Prakarana 10
सोपान-प्रथम: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘श्रद्धा का संस्कार’। बालकाण्ड में जगत्-व्यवस्था (विधि), गुरु-वाक्य, और कथा-श्रवण की पात्रता निर्मित होती है। शिव–पार्वती संवाद के माध्यम से साधक के भीतर संशय→विश्वास, भय→समर्पण, और लोक-लज्जा→ईश-लीला-बोध का रूपांतरण होता है—यही मुक्ति-सीढ़ी का प्रथम पायदान है।
આ ખંડ-પ્રસંગનો પ્રધાન રસ ‘હાસ્ય’ અને ‘અદ્ભુત’ સાથે ‘કરુણ’નો સંયોગ છે—હાસ્ય ભવાનીની સૂક્ષ્મ વિડંબનામાં, અદ્ભુત શિવ-બરાતની વિકટ-ભવ્યતામાં, અને કરુણ મૈનાના માતૃ-ભય તથા લોક-લાજમાં. તુલસીદાસ અહીં લોક-મનની સહજ પ્રતિક્રિયા (ભય/હાસ્ય/વિસ્મય)ને સાધના-શાસ્ત્રમાં રૂપાંતરિત કરે છે: જે દૃશ્ય અસંગત લાગે છે, એ જ ઈશ-લીલાનું ‘સત્ય’ છે. નારદનો ઉપદેશ ‘સ્મૃતિ-ઇતિહાસ’ (સતી-પ્રસંગ) જોડીને પાર્વતીને જગદંબા-તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે—આ શૈવ-વૈષ્ણવ સમન્વયનો પણ સંકેત છે, કારણ કે વિવાહ-લીલામાં વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, દેવ-સમાજ અને શિવ-ગણ સમાન રીતે સહભાગી છે. સોપાન-તર્કમાં આ ચરણ સાધકને ‘રૂપ-વિરોધ’ (વિકટ વેશ)થી ઉપર ઉઠાવી ‘તત્ત્વ-દર્શન’ (શક્તિ-શિવ-અર્ધાંગ) તરફ લઈ જાય છે.
Verses
ચોપાઈ 90.1-4
सुनि बोलीं मुसकाइ भवानी।उचित कहेहु मुनिबर बिग्यानी।।
तुम्हरें जान कामु अब जारा।अब लगि संभु रहे सबिकारा।।
हमरें जान सदा सिव जोगी।अज अनवद्य अकाम अभोगी।।
जौं मैं सिव सेये अस जानी।प्रीति समेत कर्म मन बानी।।
तौ हमार पन सुनहु मुनीसा।करिहहिं सत्य कृपानिधि ईसा।।
तुम्ह जो कहा हर जारेउ मारा।सोइ अति बड़ अबिबेकु तुम्हारा।।
तात अनल कर सहज सुभाऊ।हिम तेहि निकट जाइ नहिं काऊ।।
गएँ समीप सो अवसि नसाई।असि मन्मथ महेस की नाई।।
suni bolīṁ musakāi bhavānī |ucita kahehu munibar bigyānī ||
tumhareṁ jān kāmu aba jārā |aba lagi saṁbhu rahe sabikārā ||
hamareṁ jān sadā siva jogī |aja anavadya akāma abhogī ||
jauṁ maiṁ siva seyeṁ asa jānī |prīti sameta karma mana bānī ||
tau hamāra pana sunahu munīsā |karihahiṁ satya kṛpānidhi īsā ||
tumha jo kahā hari jāreu mārā |soi ati baṛa abibeku tumhārā ||
tāta anala kara sahaja subhāū |him tehi nikaṭa jāi nahiṁ kāū ||
gaēṁ samīpa so avasi nasāī |asi manmatha mahesa kī nāī ||
આ સાંભળીને ભવાની હસીને બોલ્યાં - હે શ્રેષ્ઠ વિદ્વાન મુનિ, તમે યોગ્ય જ કહ્યું છે. તમારા જાણવામાં શંભુએ હવે કામને બાળ્યો, અને હવે સુધી તે સવિકાર રહ્યા. પણ મારા જાણવામાં શિવ હંમેશા યોગી છે, અજ, નિર્દોષ, નિષ્કામ અને ભોગરહિત. જો મેં શિવને આવું જાણીને પ્રેમ સાથે કર્મ, મન અને વાણીથી સેવા કરી હોય, તો હે મુનીશ, મારું વ્રત સાંભળો - કૃપાનિધિ ઈશ્વર તેને સત્ય કરશે. તમે જે કહ્યું કે હરે કામને બાળ્યો, તે તમારો અત્યંત મોટો અવિવેક છે. હે તાત, અગ્નિનો સ્વાભાવિક ગુણ છે કે હિમ તેની નજીક જઈ શકતું નથી. જે નજીક જાય તે ચોક્કસ નષ્ટ થાય, એવી મહેશ સામે મન્મથની ગતિ હતી.
દોહા 90
हियँ हरषे मुनि बचन सुनि देखि प्रीति बिस्वास॥
चले भवानिहि नाइ सिर गए हिमाचल पास॥90॥
hiyaṁ haraṣe muni bacana suni dekhi prīti bisvāsa |cale bhavānihi nāi sira gae himācala pāsa ||90||
મુનિઓએ તેના વચન સાંભળીને અને તેનો પ્રેમ તથા વિશ્વાસ જોઈને હૃદયમાં આનંદ અનુભવ્યો. તેમણે ભવાનીને શિર નમાવીને હિમાચલ પાસે ગયા.
ચોપાઈ 91.1-4
सबु प्रसंगु गिरिपतिहि सुनावा।मदन दहन सुनि अति दुखु पावा।।
बहुरि कहेउ रति कर बरदाना।सुनि हिमवंत बहुत सुखु माना।।
हृदयँ बिचारि संभु प्रभुताई।सादर मुनिबर लिए बोलाई।।
सुदिनु सुनखतु सुघरी सोचाई।बेगि बेदबिधि लगन धराई।।
पत्री सप्तरिषिन्ह सोइ दीन्ही।गहि पद बिनय हिमाचल कीन्ही।।
जाइ बिधिहि दीन्हि सो पाती।बाचत प्रीति न हृदयँ समाती।।
लगन बाचि अज सबहि सुनाई।हरषे मुनि सब सुर समुदाई।।
सुमन बृष्टि नभ बाजन बाजे।मंगल कलस दसहुँ दिसि साजे।।
sabu prasaṅgu giripatihi sunāvā |madana-dahana suni ati dukhu pāvā ||
bahuri kaheu rati-kara baradānā |suni himavaṁta bahuta sukhu mānā ||
hṛdayaṁ bicāri sambhu prabhutāī |sādara munibara liye bolāī ||
sudinu sunakhatu sugharī socāī |begi beda-bidhi lagana dharāī ||
patrī saptar̥ṣinih soi dīnhī |gahi pada binaya himācala kīnhī ||
jāi bidhihi dīnhi so pātī |bācata prīti na hṛdayaṁ samātī ||
lagana bāci aja sabahi sunāī |haraṣe muni saba sura samudāī ||
sumana br̥ṣṭi nabha bājana bāje |maṅgala kalasa dasahuṁ disi sāje ||
સર્વ પ્રસંગ ગિરિપતિને સંભળાવ્યો. મદન દહન સાંભળીને અતિ દુઃખ પામ્યા. પછી રતિના વરદાનનું કહ્યું. સાંભળીને હિમવંતે બહુ સુખ માન્યું. હૃદયમાં શંભુની પ્રભુતા વિચારીને, સાદર મુનિવરોને બોલાવ્યા. શુભ દિવસ, શુભ નક્ષત્ર અને શુભ ઘડી શોધાવીને, વેગે વેદવિધિથી લગ્ન ધરાવ્યું. તે પત્રિકા સપ્તર્ષિઓને આપી, અને પગ પકડીને હિમાચલે વિનય કર્યો. જઈને બ્રહ્માને તે પત્રિકા આપી, વાંચતા હૃદયમાં પ્રીતિ સમાતી નહી. અજે લગ્ન વાંચીને બધાંને સંભળાવ્યું, મુનિ અને બધા દેવ સમુદાય હર્ષિત થયા. આકાશમાં પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ અને વાદ્ય વાગ્યા, મંગલ કલશ દશે દિશામાં સજાવ્યા.
દોહા 91
लगे सँवारन सकल सुर बाहन बिबिध बिमान।होहि सगुन मंगल सुभद करहिं अपछरा गान।।91।।
lage saṁvāran sakala sura bāhana bibidha bimāna |hohi saguna maṅgala subhada karahiṁ apacharā gāna ||91||
બધા દેવતાઓએ પોતાની અનેક પ્રકારની વાહનો અને વિમાનોને સજાવવાનો આરંભ કર્યો. મંગલમય શુભ શકુન પ્રકટ થયા અને અપ્સરાઓએ ગાન ગાવવાનો આરંભ કર્યો.
ચોપાઈ 92.1-4
सिवहि संभु गन करहिं सिंगारा।जटा मुकुट अहि मौरु सँवारा।।
कुंडल कंकन पहिरे ब्याला।तन बिभूति पट केहरि छाला।।
ससि ललाट सुंदर सिर गंगा।नयन तीनि उपबीत भुजंगा।।
गरल कंठ उर नर सिर माला।असिव बेष सिवधाम कृपाला।।
कर त्रिसूल अरु डमरु बिराजा।चले बसहँ चढ़ि बाजहिं बाजा।।
देखि सिवहि सुरत्रिय मुसुकाहीं।बर लायक दुलहिनि जग नाहीं।।
बिष्नु बिरंचि आदि सुरब्राता।चढ़ि चढ़ि बाहन चले बराता।।
सुर समाज सब भाँति अनूपा।नहिं बरात दूलह अनुरूपा।।
sivahi sambhu-gana karahiṁ siṅgārā |jaṭā mukuṭ ahi mauru saṁvārā ||
kuṇḍala kaṅkana pahire byālā |tana bibhūti paṭ kehari chālā ||
sasi lalāṭa suṁdara sira gaṅgā |nayana tīni upabīta bhujaṅgā ||
garala kaṇṭha ura nara sira mālā |asiva beṣa sivadhāma kṛpālā ||
kara trisūla aru ḍamaru birājā |cale basahaṁ caṛhi bājahiṁ bājā ||
dekhi sivahi sura-triya musukāhīṁ |bara lāyaka dulahini jaga nāhīṁ ||
biṣṇu birañci ādi sura-bhrātā |caṛhi-caṛhi bāhana cale barātā ||
sura samāja saba bhāṁti anūpā |nahiṁ barāta dūlaha anurūpā ||
શિવના ગણ શંભુનો શૃંગાર કરવા લાગ્યા, તેમની જટાઓનો મુકુટ સજાવ્યો અને એક સર્પને મૌરના રૂપમાં સજાવ્યો. તેમણે સર્પના કુંડલ અને કંકણ પહેર્યા, શરીરે ભસ્મ લાગેલી અને વસ્ત્ર સિંહનું ચામડું હતું. કપાળે ચંદ્ર અને સુંદર મસ્તકે ગંગા, ત્રણ નેત્ર અને સર્પનો યજ્ઞોપવીત. ગળામાં વિષ, છાતી પર નરમસ્તકોની માળ, અશુભ વેષ, પણ શિવ શિવધામ કૃપાળુ છે. હાથમાં ત્રિશૂળ અને ડમરુ શોભતા, તે બળદ પર ચડીને નીકળ્યા અને વાજા વાગવા લાગ્યા. શિવને જોઈને દેવપત્નીઓ હસી, આવા વરને યોગ્ય જગમાં કોઈ વધુ નથી. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને આદિ દેવતાઓનો સમૂહ પોતાના-પોતાના વાહન પર ચડીને બરાતમાં ચાલ્યા. દેવતાઓનો સમાજ દરેક રીતે અનોખો હતો, પણ બરાત વરને અનુરૂપ ન હતી.
દોહા 92
बिष्नु कहा अस बिहसि तब बोलि सकल दिसिराज।बिलग बिलग होइ चलहु सब निज निज सहित समाज।।92।।
biṣṇu kahā asa bihasi taba boli sakala disirāja |bilaga bilaga hoi calahu saba nija nija sahita samāja ||92||
ત્યારે વિષ્ણુ હસીને બધા દિગ્પાલોને બોલાવીને એમ બોલ્યા: તમે બધા પોતપોતાના સમાજ સહિત અલગ અલગ થઈને જાઓ।
ચોપાઈ 93.1-4
बर अनुहारि बरात न भाई।हँसी करैहहु पर पुर जाई।।
बिष्नु बचन सुनि सुर मुसकाने।निज निज सेन सहित बिलगाने।।
मनहीं मन महेसु मुसुकाहीं।हरि के बिंग्य बचन नहिं जाहीं।।
अति प्रिय बचन सुनत प्रिय केरे।भृंगिहि प्रेरि सकल गन टेरे।।
सिव अनुसासन सुनि सब आए।प्रभु पद जलज सीस तिन्ह नाए।।
नाना बाहन नाना बेषा।बिहसे सिव समाज निज देखा।।
कोउ मुखहीन बिपुल मुख काहू।बिनु पद कर कोउ बहु पद बाहू।।
बिपुल नयन कोउ नयन बिहीना।रिष्टपुष्ट कोउ अति तनखीना।।
bara anuhāri barāta na bhāī |hãsī karaihhū para pura jāī ||
biṣṇu bacana suni sura musakāne |nija nija sena sahita bilagāne ||
manahī̃ mana mahesu musukāhī̃ |hari ke biṅgya bacana nahĩ jāhī̃ ||
ati priya bacana sunata priya kere |bhṛṅgihi preri sakala gana ṭere ||
siva anusāsana suni saba āe |prabhu pada jalaja sīsa tinha nāe ||
nānā bāhana nānā beṣā |bihase siva samāja nija dekhā ||
kou mukhahīna bipula mukha kāhū |binu pada kara kou bahu pada bāhū ||
bipula nayana kou nayana bihīnā |riṣṭapuṣṭa kou ati tanakhīnā ||
હે ભાઈઓ, આ વરને અનુરૂપ બારાત નથી. પરાયા નગરમાં જઈને તમારી હસી ઉડશે. વિષ્ણુના વચન સાંભળીને દેવો હસ્યા અને પોતપોતાની સેના સહિત અલગ અલગ ચાલ્યા ગયા. મહેશે પણ મનમાં હસ્યા. હરિના વ્યંગ્યભર્યા વચન તેમનાથી છુપાયા નહીં. પોતાના પ્રિય મિત્રના અતિ પ્રિય વચન સાંભળીને શિવે ભૃંગીને મોકલીને બધા ગણોને બોલાવ્યા. શિવની આજ્ઞા સાંભળીને બધા આવ્યા અને તેમણે પ્રભુના ચરણકમળોમાં મસ્તક નમાવ્યું. નાના પ્રકારનાં વાહનો અને નાના પ્રકારના વેશોથી તે આવ્યા. શિવે પોતાનો સમાજ જોઈને હસ્યા. કોઈનું મુખ નહોતું, કોઈને ઘણા મુખ હતા. કોઈને હાથ-પગ નહોતા, કોઈને ઘણા પગ અને બાહુઓ હતા. કોઈને ઘણા નયન હતા, કોઈને નયન નહોતા. કોઈ અતિ સ્થૂળ-પુષ્ટ હતા, કોઈ અતિ કૃશ હતા.
છંદ 93
तन खीन कोउ अति पीन पावन कोउ अपावन गति धरें।भूषन कराल कपाल कर सब सद्य सोनित तन भरें।।
खर स्वान सुअर सृकाल मुख गन बेष अगनित को गनै।बहु जिनस प्रेत पिसाच जोगि जमात बरनत नहिं बनै।।
tana khīna kou ati pīna pāvana kou apāvana gati dhareṃ |bhūṣana karāla kapāla kara saba sadya sonita tana bhareṃ ||
khara svāna suara sṛkāla mukha gana beṣa aganita ko ganai |bahu jinsa preta pisāca jogi jamāta baranata nahiṃ banai ||
કોઈનું શરીર પાતળું અને કોઈ અતિ જાડું; કોઈએ પવિત્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને કોઈએ અપવિત્ર. તેમના આભૂષણો ભયાનક હતા, બધા હાથમાં કપાળ લઈને ફરતા હતા, અને તેમના શરીર તાજા લોહીથી ભીના અને ભરેલા હતા. કોઈનો ચહેરો ગધેડાનો, કૂતરાનો, ડુક્કરનો અને સિયાળનો હતો; તેમના અગણિત રૂપો અને વેશોની ગણતરી કોણ કરી શકે? ઘણા પ્રકારના પ્રેત, પિશાચ અને યોગીઓના જૂથો હતા; સમગ્ર સમૂહનું વર્ણન કરી શકાતું નથી.
સોરઠા 93
नाचहिं गावहिं गीत परम तरंगी भूत सब।देखत अति बिपरीत बोलहिं बचन बिचित्र बिधि।।93।।
nāca-hiṃ gāva-hiṃ gīta parama taraṅgī bhūta saba.dekhata ati biparīta bola-hiṃ bacana bicitra bidhi..93..
બધા ભૂત અત્યંત ઉત્સાહથી નાચે છે અને ગીત ગાય છે। જોવામાં તે અતિ વિચિત્ર છે અને અનોખા વચન બોલે છે।
ચોપાઈ 94.1-4
जस दूलहु तसि बनी बराता।कौतुक बिबिध होहिं मग जाता।।
इहाँ हिमाचल रचेउ बिताना।अति बिचित्र नहिं जाइ बखाना।।
सैल सकल जहँ लगि जग माहीं।लघु बिसाल नहिं बरनि सिराहीं।।
बन सागर सब नदीं तलावा।हिमगिरि सब कहुँ नेवत पठावा।।
कामरूप सुंदर तन धारी।सहित समाज सहित बर नारी।।
गए सकल तुहिनाचल गेहा।गावहिं मंगल सहित सनेहा।।
प्रथमहिं गिरि बहु गृह सँवराए।जथाजोगु तहँ तहँ सब छाए।।
पुर सोभा अवलोकि सुहाई।लागइ लघु बिरंचि निपुनाई।।
jasa dūlahu tasi banī barātā |kautuka bibidha hohiṁ maga jātā ||
ihāṁ himācala raceu bitānā |ati bicitra nahiṁ jāi bakhānā ||
saila sakala jahaṁ lagi jaga māhīṁ |laghu bisāla nahiṁ barani sirāhīṁ ||
bana sāgara saba nadīṁ talāvā |himagiri saba kahuṁ nevata paṭhāvā ||
kāmarūpa sundara tana dhārī |sahita samāja sahita bara nārī ||
gae sakala tuhinācala gehā |gāvahiṁ maṅgala sahita sanehā ||
prathamahiṁ giri bahu gṛha saṁvarāe |jathāyogu tahaṁ tahaṁ saba chāe ||
pura sobhā avaloki suhāī |lāgai laghu birañci nipunāī ||
જેવો વર હતો, તેવી જ વરાત બની, અને માર્ગમાં જતી વેળાં અનેક પ્રકારના આશ્ચર્ય થયા. અહીં હિમાલયે એક વિતાન બનાવ્યું, જે અત્યંત વિચિત્ર છે અને વર્ણન કરી શકાય નહીં. જગતમાં જેટલા પર્વત છે, નાના અને મોટા, તેની ગણતરી અને વર્ણન કરી શકાય નહીં. વન, સાગર, બધી નદીઓ અને તળાવ, હિમગિરિએ બધાને નિમંત્રણ મોકલ્યું. ઇચ્છાનુસાર સુંદર શરીર ધારણ કરીને, પોતાના સમાજ અને સુંદર સ્ત્રીઓ સહિત, બધા હિમાચલના ઘરે ગયા, સ્નેહપૂર્વક મંગલગીત ગાતા. પહેલા ગિરિએ ઘણા ઘર સજાવ્યા, અને જ્યાં-ત્યાં યથાયોગ્ય બધું વ્યવસ્થિત કર્યું. નગરનું સુંદર સૌંદર્ય જોઈને બ્રહ્માની નિપુણતા પણ લઘુ લાગે છે.
છંદ 94
लघु लाग बिधि की निपुनता अवलोकि पुर सोभा सही।बन बाग कूप तड़ाग सरिता सुभग सब सक को कही।।
मंगल बिपुल तोरन पताका केतु गृह गृह सोहहीं।बनिता पुरुष सुंदर चतुर छबि देखि मुनि मन मोहहीं।।
laghu lāga bidhi kī nipunatā avaloki pura sobhā sahī |bana bāga kūpa taṛāga saritā subhaga saba saka ko kahī ||
maṅgala bipula torana patākā ketu gṛha gṛha sohahīṃ |banitā puruṣa sundara catura chabi dekhi muni mana mohahīṃ ||
નગરની શોભા જોઈને બ્રહ્માની નિપુણતા લઘુ લાગવા લાગી। વન, ઉપવન, કૂપ, તળાવ અને નદીઓ, આ બધાં સુંદર છે, તેમનું વર્ણન કોણ કરી શકે? મંગલ વસ્તુઓની બહુલતા, તોરણ, પતાકા અને કેતુથી દરેક ઘર સુશોભિત થતું હતું। સ્ત્રી અને પુરુષોની સુંદર અને ચતુર છબી જોઈને મુનિઓનાં મન પણ મોહિત થાય છે।
દોહા 94
जगदंबा जहँ अवतरी सो पुरु बरनि कि जाइ।रिद्धि सिद्धि संपत्ति सुख नित नूतन अधिकाइ।।94।।
jagadambā jahã avatari so puru barani ki jāi |ṛddhi siddhi sampatti sukha nita nūtana adhikāi ||94||
જગદંબા જે નગરમાં અવતરી, તે નગરનું વર્ણન કરી શકાય? ત્યાં ઋદ્ધિ, સિદ્ધિ, સંપત્તિ અને સુખ નિત્ય નવા નવા વધતા ગયા.
ચોપાઈ 95.1-4
नगर निकट बरात सुनि आई।पुर खरभरु सोभा अधिकाई।।
करि बनाव सजि बाहन नाना।चले लेन सादर अगवाना।।
हियँ हरषे सुर सेन निहारी।हरिहि देखि अति भए सुखारी।।
सिव समाज जब देखन लागे।बिडरि चले बाहन सब भागे।।
धरि धीरजु तहँ रहे सयाने।बालक सब लै जीव पराने।।
गएँ भवन पूछहिं पितु माता।कहहिं बचन भय कंपित गाता।।
कहिअ काह कहि जाइ न बाता।जम कर धार किधौं बरिआता।।
बरु बौराह बसहँ असवारा।ब्याल कपाल बिभूषन छारा।।
nagara nikaṭa barāta suni āī |pura kharabharu sobhā adhikāī ||
kari banāva saji bāhana nānā |cale lena sādara agavānā ||
hiyaṁ haraṣe sura sena nihārī |harihi dekhi ati bhae sukhārī ||
siva samāja jaba dekhana lāge |biḍari cale bāhana saba bhāge ||
dhari dhīraju tahaṁ rahe sayāne |bālaka saba lai jīva parāne ||
gaẽ bhavana pūchahiṁ pitu mātā |kahahiṁ bacana bhaya kaṁpita gātā ||
kahi-a kāha kahi jāi na bātā |jama kara dhāra kidhauṁ bariātā ||
baru baurāha basahaṁ asavārā |byāla kapāla bibhūṣana chārā ||
નગરની નજીક બરાત આવી તે સાંભળીને નગરમાં ખળબળી મચી અને તેની શોભા વધી. પોતાને સજાવીને અને અનેક વાહનો સજાવીને લોકો આદરથી સ્વાગત કરવા નીકળ્યા. દેવસેના જોઈને હૃદયમાં આનંદિત થયા અને હરિને જોઈને અત્યંત સુખી થયા. પણ જ્યારે શિવના સમાજને જોવા લાગ્યા ત્યારે ડરીને બધા વાહનો ભાગી ગયા. સમજદાર લોકો ધીરજ ધરીને ત્યાં જ રહ્યા, અને બધા બાળકો જીવ-પ્રાણ લઈને ભાગી ગયા. ઘરે જઈને પિતા-માતાએ તેમને પૂછ્યું, અને તેમણે ભયથી ધ્રૂજતા શરીરે વચનો કહ્યા. શું કહીએ, વાત કહી નહીં શકાય. આ ક્યાંક બરાત છે કે યમની સેના? વર તો વેડો છે, બળદ પર સવાર છે, સાપ અને કપાળ ભૂષણ છે અને રાખ લાગેલી છે.
છંદ 95
तन छार ब्याल कपाल भूषन नगन जटिल भयंकरा।सँग भूत प्रेत पिसाच जोगिनि बिकट मुख रजनीचरा।।
जो जिअत रहिहि बरात देखत पुन्य बड़ तेहि कर सही।देखिहि सो उमा बिबाहु घर घर बात असि लरिकन्ह कही।।
tana chāra byāla kapāla bhūṣana nagana jaṭila bhayaṅkarā |saṅga bhūta preta pisāca jogini bikaṭa mukha rajanīcarā ||
jo jiata rahihi barāta dekhata pun̐ya baṛa tehi kara sahī |dekhihi so umā bibāhu ghara-ghara bāta asi larikanha kahī ||
તેમનું શરીર રાખથી સનેલું છે, અને તે સાપ અને ખોપડીથી સુશોભિત છે; તે નગ્ન છે, જટાધારી છે, અને ભયંકર છે. તેમની સાથે ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, યોગિની અને ભયાનક મુખ વાળા રાત્રિચર રાક્ષસ છે. જે આ બરાત જોઈને જીવતો રહે, તેના પુણ્ય ખૂબ મોટા છે; તે જ ઉમાના લગ્ન જોશે. આવી વાત બાળકોએ ઘરે-ઘરે જઈને કહી.
દોહા 95
समुझि महेस समाज सब जननि जनक मुसुकाहिं।बाल बुझाए बिबिध बिधि निडर होहु डरु नाहिं।।95।।
samujhi mahesa samāja saba janani janaka musukāhiṁ |bāla bujhāe bibidha bidhi niḍara hohu ḍaru nāhiṁ ||95||
સમજીને કે આ બધું શિવનું જ સમાજ છે, માતાઓ અને પિતાઓ હસ્યા. તેમણે બાળકોને અનેક રીતે સમજાવીને કહ્યું, "નિડર થાઓ, ડરવાની કોઈ વાત નથી."
ચોપાઈ 96.1-4
लै अगवान बरातहि आए।दिए सबहि जनवास सुहाए।।
मैनाँ सुभ आरती सँवारी।संग सुमंगल गावहिं नारी।।
कंचन थार सोह बर पानी।परिछन चली हरहि हरषानी।।
बिकट बेष रुद्रहि जब देखा।अबलन्ह उर भय भयउ बिसेषा।।
भागि भवन पैठीं अति त्रासा।गए महेसु जहाँ जनवासा।।
मैना हृदयँ भयउ दुखु भारी।लीन्ही बोलि गिरीसकुमारी।।
अधिक सनेहँ गोद बैठारी।स्याम सरोज नयन भरे बारी।।
जेहिं बिधि तुम्हहि रूपु अस दीन्हा।तेहिं जड़ बरु बाउर कस कीन्हा।।
lai agavāna barātahi āe.die sabahi janavāsa suhāe..
mainā̃ subha āratī sãvārī.saṅga sumaṅgala gāvahi nārī..
kañcana thāra soha bara pānī.parichana calī harahi haraṣānī..
bikaṭa beṣa rudrahi jaba dekhā.abalanh ura bhaya bhayau biseṣā..
bhāgi bhavana paiṭhī̃ ati trāsā.gae mahesu jahā̃ janavāsā..
mainā hṛdayã bhayau dukhu bhārī.līnhī boli girīsakumārī..
adhika sanehã goda baiṭhārī.syāma saroja nayana bhare bārī..
jehĩ bidhi tumhahi rūpu asa dīnhā.tehĩ jaṛa baru bāura kasa kīnhā..
અગવાન લઈને બરાત લાવ્યા. બધાને સુંદર જનવાસ આપ્યા. મૈનાએ મંગલમય આરતી સજાવી. સ્ત્રીઓ સાથે મંગલ ગીતો ગાવવા લાગી. સોનાની થાળી હાથમાં શોભતી હતી. મૈના આનંદથી હરનું સ્વાગત કરવા ચાલી. જ્યારે સ્ત્રીઓએ રુદ્રનો ભયંકર વેષ જોયો, ત્યારે તેમના હૃદયમાં અત્યંત ભય થયું. અત્યંત ભયથી ભાગીને તે ઘરમાં ઘુસી ગઈ, અને મહેશ જ્યાં જનવાસ હતા ત્યાં ગયા. મૈનાના હૃદયમાં ભારી દુઃખ થયું, અને તેણે ગિરિરાજકુમારીને બોલાવી. વધુ સ્નેહથી તેને ખોલામાં બેસાડી, અને તેના શ્યામ કમળ નયન આંસુથી ભરાઈ ગયા. જે વિધાતાએ તને આવું રૂપ આપ્યું, તે મૂર્ખે તારા વરને કેવી રીતે વેડો બનાવ્યો?
છંદ 96
कस कीन्ह बरु बौराह बिधि जेहिं तुम्हहि सुंदरता दई।जो फलु चहिअ सुरतरुहिं सो बरबस बबूरहिं लागई।।
तुम्ह सहित गिरि तें गिरौं पावक जरौं जलनिधि महुँ परौं।घरु जाउ अपजसु होउ जग जीवत बिबाहु न हौं करौं।।
kasa kīnha baru baurāha bidhi jehiṃ tumhahi suṃdaratā daī |jo phalu cahi-a sura-taruhin so barabasa babūrahim̃ lāgaī ||
tumha sahita giri teṃ girauṃ pāvaka jarauṃ jala-nidhi mahuṃ parauṃ |gharu jāu apajasu hou jaga jīvata bibāhu na hauṃ karauṃ ||
બ્રહ્માએ આવું કેવું કર્યું કે જેને આટલી સુંદરતા આપી તેના માટે એક વેડાને વર બનાવ્યો? જે ફળ કલ્પવૃક્ષ પાસેથી મળવું જોઈએ તે જબરદસ્તી બાવળના કાંટામાં લગાડી દીધું. હું તમારી સાથે પર્વત પરથી પડું, અગ્નિમાં બળું, સમુદ્રમાં ઉતરું. ઘર જાય, જગમાં અપયશ થાય, પણ જીવતો હોઉં ત્યાં સુધી આ લગ્ન હું નહિ કરું.
દોહા 96
भई बिकल अबला सकल दुखित देखि गिरिनारि।करि बिलापु रोदति बदति सुता सनेहु सँभारि।।96।।
bhaī bikala abalā sakala dukhita dekhi girināri |kari bilāpu rodati badati sutā sanehu sãbhāri ||96||
ગિરિનારીને દુઃખી જોઈને બધી સ્ત્રીઓ વ્યાકુળ થઈ ગઈ। પુત્રી પ્રત્યેના પ્રેમને સંભારીને તે વિલાપ કરતી, રડતી અને બોલતી હતી।
ચોપાઈ 97.1-4
नारद कर मैं काह बिगारा।भवनु मोर जिन्ह बसत उजारा।।
अस उपदेसु उमहि जिन्ह दीन्हा।बौरे बरहि लगि तपु कीन्हा।।
साचेहुँ उन्ह के मोह न माया।उदासीन धनु धामु न जाया।।
पर घर घालक लाज न भीरा।बाझँ कि जान प्रसव कैं पीरा।।
जननिहि बिकल बिलोकि भवानी।बोली जुत बिबेक मृदु बानी।।
अस बिचारि सोचहि मति माता।सो न टरइ जो रचइ बिधाता।।
करम लिखा जौ बाउर नाहू।तौ कत दोसु लगाइअ काहू।।
तुम्ह सन मिटहिं कि बिधि के अंका।मातु ब्यर्थ जनि लेहु कलंका।।
nārada kari maiṁ kāhu bigārā |bhavanu mora jinha basata ujārā ||
a sa upadesu umāhi jinha dīnhā |baure barahi lagi tapu kīnhā ||
sācehuṁ unha ke moha na māyā |udāsīna dhanu dhāmu na jāyā ||
para-ghara ghālaka lāja na bhīrā |bājhaṁ ki jāna prasava kaiṁ pīrā ||
jananihi bikala biloki bhavānī |bolī juta bibeka mṛdu bānī ||
a sa bicāri socahi mati mātā |so na ṭarai jo racai bidhātā ||
karama likhā jau bāura nāhū |tau kata dosu lagāia kāhū ||
tumha sana miṭahiṁ ki bidhi ke aṅkā |mātu byartha jani lehu kalaṅkā ||
મેં નારદનો શો વાંક કર્યો, જેણે મારું રહેતું ઘર ઉજાડી નાખ્યું? તેણે ઉમાને એવો ઉપદેશ આપ્યો કે તેણે વેડા વર માટે તપ કર્યું. સાચે જ તેમનામાં ન મોહ છે ન માયા; તે ઉદાસીન છે, જેમનું ન ધન, ન ઘર, ન પત્ની. તે પરાયા ઘર બગાડે છે અને ન લાજ ન ભય. વાંઝણ સ્ત્રી પ્રસૂતિની પીડા શું જાણે? માતાને વ્યાકુલ જોઈને ભવાનીએ વિવેકયુક્ત કોમળ વાણીથી કહ્યું. હે માતા, આવું વિચારીને મનમાં દુઃખ ન કરો: વિધાતા જે રચે છે તે ટળતું નથી. જો મારા કર્મમાં લખેલું હોય કે મારો પતિ વેડો હોય, તો કોના પર દોષ કેમ લગાડવો? વિધિના લખેલા અંક તમારાથી મિટશે ખરા? હે માતા, વ્યર્થ કલંક ન લેશો.
છંદ 97
जनि लेहु मातु कलंकु करुना परिहरहु अवसर नहीं॥
दुखु सुखु जो लिखा लिलार हमरें जाब जहँ पाउब तहीं॥॥
सुनि उमा बचन बिनीत कोमल सकल अबला सोचहीं॥
बहु भाँति बिधिहि लगाइ दूषन नयन बारि बिमोचहीं॥
jani lehu mātu kalaṅku karunā pariharahu avasara nahīṃ |dukhu sukhu jo likhā lilāra hamareṃ jāba jahã pāuba tahīṃ ||
suni umā bacana binīta komala sakala abalā sochahīṃ |bahu bhā̃ti bidhihi lagāi dūṣana nayana bāri bimochahīṃ ||
હે માતા, આ દોષ પોતાના પર ન લેશો, કરુણા છોડો, આનો સમય નથી. જે દુઃખ કે સુખ મારા કપાળે લખાયું છે, હું જ્યાં મળે ત્યાં જઈને મેળવીશ. ઉમાના વિનમ્ર અને કોમળ વચનો સાંભળીને બધી સ્ત્રીઓ ચિંતામાં ડૂબી ગઈ. તેમણે અનેક રીતે બ્રહ્માને દોષ લગાવ્યો અને નયનોમાંથી જળ વહાવ્યું.
દોહા 97
तेहि अवसर नारद सहित अरु रिषि सप्त समेत।समाचार सुनि तुहिनगिरि गवने तुरत निकेत।।97।।
tehi avasara nārada sahita aru ṛṣi sapta sameta |samācāra suni tuhina-giri gavane turata niketa ||97||
તે સમયે નારદ અને સાત ઋષિઓ સહિત આવ્યા; અને તુહિનગિરિએ સમાચાર સાંભળીને તરત જ પોતાના ઘરે ગયા.
ચોપાઈ 98.1-4
तब नारद सबहि समुझावा।पूरुब कथाप्रसंगु सुनावा।।
मयना सत्य सुनहु मम बानी।जगदंबा तव सुता भवानी।।
अजा अनादि सक्ति अबिनासिनि।सदा संभु अरधंग निवासिनि।।
जग संभव पालन लय कारिनि।निज इच्छा लीला बपु धारिनि।।
जनमीं प्रथम दच्छ गृह जाई।नामु सती सुंदर तनु पाई।।
तहँहुँ सती संकरहि बिबाहीं।कथा प्रसिद्ध सकल जग माहीं।।
एक बार आवत सिव संगा।देखेउ रघुकुल कमल पतंगा।।
भयउ मोहु सिव कहा न कीन्हा।भ्रम बस बेषु सीय कर लीन्हा।।
taba nārada sabahi samujhāvā |pūruba kathā-prasaṅgu sunāvā ||
maynā satya sunahu mama bānī |jagadambā tava sutā bhavānī ||
ajā anādi sakti abināsini |sadā sambhu aradhaṅga nivāsini ||
jaga sambhava pālana laya kārini |nija icchā līlā bapu dhārini ||
janamīṁ prathama daccha gṛha jāī |nāmu satī sundara tanu pāī ||
tahāṁhuṁ satī saṅkarahi bibāhīṁ |kathā prasiddha sakala jaga māhīṁ ||
eka bāra āvata siva saṅgā |dekheu raghukula kamala pataṅgā ||
bhayu mohu siva kahā na kīnhā |bhrama basa beṣu sīya kara līnhā ||
ત્યારે નારદજીએ સૌને સમજાવ્યું અને પૂર્વકાળની કથા સંભળાવી। હે મૈના, મારી સત્ય વાત સાંભળ: તારી કન્યા ભવાની જગતની અંબા છે। તે અજન્મા અને અનાદિ છે, અવિનાશિની શક્તિ છે, સદૈવ શંભુના અર્ધાંગમાં નિવાસ કરનારી છે। તે જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને પ્રલય કરે છે, અને પોતાની ઇચ્છાથી લીલા માટે શરીર ધારણ કરે છે। તે પ્રથમ દક્ષના ઘરે જન્મી, સુંદર શરીર પામી, અને તેનું નામ સતી હતું। ત્યાં જ સતીના શંકર સાથે લગ્ન થયા, અને આ કથા સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે। એક વાર શિવ સાથે આવતી તેણે રઘુકુળના કમળનો પતંગ રામને જોયા। તેને મોહ આવ્યો, અને તેણે શિવે કહેલી વાત ન માની; ભ્રમના વશીભૂત થઈ તેણે સીતાનો વેષ ધારણ કર્યો।
છંદ 98
सिय बेषु सती जो कीन्ह तेहि अपराध संकर परिहरीं।हर बिरहँ जाइ बहोरि पितु कें जग्य जोगानल जरीं।।
अब जनमि तुम्हरे भवन निज पति लागि दारुन तपु किया।अस जानि संसय तजहु गिरिजा सर्बदा संकर प्रिया।।
siya beṣu satī jo kīnha tehi aparādha saṅkara pariharīṁ |hari birahaṁ jāi bahori pitu keṁ jagya jogānala jarīṁ ||
aba janami tumhare bhavana nija pati lāgi dāruna tapu kiyā |asa jāni saṁsaya tajahu girijā sarbadā saṅkara priyā ||
સીતાનો વેષ ધારણ કરવાના અપરાધમાં શંકરે સતીનો ત્યાગ કર્યો। પછી હરના વિરહમાં જઈને તેણે પોતાના પિતાના યજ્ઞમાં યોગાગ્નિથી પોતાને બાળી નાખ્યા। હવે તમારા ઘરે જન્મેલી તેણે પોતાના પતિ માટે ભયંકર તપ કર્યું છે। આ જાણીને સંશય છોડો, ગિરિજા સદૈવ શંકરની પ્રિયા છે।
દોહા 98
सुनि नारद के बचन तब सब कर मिटा बिषाद।छन महुँ ब्यापेउ सकल पुर घर घर यह संबाद।।98।।
suni nārada ke bacana taba saba kara miṭā biṣāda |chana mahũ byāpeu sakala pura ghara-ghara yaha saṃbāda ||98||
નારદના વચન સાંભળીને ત્યારે સૌનો દુઃખ દૂર થઈ ગયો, અને એક ક્ષણમાં આ વાર્તા સમગ્ર નગરમાં ઘરે ઘરે ફેલાઈ ગઈ.
ચોપાઈ 99.1-4
तब मयना हिमवंतु अनंदे।पुनि पुनि पारबती पद बंदे।।
नारि पुरुष सिसु जुबा सयाने।नगर लोग सब अति हरषाने।।
लगे होन पुर मंगलगाना।सजे सबहि हाटक घट नाना।।
भाँति अनेक भई जेवराना।सूपसास्त्र जस कछु ब्यवहारा।।
सो जेवनार कि जाइ बखानी।बसहिं भवन जेहिं मातु भवानी।।
सादर बोले सकल बराती।बिष्नु बिरंचि देव सब जाती।।
बिबिधि पाँति बैठी जेवनारा।लागे परुसन निपुन सुआरा।।
नारिबृंद सुर जेवँत जानी।लगीं देन गारीं मृदु बानी।।
taba mainā himavantu anaṁde |puni puni pārabatī pada baṁde ||
nāri puruṣa sisu jubā sayāne |nagara loga saba ati haraṣāne ||
lage hona pura maṁgala-gānā |saje sabahi hāṭaka ghaṭa nānā ||
bhāṁti aneka bhaī jevar-ānā |sūpa-sāstra jasa kachu byavahārā ||
so jevanāra ki jāi bakhānī |basahiṁ bhavana jehiṁ mātu bhavānī ||
sādara bole sakala barātī |biṣṇu biraṁci deva saba jātī ||
bibidha pāṁti baiṭhī jevanārā |lāge parusana nipuna suārā ||
nāribṛṁda sur jevaṁta jānī |lagīṁ dena gārīṁ mṛdu bānī ||
ત્યારે મૈના અને હિમવંત આનંદથી ભરાઈ ગયા, અને વારંવાર પાર્વતીના ચરણોમાં વંદન કરવા લાગ્યા। સ્ત્રીઓ, પુરુષો, બાળકો, યુવાન અને વૃદ્ધ, નગરના બધા લોકો અત્યંત આનંદિત થયા। નગરમાં મંગલગાન ગવાવા લાગ્યા, અને બધાએ અનેક પ્રકારના સુવર્ણ પાત્રો સજાવ્યા। અનેક પ્રકારે ભોજનનું આયોજન થયું, જેમ પાકશાસ્ત્રના નિયમો નિર્ધારિત કરે છે। જે ભવનમાં માતા ભવાની સ્વયં નિવાસ કરે છે, ત્યાંનું ભોજન કેવી રીતે વર્ણન કરવું? આદરથી બધા બરાતીઓ બોલાવાયા: વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને બધા વર્ગના દેવતાઓ। વિવિધ પંક્તિઓમાં બેસીને ભોજન કરવા લાગ્યા, અને કુશળ રસોઈયા ભોજન પીરસવા લાગ્યા। દેવતાઓને ભોજન કરતા જાણીને સ્ત્રીઓના સમૂહે કોમળ વચનોથી તેમને ચીડાવવા લાગ્યા.
છંદ 99
गारीं मधुर स्वर देहिं सुंदरि बिंग्य बचन सुनावहीं।भोजनु करहिं सुर अति बिलंबु बिनोदु सुनि सचु पावहीं।।
जेवँत जो बढ्यो अनंदु सो मुख कोटिहूँ न परै कह्यो।अचवाँइ दीन्हे पान गवने बास जहँ जाको रह्यो।।
gārīṁ madhura svara dehiṁ sundari biṅgya bacana sunāvahīṁ |bhojanu karahiṁ sura ati bilaṁbu binodu suni sacu pāvahīṁ ||
jevaṁta jo baḍhyo anaṁdu so mukha koṭihūṁ na parai kahyo |acavāṁi dīnhe pāna gavane bāsa jahaṁ jāko rahyo ||
સુંદર સ્ત્રીઓ મધુર અવાજે ટીખળભર્યા ગીતો ગાતી અને તાણાવાળા શબ્દો સંભળાવતી. દેવો અત્યંત ધીરે ભોજન કરતા, વિનોદ સાંભળીને આનંદ પામતા. જેવતા વધેલો જે આનંદ તે કરોડો મોઢાંથી પણ કહેવાય નહીં. આચમન અને પાન આપવામાં આવ્યા પછી દરેક પોતાના નિવાસના સ્થાને ગયો જ્યાં તેનું ઠહરવું હતું.
દોહા 99
बहुरि मुनिन्ह हिमवंत कहुँ लगन सुनाई आइ।समय बिलोकि बिबाह कर पठए देव बोलाइ।।99।।
bahuri muninh himavanta kahũ lagana sunāī āi |samaya biloki bibāha kara paṭhae deva bolāi ||99||
પછી મુનિઓએ હિમવંત પાસે આવીને લગ્ન જણાવ્યું। સમય જોઈને વિવાહ કરવા માટે તેણે દેવોને બોલાવવા માટે મોકલ્યા।
Frequently Asked Questions
परंपरा में शिव-पार्वती विवाह-प्रसंग का पाठ ‘गृह-मंगल’, ‘विवाह-विघ्न-निवारण’, तथा मन के भय/संशय-क्षय हेतु फलदायी माना जाता है; विशेषतः दोहा 98 के ‘अजा-अनादि शक्ति’ उपदेश से श्रद्धा स्थिर होती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’ जैसे नाम-संपुट चलन में हैं; शिव-प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’/‘जय गिरिजापति दीनदयाला’ को भी संपुट-रूप में जोड़ती हैं (स्थानीय संप्रदायानुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
