Shloka 5

Adhyaya 15 — Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell

Sanskrit

भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यस्तदिष्टं न निषेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ॥

Transliteration

bhartṛpiṇḍamupāśnan yastadiṣṭaṃ na niṣevate / so 'pi mohasamāpanno jāyate vānaro mṛtaḥ

Translation

જે પતિ માટે નિર્ધારિત પિંડ ખાય છે અને વિધિ મુજબ પોતાને યોગ્ય જે છે તે ગ્રહણ કરતો નથી, તે મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય મૃત્યુ પછી વાંદરાની યોનિમાં જન્મે છે।

Word by Word

• भर्तृ-पिण्डम्: the husband’s food-ball/portion
• भर्तृ-पिण्डम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक) + पिण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भर्तुः पिण्डः)

• उपाश्नन्: eating
• उपाश्नन्: कर्ता (agent; qualifying the subject)
• Type: Verb
• Root: उप + अश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परस्मैपद-भाव

• यः: who
• यः: कर्ता (relative subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तत्-इष्टम्: that prescribed duty/rite
• तत्-इष्टम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम) + इष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √इष्/इच्छ्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कर्मधारयः (तत् एव इष्टम् = that which is prescribed/desired)

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation)

• निषेवते: practices, performs
• निषेवते: क्रिया (verb)
• Type: Verb
• Root: नि + सेव् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• सः: he
• सः: कर्ता (main subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपि: also
• अपि: सम्बन्ध (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षा-अव्यय (also/even)

• मोह-समापन्नः: fallen into delusion
• मोह-समापन्नः: कर्ता-विशेषण (subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मोह (प्रातिपदिक) + समापन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; सम्+आप्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया/सप्तमी-भावे तत्पुरुषः (मोहं समापन्नः = fallen into delusion)

• जायते: is born, becomes
• जायते: क्रिया (verb)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• वानरः: a monkey
• वानरः: प्रेडिकेट-नाम (predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मृतः: dead (i.e., after dying)
• मृतः: कर्ता-विशेषण (qualifier: after death)
• Type: Adjective
• Root: मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; मृ धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

Speakers

• Not specified in input (didactic narration)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Śrāddha/ritual propriety
• Karma and rebirth
• Moha (delusion)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Ritual resources are not mere ‘food’ but carriers of intention and obligation; misappropriation and neglect of prescribed conduct are treated as delusion that degrades one’s future embodiment.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ancillary dharma teaching (karma-vipāka) rather than one of the five defining Purāṇic topics; it supports the Purāṇa’s role as a dharma-śikṣā text.

What is the esoteric significance?

The monkey image is often used for restless, imitative, undisciplined mind; the rebirth metaphor underscores how ritual irreverence mirrors inner instability.