Sukta 66
Sukta 1.66
Gṛtsamada (traditional)
Agni
Triṣṭubh (probable; requires verification)
ઋગ્વેદ 1.66માં અગ્નિની સ્તુતિ બહુવિધ તેજવંત, સર્વદર્શી ઉપસ્થિતિ તરીકે થાય છે—ધન, સૂર્ય, પ્રાણ અને “શાશ્વત પુત્ર”—જે જીવનને ધારણ કરે છે અને આંતરિક શક્તિને જાગૃત કરે છે. સૂક્તમાં લોકો વચ્ચે અગ્નિના દીપ્ત પ્રાગટ્ય, તેની યુદ્ધયોગ્ય બળવત્તા, અને અંધકારના પ્રવાહોને આગળ ધકેલી દેવાની તેની ક્ષમતા વર્ણવાય છે, જેથી પ્રકાશમય “ગાયો” (કિરણો/અંતર્દૃષ્ટિઓ) સ્વર્ગના દર્શન સાથે સુસંગત બને.
Mantras
Mantra 1
रयिर्न चित्रा सूरो न संदृगायुर्न प्राणो नित्यो न सूनुः ॥
તે ચિત્રવર્ણ રયિ સમાન છે; સાચું જોનાર સૂર્ય સમાન છે; આયુ અને પ્રાણ સમાન છે; નિત્ય પુત્ર સમાન—અગ્નિ આપણા અંદર ધારક પૂર્ણતા અને સદા નવેસરથી પ્રગટ થતી ઉપસ્થિતિ છે.
Mantra 2
तक्वा न भूर्णिर्वना सिषक्ति पयो न धेनुः शुचिर्विभावा ॥
તક્વા સમાન—ભૂર્ણિ, ઘૂમરતા વેગ સમાન, વનોમાં ચોંટે છે; ધેનુ સમાન—પયો વહાવે, પોષક પ્રવાહ આપે; શુચિ, વિભાવા—શુદ્ધ અને વ્યાપક તેજવાળો અગ્નિ પોતાનું દીપ્ત પોષણ વરસાવે છે.
Mantra 3
दाधार क्षेममोको न रण्वो यवो न पक्वो जेता जनानाम् ॥
અગ્નિ ક્ષેમ—સુરક્ષિત નિવાસને ધારણ કરે છે; ઘર સમો રણ્વ—આનંદદાયક. પાકેલા યવ (ધાન્ય) સમો તે જનસમુદાયો માટે જેતા—વિજયી છે; માનવયાત્રા માટે દૃઢ આધાર સ્થાપે છે અને પ્રજાઓ માટે વિજય અપાવે છે.
Mantra 4
ऋषिर्न स्तुभ्वा विक्षु प्रशस्तो वाजी न प्रीतो वयो दधाति ॥
ઋષિ સમો સ્તુતિ ગાય છે, વિક્ષુ—કુળોમાં પ્રશસ્ત છે; વાજી સમો પ્રીત—પ્રસન્ન વિજેતા બની વૃદ્ધિના બળો અર્પે છે. અગ્નિ સાધકને વધતી ઊર્જાઓ અને પોષક શક્તિઓ દધાતિ—પ્રદાન કરે છે.
Mantra 5
दुरोकशोचिः क्रतुर्न नित्यो जायेव योनावरं विश्वस्मै ॥
દુરોકશોચિ—દુર્ગમ સ્થાનોમાં પણ જ્વલંત, ક્રતુ સમો નિત્ય—અચલ સંકલ્પવાળો; જાયા સમી યોનિ-ગૃહમાં સ્થિત થઈ વિશ્વસ્મૈ—સર્વ માટે તૈયાર. અગ્નિ ગુપ્ત આસનમાં નિવાસ કરે છે અને અસ્તિત્વના સર્વ અંગોને પોતાને અર્પે છે.
Mantra 6
चित्रो यदभ्राट् छ्वेतो न विक्षु रथो न रुक्मी त्वेषः समत्सु ॥
જ્યારે તે પોતાની ચિત્રવર્ણી તેજશક્તિથી ઝળહળી ઊઠે છે, ત્યારે તે જનસમૂહોમાં શ્વેત-શુદ્ધ દેખાય છે; રથ સમો, સુવર્ણ દીપ્તિ સમો—અંતરનાં સમરોએ તે તીવ્ર બળ બની જાય છે.
Mantra 7
सेनेव सृष्टामं दधात्यस्तुर्न दिद्युत्त्वेषप्रतीका ॥
સેનાની જેમ ગતિમાં મૂકાયેલો, તે સુવ્યવસ્થિત પરાક્રમ સ્થાપે છે; વીજળીના ચમકારાની જેમ, તેની આકૃતિ તેજસ્વી શક્તિનું ઉગ્ર મોખરું છે.
Mantra 8
यमो ह जातो यमो जनित्वं जारः कनीनां पतिर्जनीनाम् ॥
તે યમ છે—જોડિયા-જન્મેલી શક્તિ; તે યમ છે—જન્મ થવાની જ ક્રિયા; તે કન્યાઓનો જાર (પ્રેમી) છે, સ્ત્રીઓનો પતિ—અસ્તિત્વની અંદર રહેલી જનનશક્તિઓનો અધિપતિ.
Mantra 9
तं वश्चराथा वयं वसत्यास्तं न गावो नक्षन्त इद्धम् ॥
તમારા ગમનમાં અમે તેને અનુસરીએ, તેની સાથે વસીએ; જેમ ગાયો પોતાના ગૃહને પહોંચે છે તેમ અમારી શક્તિઓ પ્રજ્વલિત અગ્નિ પાસે આવી પહોંચે છે.
Mantra 10
सिन्धुर्न क्षोदः प्र नीचीरैनोन्नवन्त गावः स्वर्दृशीके ॥
સિંધુની ધક્કાદાર ધારા જેવી, તે નીચલા પ્રવાહોને આગળ ધકેલે છે; સૂર્યને જોતી ગાયો—કિરણો—તે તેજસ્વી દબાણને વશ થઈ નમે અને આગળ વધે છે.
Frequently Asked Questions
It praises Agni as a sustaining, all-seeing power—like wealth, the sun, and breath—who purifies, protects, and leads the mind toward higher light (svar).
The sun image points to Agni’s illuminating knowledge, while breath points to his role as life-force and steady inner presence that renews energy and clarity.
In Vedic symbolism, “cows” often suggest rays, lights, or fruitful insights. Here they “bow” and move with Agni’s luminous pressure, meaning understanding aligns with the path to heavenly vision.
Ask anything about Sukta 66 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
