देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)
આ અધ્યાયમાં દેવો રુદ્ર/શિવની એકાગ્ર સ્તુતિ કરે છે—ત્રિનેત્ર, મદનાંતક વગેરે ઉપાધિઓથી—તેમને જગત્પિતા, પરમ શરણ અને દુઃખહર્તા તરીકે વર્ણવે છે. ત્યારબાદ કરુણાથી પ્રેરિત નંદિકેશ્વર દેવોની વ્યથા નિવેદે છે: અસુરોએ તેમને પરાજિત કરી અપમાનિત કર્યા છે; તેથી દીનબંધુ અને ભક્તવત્સલ શંભુ તેમની રક્ષા કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. શંભુ ગાઢ ધ્યાન-સમાધિમાં લીન હતા; ધીમે ધીમે નેત્ર ઉઘાડી સમવેત દેવોને સંબોધી તેમના આગમનનું કારણ પૂછે છે. સ્તુતિ–વિજ્ઞપ્તિ–અનુગ્રહપૂર્ણ પ્રતિભાવના ક્રમથી કૃપા જ પુનઃસ્થાપનનું કેન્દ્ર છે તે દર્શાય છે.
Shlokas
Verse 1
देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमोनमः
દેવોએ કહ્યું— રુદ્રદેવને નમસ્કાર, મદન (કામ)નો અંત કરનારને નમસ્કાર. સ્તુત્ય, અપર તેજસ્વી, ત્રિનેત્રધારીને વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 2
शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः
સર્વવ્યાપી શિપિવિષ્ટ, ભીમ અને ભીમાક્ષને વારંવાર નમસ્કાર. મહાદેવ, પ્રભવ (સૃષ્ટિનું કારણ) અને ત્રિવિષ્ટપતિ (ત્રિલોકના સ્વામી)ને નમસ્કાર.
Verse 3
त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शंभुरीशश्शंकरोसि दयालुस्त्वं विशेषतः
તમે જ સર્વ લોકોના નાથ છો; તમે જ પિતા અને માતા—તમે જ ઈશ્વર છો. તમે શંભુ, ઈશ અને શંકર છો; અને વિશેષ કરીને તમે અતિ દયાળુ છો.
Verse 4
त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कस्समर्थोस्ति दुःखनाशे महेश्वर
હે પ્રભુ! તમે સર્વ જગતોના ધાતા છો; તેથી અમારી રક્ષા કરવા યોગ્ય માત્ર તમે જ છો. હે મહેશ્વર! તમારા વિના દુઃખનાશ કરવા કોણ સમર્થ છે?
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शंभुमारभत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવતાઓના તે વચનો આ રીતે સાંભળી, પરમ કરુણાથી યુક્ત નંદીકેશ્વરે શંભુ (ભગવાન શિવ) સમક્ષ વિનયપૂર્વક વિનંતી કરવાનું આરંભ કર્યું.
Verse 6
नंदिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः
નંદિકેશ્વરે કહ્યું: હે દેવશ્રેષ્ઠ! વિષ્ણુ આદિ દેવતાઓ, મુનિઓ અને સિદ્ધોના સમૂહો વિશેષ રૂપે તમારા દર્શન માટે આવી રહ્યા છે. અસુરો દ્વારા અપમાનિત થઈને તેઓ અત્યંત પરાજિત થયા છે અને તમારા શરણે આવ્યા છે.
Verse 7
तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयस्सुराः । दीनबंधुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः
અતએવ હે સર્વેશ્વર! મુનિઓ અને દેવતાઓનું રક્ષણ નિશ્ચયે તમારું જ કર્તવ્ય છે. વિશેષ કરીને તમે દીનોના બંધુ અને ભક્તો પર સ્નેહ કરનાર ‘ભક્તવત્સલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છો.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना भृशम् । शनैश्शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે દયાળુ શંભુને નંદીએ અત્યંત વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી. ત્યારે તેઓ ધીમે ધીમે ધ્યાનમાંથી વિરામ લઈને ક્રમે ક્રમે આંખો ઉઘાડવા લાગ્યા.
Verse 9
ईशोऽथोपरतश्शंभुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह
પછી ઈશ્વર શંભુ સમાધિમાંથી વિરામ પામ્યા. તે પરમ વિવેકી પરમાત્માએ સર્વ દેવોને આ રીતે કહ્યું.
Verse 10
शंभुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वरः । हरिब्रह्मादयस्सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्
શંભુએ કહ્યું—હે દેવેશ્વરો! તમે બધા મારા સમીપે કેમ એકત્ર થયા છો? હરિ, બ્રહ્મા વગેરે સર્વે, તેનું કારણ તાત્કાલિક કહો.
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शम्भोस्सर्वे देवा मुदाऽन्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे
બ્રહ્માએ કહ્યું—શંભુના વચનો સાંભળી સર્વ દેવો આનંદથી ભરાઈ ગયા. પછી પોતાની વિનંતી કરાવવા માટે તેમણે વિષ્ણુના મુખ તરફ નજર કરી।
Verse 12
अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम्
ત્યારે મહાભક્ત વિષ્ણુ, દેવોના હિતકર્તા, મેં કહેલું જેમ સાંભળ્યું તેમ દેવકાર્યનું તે મહત્તર વિષય બોલ્યા।
Verse 13
तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः
હે શંભો! તારકે દેવો પર જે કર્યું તે પરમ અદ્ભુત અને કષ્ટથી પણ વધુ કષ્ટદાયક છે; તેથી સર્વ દેવો વિનંતી કરવા એકત્ર આવ્યા છે।
Verse 14
हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम्
હે શંભો! નિશ્ચયે તારા પોતાના ઔરસ પુત્ર દ્વારા દૈત્ય તારકનો વધ થશે; મારું વચન અન્યથા નહીં થાય।
Verse 15
विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात्
આ રીતે વિચાર કરીને, હે મહાદેવ! કૃપા કરો—તમને નમસ્કાર. હે સ્વામી! તારકજનિત કષ્ટમાંથી દેવોનો ઉદ્ધાર કરો।
Verse 16
तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरींद्रेण च तां कुरुष्व
અતએવ, હે દેવ શંભો, તારે જમણા હાથથી ગિરિજાનું પાણિગ્રહણ કરવું જોઈએ. ગિરીન્દ્રે અર્પણ કરેલી તે મહાનુભાવ કન્યાને આ પાણિગ્રહણ વિધિથી સ્વીકારી તેને તારી ધર્મપત્ની કર।
Verse 17
विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः
વિષ્ણુના તે વચન સાંભળી પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન શિવ બોલ્યા. યોગમાં તત્પર રહી તેમણે સૌને સદ્ગતિનો શુભ માર્ગ દર્શાવ્યો।
Verse 18
शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुंदरी । तदा सर्वे सुरेंद्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा
શિવ બોલ્યા— જ્યારે મેં સર્વસુંદરી દેવી ગિરિજાને સ્વીકારી, ત્યારે જ તે ક્ષણે સર્વ સૂરೇಂದ್ರો, મુનિઓ અને ઋષિઓ ત્યાં એકત્ર થયા।
Verse 19
सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतस्स्मरम्
તેઓ કામનાથી યુક્ત થશે અને પરમ માર્ગે ક્ષમાશીલ નહીં રહે. પરંતુ તે દુર્ગા પાણિગ્રહણ દ્વારા સ્મર (કામદેવ)ને પુનર્જીવિત કરશે।
Verse 20
मदनो हि मया दग्धस्सर्वेषां कार्य्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा
સર્વના કાર્યસિદ્ધિ માટે મેં જ મદનને દગ્ધ કર્યો છે. હે વિષ્ણુ, બ્રહ્માના વચન અનુસાર આ થયું છે; તેથી અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 21
एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेंद्र हठं नो कर्तुमर्हसि
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને શું કરવું અને શું ન કરવું તે નક્કી કર; હે દેવેન્દ્ર! તું બુદ્ધિમાન અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેથી અમારા પ્રત્યે હઠપૂર્વક વર્તવું યોગ્ય નથી।
Verse 22
दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठंतु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम्
હે વિષ્ણુ! મારા દ્વારા કામ દગ્ધ થતાં દેવતાઓનું મહાન કાર્ય સિદ્ધ થયું। હવે સૌ નિષ્કામ રહે—આ નિર્ણય મારા સાથે દૃઢપણે નિશ્ચિત થયો છે।
Verse 23
यथाऽहं च सुरास्सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम्
જેમ મેં અને સર્વ દેવોએ કર્યું છે, તેમ તમે પણ અચળ મનથી તપ કરો. પરમ તપોનિયમ સાથે સંયુક્ત થઈ તમે અતિ દુષ્કર કાર્ય પણ સિદ્ધ કરશો.
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય વિભાગ પાર્વતીખંડમાં ‘પાર્વતીવિવાહસ્વીકાર’ નામનો ચોવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 25
पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद्विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम्
હે વિધે (બ્રહ્મા) અને હે હરે (વિષ્ણુ)! સ્મર (કામદેવ) દ્વારા થયેલો જે પ્રાચીન પ્રસંગ પછી ભૂલાઈ ગયો હતો, તેને ફરી સ્મરીને સમ્યક વિચારવામાં આવે. મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર), મુનિઓ અને દેવો—બધાએ તે સમગ્ર વિષય પર મનન કરવું.
Verse 26
महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरापुरा
હે દેવો, પ્રાચીન કાળે મહાધનુર્ધર મદન (કામ) એ હઠપૂર્વક સર્વના ધ્યાનનો વિનાશ કર્યો હતો।
Verse 27
कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः
કામના નિશ્ચયે નરકદુઃખ તરફ જ લઈ જાય છે; તેમાંથી ક્રોધ જન્મે છે. ક્રોધથી મોહ થાય છે અને મોહથી તપનો ભ્રંશ થાય છે।
Verse 28
कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिस्सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्
હે દેવશ્રેષ્ઠો, તમારે કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. અને તમે સૌએ મારા વચનને જ માનવું—ક્યારેય અન્યથા ન સમજવું।
Verse 29
ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે સંભળાવીને, વૃષધ્વજ ભગવાન મહાદેવે પછી દેવોને, તેમજ વિધાતા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મુનિને પણ સંબોધ્યા।
Verse 30
तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः
ત્યારે શંભુ ફરી મૌન થયા અને ધ્યાનનો આશ્રય લઈને પ્રાચીનકાળમાં જેમ—અચલ સ્થાણુ સમાન—ગણોથી પરિભ્રમિત થઈ બેઠા રહ્યા.
Verse 31
स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत् । निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्
શંભુએ પોતાના આત્માથી પોતાના સ્વાત્માનું આત્મામાં જ ચિંતન કર્યું—નિરંજન, નિરાભાસ, નિર્વિકાર અને નિરામય।
Verse 32
परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्
તે પરાત્પરથી પણ પર, નિત્ય, મમતા-રહિત અને કોઈ સીમિત આકાર વિના છે. શબ્દાતીત, નિર્ગુણ, અને સત્ય જ્ઞાનથી જ ગમ્ય—એ જ પરમ પરાત્પર છે.
Verse 33
एवं स्वरूपं परमं चिंतयन् ध्यानमास्थितः । परमानंदसंमग्नो बभूव बहुसूतिकृत्
આ રીતે તે પરમ સ્વરૂપનું ચિંતન કરતાં તે સ્થિર ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યો. પરમાનંદમાં લીન થઈ તે અનેક સંતાનોનો જનક બન્યો.
Verse 34
ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरि शक्रादयस्सर्वे नंदिनं प्रोचुरानताः
સર્વેશ્વર શિવને ધ્યાનસ્થિત જોઈ સ્વર્ગવાસી સૌ—હરિ, શક્ર વગેરે—પ્રણામ કરીને નંદીને બોલ્યા.
Verse 35
देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शंभुस्त्वं शंकर सखस्सर्वज्ञः शुचिसेवकः
દેવોએ કહ્યું—હવે અમે શું કરીએ? શંભુ વૈરાગ્ય ધારણ કરીને ધ્યાનમાં સ્થિત થયા છે. હે શંકર! તું તેમનો નજીકનો સખા—સર્વજ્ઞ અને શુચિ-સેવામાં રત સેવક છે.
Verse 36
केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः
હે ગણાધિપ! કયા ઉપાયથી ગિરીશ પ્રસન્ન થશે? તે ઉપાય અમને કહો; અમે તારી શરણમાં આવ્યા છીએ.
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्षादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नंदी शंभुप्रियो गणः
બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે દેવો તથા હર્ષ આદિ મુનિઓએ આ રીતે નિવેદન કર્યું ત્યારે, શંભુના પ્રિય ગણ નંદીએ તે દેવોને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 38
नंदीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्रनिर्जरा मुनयस्तथा । शृणुध्वं वचनं मे हि शिवसंतोषकारकम्
નંદીશ્વરે કહ્યું— હે હરિ, હે વિધાતા બ્રહ્મા, હે શક્ર ઇન્દ્ર, અમર દેવગણો તથા મુનિઓ! મારું વચન સાંભળો; તે નિશ્ચયે ભગવાન શિવને સંતોષ આપનારું છે।
Verse 39
यदि वो हठ एवाद्य शिव दारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात्
જો આજે તમે શિવના લગ્ન-સ્વીકારમાં ખરેખર અડગ હો, તો તમે સૌ અત્યંત દીનભાવથી, આદરપૂર્વક, હૃદયપૂર્વક વિનંતી કરો।
Verse 40
भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतस्तुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः
મહાદેવ સામાન્ય ઉપાયોથી નહિ, માત્ર ભક્તિના વશમાં થાય છે. શુદ્ધ અને સચ્ચી ભક્તિથી પરમેશ્વર અન્યથા અશક્ય કે અયોગ્ય ગણાતું કાર્ય પણ સિદ્ધ કરે છે.
Verse 41
एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम्
“આ રીતે જ કરો—વિધાતા બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વગેરેના નેતૃત્વવાળા સર્વ દેવો! જે માર્ગે આવ્યા છો, એ જ માર્ગે તરત પાછા જાઓ; બીજે માર્ગે ન જાઓ અને વિલંબ ન કરો.”
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयस्सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुर्हि ते
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે મુનિના વચન સાંભળી વિષ્ણુ વગેરે દેવોએ તેને સત્ય માની ‘તથૈવ’ કહી, પરમ પ્રીતિથી શંકરની સ્તુતિ કરી।
Verse 43
देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात्त्राहि नश्शरणागतान्
હે દેવોના દેવ મહાદેવ, કરુણાસાગર પ્રભુ! આ મહાક્લેશમાંથી અમને ઉદ્ધારો; શરણાગત અમારું રક્ષણ કરો.
Verse 45
हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शंभुं भक्त्या परमयान्वितः
મારા દીન વચનો દ્વારા યોગ્ય રીતે જાણીને હરિએ તે મુજબ કર્યું; અને મનમાં શંભુનું સ્મરણ કરતાં તે પરમ ભક્તિથી પરિપૂર્ણ થયો.
Verse 46
ब्रह्मोवाच । सुरैरेवं स्तुतश्शंभुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोभून्महेश्वरः
બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવતાઓ, હરિ (વિષ્ણુ) અને મેં પણ આ રીતે અત્યંત સ્તુતિ કરતાં, ભક્તવાત્સલ્યથી મહેશ્વર શંભુ ધ્યાનસમાધિમાંથી વિરત થયા।
Verse 47
उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः
ત્યારે ભક્તવત્સલ હર—શંકર—અતિ પ્રસન્ન હૃદયથી, કરુણાદૃષ્ટિથી તેમને નિહાળી, હરિ આદિને હર્ષિત કરતાં બોલ્યા।
Verse 48
शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः
શંકરે કહ્યું—“હે હરિ, હે વિધાતા (બ્રહ્મા), અને શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ દેવો! તમે બધા એકસાથે મારી પાસે આવ્યા છો. કયા હેતુથી આવ્યા છો? મારા સમક્ષ સત્ય કહો।”
Verse 49
हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वंतर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात्
હરિએ કહ્યું—“હે મહેશાન! તમે સર્વજ્ઞ છો; તમે અંતર્યામી અને અખિલેશ્વર છો. ચિત્તમાં સ્થિત એવું શું છે જે તમે નથી જાણતા? છતાં તમારી આજ્ઞાથી હું કહું છું।”
Verse 50
तारकासुरतो दुःखं संभूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः
હે મૃડ! તારકાસુરથી વિવિધ પ્રકારનું દુઃખ ઉપજ્યું છે. તેથી અમ સૌના હિતાર્થે દેવોએ તમને પ્રસન્ન કર્યા છે।
Verse 51
शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा
એ કલ્યાણમયી દેવી શિવા પર્વતમાંથી—અર્થાત્ હિમાલયમાંથી—તમારા જ હિતાર્થે જન્મી છે. અને તેણીમાં તમારાથી જે પુત્ર જન્મશે, તેના દ્વારા જ તેનો (તારકનો) મૃત્યુ થશે; અન્યથા નથી।
Verse 52
इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युस्स बाधते निखिलं जगत्
આ રીતે બ્રહ્માએ તે દૈત્યને વરદાન આપ્યું. ત્યારબાદ અન્ય કોઈ કારણથી મૃત્યુ ન થનાર બની, તેણે સમગ્ર જગતને પીડાવવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 53
नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
નારદના નિર્દેશથી તેણે કઠોર તપ કર્યું. તે તપના તેજથી ચર-અચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યાપ્ત થઈ ગયું।
Verse 54
वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह
હે પરમેશ્વર! શિવા (પાર્વતી)ને વર આપવા તમે જાઓ. હે સ્વામી! દેવોના દુઃખને દૂર કરો અને અમને સુખ આપો.
Verse 55
देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर । विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्
હે શંકર! મારા હૃદયમાં—અને દેવોમાં પણ—તમારા વિવાહને જોવા મહાન ઉત્સાહ છે. તેથી ધર્માનુસાર યથોચિત વ્યવસ્થા કરો.
Verse 56
रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु
હે પરાત્પર પરમેશ્વર! રતિને આપેલો તમારો વર હવે યોગ્ય અવસરને પ્રાપ્ત થયો છે. તેથી શીઘ્ર તમારા સંકલ્પને સફળ કરો.
Verse 57
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैस्तोत्रैस्संतस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહીને વિષ્ણુ દેવો અને મહર્ષિઓ સાથે તેમને પ્રણામ કર્યો. પછી અનેક પ્રકારના સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને બધા જ તેમના સમક્ષ ઊભા રહ્યા.
Verse 58
भक्ताधीनः शंकरोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः
ત્યારે ભક્તાધીન શંકરે દેવોના વચનો સાંભળ્યા. વેદમર્યાદાના રક્ષક પ્રભુ હસીને તત્કાળ ઉત્તર આપ્યો.
Verse 59
शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः
શંકરે કહ્યું—હે હરિ, હે વિધિ, હે સર્વ દેવો, આદરપૂર્વક સાંભળો. હું વિવેકથી યથોચિત રીતે વિશેષ સહિત કહું છું.
Verse 60
नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः
મનુષ્યો માટે લગ્ન કરવું ખરેખર યોગ્ય વિધાન નથી. કારણ કે લગ્નને ‘મહાન બેડી’ કહે છે—તે દૃઢ બંધન છે.
Verse 61
कुसंगा बहवो लोके स्त्रीसंगस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलबंधैर्न स्त्रीसंगात्प्रमुच्यते
લોકમાં કુસંગ અનેક છે, પરંતુ તેમાં સ્ત્રીસંગ (વિષયાસક્તિ) સર્વાધિક પ્રબળ છે. અન્ય બંધનોમાંથી તો ઉદ્ધાર થઈ શકે, પરંતુ આ આસક્તિજન્ય બંધનથી સહેલાઈથી મુક્તિ મળતી નથી.
Verse 62
लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसंबद्धो मुच्यते न कदाचन
લોખંડ કે લાકડાના પાશથી દૃઢ બંધાયેલો પણ છૂટી શકે છે; પરંતુ સ્ત્રી વગેરે પ્રત્યેની આસક્તિના ફાંસામાં કસાઈ બંધાયેલો કદી છૂટતો નથી.
Verse 63
वर्द्धंते विषयाश्शश्वन्महाबंधनकारिणः । विषयाक्रांतमनसस्स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः
વિષયભોગો સદાય વધતા રહે છે અને મહાબંધનનું કારણ બને છે. જેના મન પર વિષયો છવાઈ ગયા છે, તેને મોક્ષ સ્વપ્નમાં પણ દુર્લભ છે.
Verse 64
सुखमिच्छतु चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते
જો પ્રાજ્ઞ સ્થિર સુખ સાચે ઇચ્છે, તો તે વિધિપૂર્વક વિષયભોગોનો ત્યાગ કરે. ઋષિઓ કહે છે વિષયો વિષ સમાન છે; એ વિષયોથી જ જીવનો વિનાશ થાય છે.
Verse 65
जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्यास्सितालितेंद्रवारुणीम्
વિષયાસક્ત માણસ સાથે માત્ર વાતચીતથી પણ મનુષ્ય ક્ષણમાં પતિત થાય છે. તેથી આચાર્યો કહે છે—શ્વેત, શ્યામ, ઇન્દ્ર-વારુણી અને મદિરા—આ બધું પણ ભોગના ‘વિષય’ છે.
Verse 66
यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः
હું આ બધું—વિશેષરૂપે સર્વ જ્ઞાન—જાણું છું છતાં, તમારાં હિત માટે હું આ પ્રાર્થના કરીશ; અને તે નિશ્ચયે ફળશે.
Verse 67
भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्य कृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये
હું ખરેખર ભક્તોના અધિન છું; તેમના વશથી હું સર્વ કાર્ય કરું છું। ત્રિભુવનમાં હું ભક્તાર્થ પરંપરાથી પરે કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છું।
Verse 68
कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भैमबंधगतस्य हि
આ રીતે કામરૂપના અધિપતિનો પાણ સફળ થયો; ભીમના બંધનમાં પડેલા રાજા સુદક્ષિણ માટે તે ખરેખર બન્યું।
Verse 69
गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः
હું ત્ર્યંબક સ્વરૂપ, સુખદાતા છું; છતાં ગૌતમના ક્લેશનું કારણ બન્યો છું. તેને કષ્ટ આપનારા દુષ્ટોને હું વિશેષરૂપે શાપ આપું છું।
Verse 70
विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः
દેવોના હિત માટે મેં વિષ પાન કર્યું, કારણ કે હું ભક્તવત્સલ સ્વભાવ ધરાવું છું. હે દેવો, મેં સદા પ્રયત્નપૂર્વક તમારું કષ્ટ દૂર કર્યું છે।
Verse 71
भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानर मुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन्
ભક્તના હિતાર્થે ભગવાને વારંવાર અસહ્ય કષ્ટ અનેક પ્રયત્નોથી સહન કર્યું; અને ગૃહપતિ બની વિશ્વાનર મુનિનું દુઃખ હરી લીધું।
Verse 72
किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः
વધુ કહેવાનું શું, હે હરિ અને હે વિધાતા! હું સત્ય બોલું છું—મારો પ્રણ અડગ છે; તમે સર્વે તત્ત્વથી જાણો।
Verse 73
यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हरम्याशु तत्क्षणात्सर्वशस्सदा
જ્યારે જ્યારે મારા ભક્તોને ક્યાંય પણ વિપત્તિ આવે, ત્યારે ત્યારે એ જ ક્ષણે હું તેને ત્વરિત સર્વથા દૂર કરી દઉં છું—સદા સર્વ રીતે।
Verse 74
जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वस्समुत्थितम् । असुरा त्तद्धरिष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
વત્સ, તારકથી ઉપજેલું તમારું સર્વનું દુઃખ હું જાણું છું; તે અસુર પાસેથી હું તેને દૂર કરી દઈશ—આ સત્ય છે, સત્ય જ હું કહું છું।
Verse 75
नास्ति यद्यपि मे काचिद्विहारकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजा पुत्रोत्पादनहेतवे
મને કોઈપણ પ્રકારના વિહાર-ભોગમાં રુચિ ન હોવા છતાં, પુત્રોત્પત્તિ માટે હું ગિરિજાને વિવાહ કરીશ।
Verse 76
गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयास्सकलाः सुराः । कार्यं वस्साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा
હે સર્વ દેવો, નિર્ભય થઈ તમારા પોતાના ધામોમાં જાઓ. તમારું કાર્ય હું સિદ્ધ કરી દઈશ; અહીં વધુ વિચારવાની જરૂર નથી।
Verse 77
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुने
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી હર (ભગવાન શિવ) મૌન ધારણ કરીને સમાધિસ્થ થયા. ત્યારબાદ વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દેવો, હે મુને, પોતાના-પોતાના ધામે ગયા.
Frequently Asked Questions
The devas, together with leading divine and sage groups, approach Śiva and offer stuti, seeking protection after being oppressed and dishonored by powerful asuras.
It symbolizes the transition from transcendent absorption to immanent governance: divine attention (anugraha) is portrayed as the turning point that makes cosmic restoration possible.
Śiva is invoked as Trinetra (three-eyed), Madanāntaka (slayer of Madana), Bhīma/Bhīmākṣa (awe-inspiring form), Prabhu/Mahādeva (supreme lord), and as universal parent and protector (pitā-mātā; dīna-bandhu; bhakta-vatsala).