Rig Veda 2.15.3: Mandala 2, Sukta 15, Mantra 3

Sukta 2.15

Rishi: Gṛtsamada

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Samhita Patha (Devanagari)

सद्मेव प्राचो वि मिमाय मानैर्वज्रेण खान्यतृणन्नदीनाम् । वृथासृजत्पथिभिर्दीर्घयाथैः सोमस्य ता मद इन्द्रश्चकार ॥

Transliteration

sadmeva prāco vi mimāya mānair vajreṇa khāny atṛṇan nadīnām | vṛthā sṛjat pathibhir dīrghayāthaiḥ somasya tā made indraś cakāra ||

Translation

જાણે નિવાસ ગોઠવે તેમ, તેણે માપદંડોથી આગળનાં વિસ્તારો માપી ગોઠવ્યાં; વજ્રથી નદીઓનાં પ્રવાહ-માર્ગો ભેદી ખોલી નાખ્યાં. લાંબી યાત્રાના માર્ગોથી તેમને વહેવા મોકલ્યાં—સોમના મદમાં આ કાર્યો ઇન્દ્રે સિદ્ધ કર્યા.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सद्मा: (like) a dwelling/abode
• सद्मा: कर्म (उपमान-रूपेण) / क्रियाविशेषणवत्
• Type: Noun
• Root: सद्मन् (प्रातिपदिक) < √सद्/सीद् (to sit, settle) → ‘seat, abode’

• इव: like, as
• इव: —
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• प्राचः: the foreparts/fronts (forward spaces)
• प्राचः: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: प्राच् (प्रातिपदिक) ‘eastern/forward’

• वि: apart, asunder
• वि: —
• Type: Preverb
• Root: वि

• मिमाय: measured out
• मिमाय: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √मा (माने/मिमीते) ‘to measure’

• मानैः: with measures/standards
• मानैः: करण
• Type: Noun
• Root: मान (प्रातिपदिक) ‘measure, standard’

• वज्रेण: with the thunderbolt
• वज्रेण: करण
• Type: Noun
• Root: वज्र (प्रातिपदिक) ‘thunderbolt’

• खानि: openings/channels
• खानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक) ‘hole, opening; channel’

• अतृणत्: he bored through / he cleft
• अतृणत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √तृण्/तॄ (to pierce, bore through; to overcome) [Vedic]

• नदीनाम्: of the rivers
• नदीनाम्: सम्बन्ध (षष्ठी) / कर्म-सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक) ‘river’

• वृथा: freely, without obstruction; at will
• वृथा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वृथा

• असृजत्: he released/let flow
• असृजत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √सृज् (to let go, release, send forth)

• पथिभिः: by/through paths (courses)
• पथिभिः: करण
• Type: Noun
• Root: पथि (प्रातिपदिक) ‘path, course’

• दीर्घयाथैः: with long courses/long tracks
• दीर्घयाथैः: करण
• Type: Noun
• Root: दीर्घयाथ (प्रातिपदिक) ‘long course/long journey’ (दीर्घ + याथ) [Vedic compound]

• सोमस्य: of Soma
• सोमस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सोम (प्रातिपदिक) ‘Soma’

• तत्: that (deed/that state)
• तत्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• मदे: in (the) exhilaration
• मदे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: मद (प्रातिपदिक) ‘intoxication, exhilaration’

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• चकार: did, accomplished
• चकार: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √कृ (to do, make)