा॑ पृथि॒व्या अधि॑ । दि॒वो वर्ष्म॒न्त्समि॑ध्यत॒ ओजि॑ष्ठश्चर्षणी॒सहां॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ સમિધા દ્વારા ઇન્દ્રનું યજન કરે—ઇડાના પદે, પૃથ્વીના નાભિ પર; દ્યૌના શિખર પર તે પ્રજ્વલિત થાય. સર્વથી ઓજસ્વી, જનસમુદાયોના સહાયક—ઘૃતાહુતિ તરફ આવે. હોતૃ, યજ!
Mantra 2
होता॑ यक्ष॒त्तनू॒नपा॑तमू॒तिभि॒र्जेता॑र॒मप॑राजितम् । इन्द्रं॑ दे॒वᳪ स्व॒र्विदं॑ प॒थिभि॒र्मधु॑मत्तमै॒र्नरा॒शᳪसे॑न॒ तेज॑सा॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ તનૂનપાતનું યજન કરે—તેની સહાયોથી, વિજેતા, અપરાજિત. સ્વર્વિદ દેવ ઇન્દ્રને—અતિ મધુર માર્ગોથી, નરાશંસ સાથે, તેજ સાથે—ઘૃતાહુતિ તરફ આવવા દે. હોતૃ, યજ!
Mantra 3
होता॑ यक्ष॒दिडा॑भि॒रिन्द्र॑मीडि॒तमा॒जुह्वा॑न॒मम॑र्त्यम् । दे॒वो दे॒वै: सवी॑र्यो॒ वज्र॑हस्तः पुरन्द॒रो वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ ઇડાઓ દ્વારા ઇન્દ્રનું યજન કરે—સ્તુત, આહ્વાનિત, અમર્ત્ય ઇન્દ્રનું; દેવો દેવો સાથે, સવીર્ય, વજ્રહસ્ત, પુરંદર—તે ઘૃતાહુતિ તરફ આવે. હોતૃ, યજ!
Mantra 4
होता॒ यक्षद्ब॒र्हिषीन्द्रं॑ निषद्व॒रं वृ॑ष॒भं नर्या॑पसम् । वसु॑भी रु॒द्रैरा॑दि॒त्यैः सु॒युग्भि॑र्ब॒र्हिरास॑द॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ બર્હિષા દ્વારા ઇન્દ્રનું યજન કરે—નિષદ્વર, વૃષભ, નર્યાપસ ઇન્દ્રનું. વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો—સુયુગ્ભિઃ—સાથે બર્હિ પર બેસે; તે ઘૃતાહુતિ તરફ આવે. હોતૃ, યજ!
Mantra 5
होता॑ यक्ष॒दोजो॒ न वी॒र्यᳪ सहो॒ द्वार॒ इन्द्र॑मवर्धयन् । सुप्रा॒य॒णा अ॒स्मिन्य॒ज्ञे वि श्र॑यन्तामृता॒वृधो॒ द्वार॒ इन्द्रा॑य मी॒ढुषे॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ યજ્ઞ કરે: દ્વારો જાણે ઓજ, વીર્ય અને સહસથી ઇન્દ્રને વધારનાર થયા છે. ઋતથી વૃદ્ધિ પામેલા, સુપ્રાયણ એવા આ દ્વારો આ યજ્ઞમાં વિસ્તરે; દાનશીલ ઇન્દ્ર માટે, ઘૃત-આહુતિ માટે, તેઓ વિશાળપણે ખુલ્લા થાય—હે હોતૃ, યજ્ઞ કર!
Mantra 6
होता॑ यक्षदु॒षे इन्द्र॑स्य धे॒नू सु॒दुघे॑ मा॒तरा॑ म॒ही । स॒वा॒तरौ॒ न तेज॑सा व॒त्समिन्द्र॑मवर्धतां वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ ઉષા માટે યજ્ઞ કરે: ઇન્દ્રની સુદુઘા ધેનુરૂપે તે બે મહાન માતાઓ. તેજસ્વી પ્રેરક બે જેવી, વત્સ સમ ઇન્દ્રને તેઓ વધારતા રહે; તેઓ ઘૃતનું પાન કરે—હે હોતૃ, યજ્ઞ કર!
Mantra 7
होता॑ यक्ष॒द्दैव्या॒ होता॑रा भि॒षजा॒ सखा॑या ह॒विषेन्द्रं॑ भिषज्यतः । क॒वी देवौ॒ प्रचे॑तसा॒विन्द्रा॑य धत्त इन्द्रि॒यं वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ યજ્ઞ કરે: દૈવ્યા બે હોતાર, ભિષજ એવા સખા, હવિષાથી ઇન્દ્રનું ઉપચાર કરે છે. કવિ એવા, પ્રચેતસ એવા તે બે દેવો ઇન્દ્ર માટે ઇન્દ્રિય (સર્વાધિકાર-શક્તિ) સ્થાપે; તેઓ ઘૃતનું પાન કરે—હે હોતૃ, યજ્ઞ કર!
Mantra 8
होता॑ यक्षत्ति॒स्रो दे॒वीर्न भे॑ष॒जं त्रय॑स्त्रि॒धात॑वो॒ऽपस॒ इडा॒ सर॑स्वती॒ भार॑ती म॒हीः । इन्द्र॑पत्नीर्ह॒विष्म॑ती॒र्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ ત્રણ દેવીઓને યજ્ઞ અર્પે—ઔષધ સમાન—ત્રણ ત્રિધા સ્થાપિત શક્તિઓને: ઇડા, સરસ્વતી અને મહી ભારતીને. ઇન્દ્રપત્નીઓ, હવિષ્મતી, ઘી માટે માર્ગ વિસ્તારે; હોતૃ, યજ્ઞ કર.
Mantra 9
होता॑ यक्ष॒त्त्वष्टा॑र॒मिन्द्रं॑ दे॒वं भि॒षज॑ᳪ सु॒यजं॑ घृत॒श्रिय॑म् । पु॒रु॒रूप॑ᳪ सु॒रेत॑सं म॒घोन॒मिन्द्रा॑य॒ त्वष्टा॒ दध॑दिन्द्रि॒याणि॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ ત્વષ્ટૃને યજ્ઞ અર્પે—ઇન્દ્રને, દેવને, વૈદ્યને, સુયજને, ઘૃતશ્રીવંતને; બહુરૂપ, સુરેતસ, મઘવનને. ઇન્દ્ર માટે ઇન્દ્રિયશક્તિઓ અર્પતા ત્વષ્ટૃ ઘી સ્વીકારે; હોતૃ, યજ્ઞ કર.
Mantra 10
होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑ᳪ शमि॒तार॑ᳪ श॒तक्र॑तुं धि॒यो जो॒ष्टार॑मिन्द्रि॒यम् । मध्वा॑ सम॒ञ्जन्प॒थिभि॑: सु॒गेभि॒: स्वदा॑ति य॒ज्ञं मधु॑ना घृ॒तेन॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ વનસ્પતિને યજેઃ—શમિતાર, શતક્રતુ, ધિયોના જોષ્ટાર, ઇન્દ્રિય બળ સમાન. મધુરતાથી, સુગમ માર્ગોથી યથાવિધિ અભિષેક કરીને, તે મધુ અને ઘીથી યજ્ઞને રસાળ કરે; આજ્યને વિજય અપાવે. હે હોતૃ, યજ!
Mantra 11
होता॑ यक्ष॒दिन्द्र॒ᳪ स्वाहाऽऽज्य॑स्य॒ स्वाहा॒ मेद॑स॒: स्वाहा॑ स्तो॒काना॒ᳪ स्वाहा॒ स्वाहा॑कृतीना॒ᳪ स्वाहा॑ ह॒व्यसू॑क्तीनाम् । स्वाहा॑ दे॒वा आ॑ज्य॒पा जु॑षा॒णा इन्द्र॒ आज्य॑स्य॒ व्यन्तु॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ ઇન્દ્રનું યજન કરે. આજ્યને સ્વાહા! મેદસને સ્વાહા! બિંદુઓને સ્વાહા! સ્વાહા-કૃતિઓને સ્વાહા! હવ્યસૂક્તિઓને સ્વાહા! સ્વાહા! આજ્યપા દેવો આનંદિત થઈ આજ્યને સ્વીકારે; અને ઇન્દ્ર પણ આજ્યને પ્રાપ્ત કરે. હોતૃ, યજ!
Mantra 12
दे॒वं ब॒र्हिरिन्द्र॑ᳪ सुदे॒वं दे॒वैर्वी॒रव॑त्स्ती॒र्णं वेद्या॑मवर्धयत् । वस्तो॑र्वृ॒तं प्राक्तोर्भृ॒तᳪ रा॒या ब॒र्हिष्म॒तोऽत्य॑गाद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
ઇન્દ્ર માટે દેવ્ય બર્હિસ—સુદેવ, દેવો સાથે, વીરવત્—વેદી પર પાથરેલું, વધ્યું છે. નિવાસ આવૃત છે; અગ્રભાગ ધારણ થયો છે; ધન સાથે બર્હિસ-ધારી આગળ વધ્યો છે. વસુવને, વસુધેયના પ્રાપ્તિ માટે—તે સિદ્ધ થાય; યજ!
Mantra 13
दे॒वीर्द्वार॒ इन्द्र॑ᳪ सङ्घा॒ते वी॒ड्वीर्याम॑न्नवर्धयन् । आ व॒त्सेन॒ तरु॑णेन कुमा॒रेण॑ च मीव॒तापार्वा॑णᳪ रे॒णुक॑काटं नुदन्तां वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑
દેવ્ય દ્વારો, સંગાટે, ઇન્દ્ર માટે દૃઢ વીર્યવંત પરાક્રમ વધારતા રહે. વાછરડાં સાથે, તરુણ સાથે, કુમાર સાથે અને રંભતી ગાય સાથે—ગાંઠિયું અવરોધ, ધૂળિયું ઠૂંઠું દૂર હાંકી દે. વસુવને, વસુધેયના પ્રાપ્તિ માટે—તે સિદ્ધ થાય; યજ!
Mantra 14
दे॒वी उ॒षासा॒नक्तेन्द्रं॑ य॒ज्ञे प्र॑य॒त्य॒ह्वेताम् । दैवी॒र्विश॒: प्राया॑सिष्टा॒ᳪ सुप्री॑ते॒ सुधि॑ते वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
યજ્ઞના પ્રવર્તમાન ક્રમમાં દેવી ઉષા અને રાત્રિ ઇન્દ્રને આમંત્રિત કરે. દૈવી વિશઃ (દેવજન) સુપ્રસન્ન, સુહિત બની, વસુવને—ધનપ્રાપ્તિમાં અને વસુધેય—ખજાનાપ્રાપ્તિમાં આગળ વધે; અને યજ્ઞના હવિષનો આસ્વાદ લે—યજ્!
Mantra 15
दे॒वी जोष्ट्री॒ वसु॑धिती दे॒वमिन्द्र॑मवर्धताम् । अया॑व्य॒न्याघा द्वेषा॒ᳪस्यान्या व॑क्ष॒द्वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय शिक्षि॒ते व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવી જોષ્ટ્રી અને વસુધિતી (ધન-સ્થાપિકા) એ બે દેવીઓ દેવ ઇન્દ્રને વૃદ્ધિ પામવા દો. એક અઘ (અપશકુન/પાપ) દૂર હાંકે, બીજી દ્વેષોને અહીં વહન કરે; અને ધન-વિજયમાં શિક્ષિત યજમાનને પસંદગીના વસુ, વર્ય ધનો પહોંચાડે. વસુવને, વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે તેઓ અહીં આવે—યજ (યજન કર).
Mantra 16
दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती॒ दुघे॒ सु॒दुघे॒ पय॒सेन्द्र॑मवर्धताम् । इष॒मूर्ज॑म॒न्या व॑क्ष॒त्सग्धि॒ᳪ सपी॑तिम॒न्या नवे॑न॒ पूर्वं॒ दय॑माने पुरा॒णेन॒ नव॒मधा॑ता॒मूर्ज॑मू॒र्जाहु॑ती ऊ॒र्जय॑माने॒ वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय शिक्षि॒ते व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવી—ઊર્જાહુતિ (શક્તિની આહુતિ)—દોહનારી, સુદોહનારી, પોતાના દૂધથી દેવ ઇન્દ્રને વૃદ્ધિ પમાડે. એક (આહુતિ) ઇષ્ અને ઊર્જા વહન કરે; બીજી ભોજન અને પાન (સગ્ધિ-સપીતિ) પ્રદાન કરે. નવા સાથે પૂર્વને સ્નેહપૂર્વક પોષતી, અને જૂના દ્વારા નવા ને સ્થિર કરતી, તેઓ ઊર્જાને સ્થાપે. ઊર્જાહુતિ, ઊર્જાથી યજમાનને વરણીય વસુઓ શીખવતી, વસુવનમાં વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે અહીં આવો; યજ (પૂજા કર).
Mantra 17
दे॒वा दैव्या॒ होता॑रा दे॒वमिन्द्र॑मवर्धताम् । ह॒ताघ॑शᳪसा॒वाभा॑र्ष्टां॒ वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय शिक्षि॒तौ व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવો—દૈવ્યા બે હોતાર—દેવ ઇન્દ્રને વૃદ્ધિ પમાડે. હતાઘશંસા (દુષ્ટ વાણી કરનારને દમન કરનાર) તમે બંને, વસુવનમાં ધન જીતવામાં શિક્ષિત યજમાન માટે વરણીય વસુઓ અહીં લાવો. વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે અહીં આવો; યજ (પૂજા કર).
Mantra 18
दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीः पति॒मिन्द्र॑मवर्धयन् । अस्पृ॑क्ष॒द्भार॑ती॒ दिव॑ᳪ रु॒द्रैर्य॒ज्ञᳪ सर॑स्व॒तीडा॑ वसु॑मती गृ॒हान् व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑
ત્રણ દેવીઓ—હા, ત્રણ દેવીઓ—પતિ ઇન્દ્રને વૃદ્ધિ પમાડ્યા. ભારતીએ દ્યૌને સ્પર્શ કર્યો; રુદ્રો સાથે સરસ્વતીએ યજ્ઞને સ્પર્શ કર્યો; અને વસુમતી ઇળાએ ગૃહોને (સ્પર્શ કર્યા). વસુવનમાં, વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે, તેઓ (આ યજ્ઞકર્મમાં) વ્યાપી રહે; યજ (પૂજા કર).
Mantra 19
दे॒व इन्द्रो॒ नरा॒शᳪस॑स्त्रिवरू॒थस्त्रि॑बन्धु॒रो दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । श॒तेन॑ शितिपृ॒ष्ठाना॒माहि॑तः स॒हस्रे॑ण॒ प्र व॑र्तते मि॒त्रावरु॒णेद॑स्य हो॒त्रमर्ह॑तो॒ बृह॒स्पति॑ स्तो॒त्रम॒श्विनाध्व॑र्यवं वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेत्तु॒ यज॑
દેવ ઇન્દ્ર, નરાશંસ સ્વરૂપે, ત્રિવરૂથ (ત્રિગુણ રક્ષણવાળો) અને ત્રિબંધુર (ત્રિગુણ બંધનવાળો), દેવ ઇન્દ્રને બળવાન કરે છે. સો શિતિપૃષ્ઠ (ચિતરાં પીઠવાળા) અશ્વો સાથે સ્થાપિત થઈ, હજાર સાથે તે આગળ પ્રવર્તે છે. મિત્ર-વરুণનું હોતૃ-કર્મ પાત્ર છે; બૃહસ્પતિ સ્તોત્ર છે; અશ્વિનો અધ્વર્યુ-કર્મ છે. વસુવનમાં વસુધેયના જ્ઞાતા (વેદિતા) યજમાનને જાણે/પ્રેરિત કરે.
Mantra 20
दे॒वो दे॒वै॒र्वन॒स्पति॒र्हिर॑ण्यपर्णो॒ मधु॑शाखः सुपिप्प॒लो दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । दिव॒मग्रे॑णास्पृक्ष॒दान्तरि॑क्षं पृथि॒वीम॑दृᳪहीद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દેવોમાં દેવ—વનસ્પતિ, સુવર્ણપર્ણ, મધુશાખ, સુપિપ્પલ (સારા ફળોથી સમૃદ્ધ)—એ દેવ ઇન્દ્રને વધાર્યો. શિખરથી તેણે દ્યૌને સ્પર્શ્યું; અંતરિક્ષને વ્યાપ્યું; પૃથ્વીને દૃઢ કરી. વસુવને, વસુધેય (સંચિત ધન) માટે, તે સફળતા લાવે—યજ્ઞ!
Mantra 21
दे॒वं ब॒र्हिर्वारि॑तीनां दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । स्वा॒स॒स्थमिन्द्रे॒णास॑न्नम॒न्या ब॒र्हीᳪष्य॒भ्य॒भूद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દેવોમાં દેવ—બર્હિ (વારિતીનાં, અપશકુન-અપમંગળ નિવારક રક્ષકોનું)—એ દેવ ઇન્દ્રને વધાર્યો. પોતાના સ્થાને સ્થિત, ઇન્દ્રની નજીક સ્થાપિત, અન્ય બર્હિ-તૃણોએ તેને ચારે તરફથી ઘેરી લીધું. વસુવને, વસુધેય (સંચિત ધન) માટે, તે સફળતા લાવે—યજ્ઞ!
Mantra 22
दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । स्वि॑ष्टं कु॒र्वन्त्स्वि॑ष्ट॒कृत्स्वि॑ष्टम॒द्य क॑रोतु नो वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દેવ અગ્નિ—સ્વિષ્ટકૃત્ (સુવિધિપૂર્વક અર્પણ કરાવનાર)—એ દેવ ઇન્દ્રને વધાર્યો છે. જે સ્વિષ્ટ કરે છે, તે સ્વિષ્ટકૃત્ આજે અમારા માટે અર્પણને સુવિધિપૂર્વક કરાવે; વસુ-વને (ધનપ્રાપ્તિમાં), વસુધેય (સંચિત નિધિ) માટે, યજ્ઞ સફળતા લાવે—યજ!
Mantra 23
अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृणीता॒यं यज॑मान॒: पच॒न्पक्ती॒: पच॑न्पुरो॒डाशं॑ ब॒ध्नन्निन्द्रा॑य॒ छाग॑म् । सू॒प॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभव॒दिन्द्रा॑य॒ छागे॑न । अघ॒त्तं मे॑द॒स्तः प्रति॑ पच॒ताग्र॑भी॒दवी॑वृधत्पुरो॒डाशे॑न । त्वाम॒द्य ऋ॑षे
આજે હોતૃરૂપે અગ્નિને પસંદ કરવામાં આવ્યો છે; આ યજમાન પક્તિ (પાકેલા ભાગો) રાંધતો, પુરોડાશ (યજ્ઞકેક) રાંધતો, ઇન્દ્ર માટે છાગ (બકરો) બાંધે છે. આજે દેવ વનસ્પતિ સુસ્થ (મજબૂત આસનવાળો) થયો છે—ઇન્દ્ર માટે છાગ સાથે. તેમણે મેદસ્ (ચરબી) ભક્ષણ કરી; બદલામાં તમે પકાવો. તેણે પકડી લીધો; પુરોડાશથી (ઇન્દ્રને) બળ આપ્યું. આજે તને, ઋષે, (અમે સ્મરીએ/આહ્વાન કરીએ).
Mantra 24
होता॑ यक्षत्समिधा॒नं म॒हद्यश॒: सुस॑मिद्धं॒ वरे॑ण्यम॒ग्निमिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । गा॒य॒त्रीं छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्र्यविं॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ મહાન યશવાળા, સમિધા વડે પ્રજ્વલિત, સુસંસિદ્ધ, વરેણ્ય—અગ્નિ-ઇન્દ્ર, વયોધસ (બળ આપનાર)ને યજન કરે. ગાયત્રી છંદ—ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્રની શક્તિ), ત્ર્યવિ (ત્રિગુણ)—વય (બળ) ધારણ કરતું, ઘૃત સાથે, હોતૃ, યજ્ઞમાં સફળતા લાવે—યજ!
Mantra 25
होता॑ यक्ष॒त्तनू॒नपा॑तमु॒द्भिदं॒ यं गर्भ॒मदि॑तिर्द॒धे शुचि॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । उ॒ष्णिहं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं दि॑त्य॒वाहं॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ તનૂનપાત્—ઉદ્ભિદ્—ની ઉપાસના કરે; તે શુચિ ગર્ભને, જેને અદિતિએ ધારણ કર્યો છે—ઇન્દ્રને, પ્રાણબળ આપનારને. ઉષ્ણિહ્ છંદ છે; અહીં ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રિય (પરાક્રમ) છે. ગાયો અને બળ આપતો તે ઘીમાં આવે; હોતૃ, યજ્ઞ કર.
Mantra 26
होता॑ यक्षदी॒डेन्य॑मीडि॒तं वृ॑त्र॒हन्त॑म॒मिडा॑भि॒रीड्यँ॒ सह॒: सोम॒मिन्द्रँ॑ वयो॒धस॑म् । अ॒नु॒ष्टुभं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं पञ्चा॑विं॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ ઈડેન્ય—ઈડિત—વૃત્રહન્ત, નિર્દોષ સ્તુતિઓથી સ્તવનીય, સહસ્વાન સોમ—ઇન્દ્ર, પ્રાણબળ આપનાર—ની ઉપાસના કરે. અનુષ્ટુભ્ છંદ છે; અહીં ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રિય (પરાક્રમ) છે. પંચાવિં ગાયો અને બળ આપતો તે ઘીમાં આવે; હોતૃ, યજ્ઞ કર.
Mantra 27
होता॑ यक्षत्सुब॒र्हिषं॑ पूष॒ण्वन्त॒मम॑र्त्य॒ᳪ सीद॑न्तं ब॒र्हिषि॑ प्रि॒येऽमृतेन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । बृ॒ह॒तीं छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्रि॑व॒त्सं गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ સુબર્હિષ—સુશોભિત બર્હિષવાળો—પૂષણ્વત, અમર્ત્ય, બર્હિષ પર બેસતો, અમૃત સ્થાને પ્રિય—પ્રાણબળ આપનાર ઇન્દ્રની ઉપાસના કરે. બૃહતી છંદ છે; અહીં ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રિય (પરાક્રમ) છે. ત્રિવત્સ ગાયો અને બળ આપતો તે ઘીમાં આવે; હોતૃ, યજ્ઞ કર.
Mantra 28
होता॑ यक्ष॒द्व्यच॑स्वतीः सुप्राय॒णा ऋ॑ता॒वृधो॒ द्वारो॑ दे॒वीर्हि॑र॒ण्ययी॑र्ब्र॒ह्माण॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । प॒ङ्क्तिं छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं तु॑र्य॒वाहं॒ गां वयो॒ दध॒द्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ વ્યાપક, સુપ્રયાણ, ઋતવર્ધક, સુવર્ણમયી દેવીઓ એવા દ્વારોનું યજન કરે; (તે દ્વારો) બ્રહ્મરૂપ, પ્રાણબળદાતા ઇન્દ્રને પ્રવેશ અપાવે. પઙ્ક્તિ છંદ છે; અહીં ઇન્દ્રિય બળ છે—ગાયો અને વીર્ય આપતા, ઘી માટે દ્વારો ખુલો; હોતૃ, યજ!
Mantra 29
होता॑ यक्षत्सु॒पेश॑सा सुशि॒ल्पे बृ॑ह॒ती उ॒भे नक्तो॒षासा॒ न द॑र्श॒ते विश्व॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । त्रि॒ष्टुभं॒ छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं प॑ष्ठ॒वाहं॒ गां वयो॒ दध॑द्वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ સુપેશસ, સુશિલ્પ, બૃહતી એવા બે—નક્ત અને ઉષા—જે દર્શનને પ્રગટ થાય છે, તેમનું યજન કરે; (તે બંને) સર્વવ્યાપી, પ્રાણબળદાતા ઇન્દ્રને (આણે). ત્રિષ્ટુભ છંદ છે; અહીં ઇન્દ્રિય બળ છે—પીઠવાહક ગાયો અને વીર્ય આપતાં, તે બંને ઘી પાસે આવો; હોતૃ, યજ!
Mantra 30
होता॑ यक्ष॒त्प्रचे॑तसा दे॒वाना॑मुत्त॒मं यशो॒ होता॑रा दैव्या क॒वी स॒युजेन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । जग॑तीं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यम॑न॒ड्वाहं॒ गां वयो॒ दध॑द्वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ પ્રચેતસ (વિચારશીલ) મનથી યજન કરે—દેવો માટે સર્વોત્તમ યશ પ્રાપ્ત કરાવે. દેવ્ય હોતૃઓ—કવિ, સહયુજ (એકસાથે જોડાયેલા)—ઇન્દ્રને, પ્રાણબળના ધારકને, યજન કરે. જગતી છંદ છે, બળવાન વృషભ (અનડ્વાહ) વિર્ય છે; પ્રાણશક્તિ ધારણ કરાવતા તેઓ ગાયને જીતે. હે હોતૃ, આજ્યથી યજ્ઞ કર.
Mantra 31
होता॑ यक्ष॒त्पेश॑स्वतीस्ति॒स्रो दे॒वीर्हि॑र॒ण्ययी॒र्भार॑तीर्बृह॒तीर्म॒हीः पति॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । वि॒राजं॒ छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं धे॒नुं गां न वयो॒ दध॒द्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ તેજસ્વી ત્રણ દેવીઓને—સુવર્ણમય ભારતીઓ, વિશાળ અને મહાન—યજન કરે; અને તેમના પતિ, પ્રાણબળના ધારક ઇન્દ્રને (યજન કરે). વિરાટ્ છંદ છે; અહીં વિર્ય છે. દૂધાળ ગાયની જેમ, પ્રાણશક્તિ આપતાં તેઓ દોહાય. હે હોતૃ, આજ્યથી યજ્ઞ કર!
Mantra 32
होता॑ यक्षत्सु॒रेत॑सं॒ त्वष्टा॑रं पुष्टि॒वर्ध॑नᳪ रू॒पाणि॒ बिभ्र॑तं॒ पृथ॒क् पुष्टि॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । द्वि॒पदं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यमु॒क्षाणं॒ गां न वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ સુરેતસ (ઉત્તમ પ્રજનનશક્તિ) ધરાવતા, પુષ્ટિ વધારનાર, વિવિધ રૂપો ધારણ કરનાર ત્વષ્ટૃનું યજન કરે; અને પ્રાણશક્તિના ધારક ઇન્દ્રનું પણ. ‘દ્વિપદ’ છંદ છે; વૃષભ ઇન્દ્રિય (વીર્ય) છે. ગાય જેમ પ્રાણબળ આપે તેમ, તે (આ હવિઃ) આવે;—હોતૃ, ઘીથી યજન કર.
Mantra 33
होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑ᳪ शमि॒तार॑ᳪ श॒तक्र॑तु॒ᳪ हिर॑ण्यपर्णमु॒क्थिन॑ᳪ रश॒नां बिभ्र॑तं व॒शिं भग॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । क॒कुभं॒ छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं व॒शां वे॒हतं॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ શમિતાર (શાંત કરનાર), શતક્રતુ, સુવર્ણપર્ણ, ઉક્થિન, લગામ ધારણ કરનાર વનસ્પતિનું યજન કરે; અને પ્રાણશક્તિના ધારક ઇન્દ્રનું પણ. ‘કકુભ’ છંદ છે; અહીં ઇન્દ્રિય (વીર્ય) છે. વશા (વાંઝ ગાય), વેહત (હેફર), ગાય—પ્રાણબળ આપતી—તે (આ હવિઃ) આવે;—હોતૃ, ઘીથી યજન કર.
Mantra 34
होता॑ यक्ष॒त्स्वाहा॑कृतीर॒ग्निं गृ॒हप॑तिं॒ पृथ॒ग्वरु॑णं भेष॒जं क॒विं क्ष॒त्रमिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । अति॑च्छन्दसं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं बृ॒हदृ॑ष॒भं गां वयो॒ दध॒द्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
હોતૃ સ્વાહાકૃતિઓનું યજન કરે—અગ્નિ, ગૃહપતિ; અને પૃથક્ વરુણ, ભેષજ (ઔષધ), કવિ; તથા ક્ષત્ર (રાજસત્તા)રૂપ, પ્રાણશક્તિના ધારક ઇન્દ્રનું પણ. ‘અતિચ્છંદસ’ છંદ છે; મહાન વૃષભ ઇન્દ્રિય (વીર્ય) છે. પ્રાણબળ આપતી ગાયને તેઓ પ્રદાન કરે;—હોતૃ, ઘીથી યજન કર.
Mantra 35
दे॒वं ब॒र्हिर्व॑यो॒धसं॑ दे॒वमिन्द्र॑मवर्धयत् । गा॒य॒त्र्या छन्द॑सेन्द्रि॒यं चक्षु॒रिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દિવ્ય બર્હિઃ, વીર્યનો દાતા, દેવ ઇન્દ્રને બળવાન કરે છે. ગાયત્રી છંદથી (હું) ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રિય-બળ સ્થાપું છું; ઇન્દ્રમાં આંખ (ચક્ષુ) અને વીર્ય સ્થાપું છું. વસુઓના વિજયમાં—ધનસ્થાપન માટે—તે માર્ગે દોરી જાય: યજ્ઞ!
Mantra 36
दे॒वीर्द्वारो॑ वयो॒धस॒ᳪ शुचि॒मिन्द्र॑मवर्धयन् । उ॒ष्णिहा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं प्रा॒णमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑
દિવ્ય દ્વારો, વીર્યના દાતા, શુદ્ધ ઇન્દ્રને બળવાન કરે છે. ઉષ્ણિહા છંદથી (હું) ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રિય-બળ સ્થાપું છું; ઇન્દ્રમાં પ્રાણ અને વીર્ય સ્થાપું છું. વસુઓના વિજયમાં—ધનસ્થાપન માટે—તે દ્વારો ખુલ્લા થાય: યજ્ઞ!
Mantra 37
दे॒वी उ॒षासा॒नक्ता॑ दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वी दे॒वम॑वर्धताम् । अ॒नु॒ष्टुभा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं बल॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવી ઉષા અને નક્તા (રાત), વયોધસ—વીર્ય આપનાર—આ દિવ્ય દેવીઓ દેવ ઇન્દ્રને વધારતા/બળવાન કરે. અનુષ્ટુપ છંદ દ્વારા ઇન્દ્રિયં બળ (ઇન્દ્રનું પરાક્રમ) સ્થાપિત કરું છું; ઇન્દ્રમાં બળ, વયઃ (વીર્ય) સ્થાપું છું. વસુવને—વસુઓના વિજયમાં—વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે તે બન્ને અહીં આવે અને યજ્ઞમાં ભાગ લે.
Mantra 38
दे॒वी जोष्ट्री॒ वसु॑धिती दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वी दे॒वम॑वर्धताम् । बृ॒ह॒त्या छन्द॑सेन्द्रि॒यᳪ श्रोत्र॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવી જોષ્ટ્રી અને વસુધિતી, વયોધસ—વીર્ય આપનાર—આ દિવ્ય દેવીઓ દેવ ઇન્દ્રને વધારતા/બળવાન કરે. બૃહતી છંદ દ્વારા ઇન્દ્રિયં બળ સ્થાપિત કરું છું; ઇન્દ્રમાં શ્રોત્ર (કાન/શ્રવણશક્તિ), વયઃ (વીર્ય) સ્થાપું છું. વસુવને—વસુઓના વિજયમાં—વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે તે બન્ને અહીં આવે અને યજ્ઞમાં ભાગ લે.
Mantra 39
दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती॒ दुघे॑ सु॒दु॒घे॒ पय॒सेन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वी दे॒वम॑वर्धताम् । प॒ङ्क्त्या छन्द॑सेन्द्रि॒यᳪ शु॒क्रमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવી ઊર્જાહુતી—દૂઘે, સુદૂઘે—દૂધથી સુમધુર રીતે દોહન કરતી—વયોધસ—વીર્ય આપનાર—આ દિવ્ય દેવીઓ ઇન્દ્રને વધારતા/બળવાન કરે. પઙ્ક્તિ છંદ દ્વારા ઇન્દ્રિયં બળ સ્થાપિત કરું છું; ઇન્દ્રમાં શુક્ર (તેજ/પ્રભા), વયઃ (વીર્ય) સ્થાપું છું. વસુવને—વસુઓના વિજયમાં—વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે તેઓ અહીં આવે અને યજ્ઞમાં ભાગ લે.
Mantra 40
दे॒वा दैव्या॒ होता॑रा दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वौ दे॒वम॑वर्धताम् । त्रि॒ष्टुभा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं त्विषि॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीतां॒ यज॑
દેવો—બે દિવ્ય હોતા—વયોધસ (વીર્યસ્થાપક) દેવ ઇન્દ્રને વધાર્યા. ત્રિષ્ટુભ છંદથી ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્ર-શક્તિ)ને (વધાર્યા); ઇન્દ્રમાં તેજ અને વીર્ય સ્થાપી, વસુવને (ધન-વિજય) માટે, વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે—તેઓ (હવિ) સ્વીકારે; તું યજ (યજન કર).
Mantra 41
दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीर्व॑यो॒धसं॒ पति॒मिन्द्र॑मवर्धयन् । जग॑त्या॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यᳪ शूष॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑
ત્રણ દેવીઓ—ત્રણ દિવ્ય શક્તિઓ—વયોધસ (વીર્યસ્થાપક) પોતાના પતિ ઇન્દ્રને વધાર્યા. જગતી છંદથી ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્ર-શક્તિ)ને (વધાર્યા); ઇન્દ્રમાં શૂષ (પ્રચંડ બળ) અને વીર્ય સ્થાપી, વસુવને (ધન-વિજય) માટે, વસુધેય (ધન-સ્થાપન) માટે—તેઓ તેને પાર પાડી લાવે; તું યજ (યજન કર).
Mantra 42
दे॒वो नरा॒शᳪसो॑ दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वो दे॒वम॑वर्धयत् । वि॒राजा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यᳪ रु॒पमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દેવ નરાશંસે દેવ ઇન્દ્રને—વયોધસ (વીર્યનો સ્થાપક)—દેવ દેવને વધાર્યો. વિરાટ્ છંદથી (તે) ઇન્દ્રિય બળ વધાર્યું; ઇન્દ્રમાં રૂપ અને વય (વીર્ય) સ્થાપિત કરીને, વસુ-વને (ધનપ્રાપ્તિ) માટે, વસુધેય (ધનસ્થાપના) માટે—તે પ્રાપ્ત કરે; યજ (યજ્ઞ કર).
Mantra 43
दे॒वो वन॒स्पति॑र्दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वो दे॒वम॑वर्धयत् । द्विप॑दा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं भग॒मिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દેવ વનસ્પતિએ દેવ ઇન્દ્રને—વયોધસ (વીર્યનો સ્થાપક)—દેવ દેવને વધાર્યો. દ્વિપદા છંદથી (તે) ઇન્દ્રિય બળ વધાર્યું; ઇન્દ્રમાં ભગ (સૌભાગ્ય) અને વય (વીર્ય) સ્થાપિત કરીને, વસુ-વને (ધનપ્રાપ્તિ) માટે, વસુધેય (ધનસ્થાપના) માટે—તે પ્રાપ્ત કરે; યજ (યજ્ઞ કર).
Mantra 44
दे॒वं ब॒र्हिर्वारि॑तीनां दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वं दे॒वम॑वर्धयत् । क॒कुभा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं यश॒ इन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑
દેવ બર્હિઃ—વારિતીનાં (અવરોધકોને દૂર કરનાર)—દેવ ઇન્દ્રને, વયોધસ (વીર્યનો સ્થાપક) દેવને, વધાર્યો. કકુભા છંદથી (તે) ઇન્દ્રિય બળ વધાર્યું; ઇન્દ્રમાં યશ (કીર્તિ) અને વય (વીર્ય) સ્થાપિત કરીને, વસુ-વને (ધનપ્રાપ્તિ) માટે, વસુધેય (ધનસ્થાપના) માટે—તે પ્રાપ્ત કરે; યજ (યજ્ઞ કર).
Mantra 45
दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वम॑वर्धयत् । अति॑च्छन्दसा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं क्ष॒त्रमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ।
દેવ અગ્નિ, સુવિષ્ટકૃત્ (સુવિધિપૂર્વક અર્પિત હવિષ્યને સિદ્ધ કરનાર), દેવ ઇન્દ્રને—વયોધસ (વીર્યનો આધાર) દેવને—વર્ધિત કરે છે. છંદને અતિક્રમતા એવા છંદથી તેણે ઇન્દ્રમાં જ ઇન્દ્રિય ક્ષત્ર (રાજસત્તા/વીર્યમય પ્રભુત્વ) સ્થાપ્યું. વસુવને (ધનપ્રાપ્તિમાં), વસુધેય (નિધિ/ધનસ્થાપન) માટે, તે તેને પ્રાપ્ત કરે; યજ્ઞ (સફળ થાઓ).
Mantra 46
अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृणीता॒यं यज॑मान॒: पच॒न्पक्ती॒: पच॑न्पुरो॒डाशं॑ ब॒ध्नन्निन्द्रा॑य वयो॒धसे॒ छाग॑म् । सू॒प॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभव॒दिन्द्रा॑य वयो॒धसे॒ छागे॑न । अघ॒त्तं मे॑द॒स्तः प्रति॑पच॒ताग्र॑भी॒दवी॑वृधत्पुरो॒डाशे॑न । त्वाम॒द्य ऋ॑षे ।
આજે આ યજમાન અગ્નિને પોતાના હોતા તરીકે પસંદ કરે છે—પાક્યોને પકાવતો, પુરોડાશ (યજ્ઞકેક) પકાવતો, અને વયોધસ ઇન્દ્ર માટે છાગ (બકરો) બાંધતો. આજે દેવ વનસ્પતિ (વનનો સ્વામી) સુસ્થિર આધારવાળો બની ગયો છે—વયોધસ ઇન્દ્ર માટે, છાગ સાથે. ‘તમે મેદસ (ચરબી/મેદ) ખાધું છે; હવે તેને ફરી પકાવો’—એ રીતે પુરોડાશથી (યજ્ઞકેકથી) તે વૃદ્ધિ પામે. આજે હું તને, ઋષે, …
Frequently Asked Questions
It articulates Sarvamedha—the “All-sacrifice”—by giving a broad set of offering and invitation formulas that gather many divine functions into one rite, with repeated strengthening and seating of Indra through ājya and praise.
The Doors are treated as living powers that open and widen the rite, ensuring unobstructed access and auspicious passage for the sacrificer and the offerings as the sacrifice advances.
They form a stabilizing triad: Idā supports right nourishment/distribution, Sarasvatī perfects speech and inspired recitation, and Bhāratī establishes fullness and order—together functioning as a healing, threefold foundation that increases Indra and secures the yajña.