Adhyaya 253
Draupadī-apaharaṇa-saṃdeśaḥ (Report of Draupadī’s Abduction and the Pāṇḍavas’ Pursuit)
Upa-parva: Draupadī-haraṇa-anuyāna (Jayadratha Episode) — Kāmya-ka Forest Context
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas moving through the forest after hunting, hearing unsettling animal cries and interpreting them as signs of disorder. They turn toward the hermitage area with urgency. A jackal’s call on the left is treated as an inauspicious omen; Yudhiṣṭhira interprets it as indicating hostile action by the Kurus. The party enters the woods and finds a weeping girl—identified as Dhātreyikā, an attendant connected to Draupadī—who is questioned by Indrasena about the cause of distress and the safety of Draupadī. The attendant reports that Jayadratha has forcibly taken Draupadī, disregarding the Pāṇḍavas’ status. She points to fresh tracks and broken vegetation, urging immediate pursuit and arming. The attendant’s lament uses stark ritual and social inversions to communicate the severity of the transgression. Yudhiṣṭhira instructs her to restrain harsh speech even while acknowledging that rulers can act deceptively when intoxicated by power. The Pāṇḍavas then pursue rapidly along the indicated path, with Dhaulmya visible amid infantry, and their anger intensifies as they sight the dust of Jayadratha’s moving force and glimpse Draupadī on his chariot, prompting shouted challenge by Bhīma, Arjuna, the twins, and Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: हस्तिनापुर की राजनीति में अचानक अंधकार उतरता है—दुर्योधन अपमान और भय से प्रायोपवेशन (अनशन) पर बैठ जाता है, और सभा में यह प्रश्न गूंजता है कि क्या कुरुवंश का युवराज स्वयं को ही नष्ट कर देगा। → दानव-प्रेरित सलाहकार दुर्योधन को ‘साहस’ कहकर डांटते हैं, पर उसी डांट के भीतर उसे और कठोर, पाप-प्रधान उपायों की ओर मोड़ते हैं—अर्जुन-भय को लक्ष्य बनाकर वध-योजना, संशप्तकों का उकसाया जाना, और कर्ण को प्रतिज्ञा-बंधन में कसना। साथ ही, रज-तम से आक्रान्त होकर योद्धाओं के चित्त पर राक्षसी प्रभाव फैलता है; यहां तक कि भीष्म, द्रोण, कृप भी पाण्डव-स्नेह से विचलित दिखाए जाते हैं। → कर्ण, आविष्ट-चित्त होकर, दुर्योधन के भय का उत्तर प्रतिज्ञा में देता है—‘सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम्’—और दुर्योधन अनशन त्यागकर हस्तिनापुर लौटने/प्रस्थान का निश्चय करता है; राक्षसी प्रेरणा अब व्यक्तिगत शोक नहीं, संगठित हिंसा का रूप ले लेती है। → दुर्योधन का प्रायोपवेशन टूटता है, पर शांति से नहीं—उसके स्थान पर अर्जुन-वध की योजनाबद्ध प्रतिज्ञा, संशप्तक-उत्साह, और कौरव-सेना का सुसज्जित, ध्वज-पताका-छत्रों से भरा प्रस्थान स्थापित होता है; संकट टलता नहीं, दिशा बदलता है। → रज-तम से आक्रान्त संशप्तक और कर्ण की प्रतिज्ञा के साथ कौरव-सेना आगे बढ़ती है—अब प्रश्न यह है कि यह ‘अर्जुन-वध’ का उन्माद किसे पहले निगलेगा: अर्जुन को, या स्वयं कुरुवंश की मर्यादा को?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० (0) है 7 द्विपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: सर्नेपर दुर्योधन धनको समझाना और कर्णके अनुरोध करनेपर दुयोधनका अनशन त्याग करके हस्तिनापुरको प्रस्थान दानवा ऊचु: भो: सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह । शूरै: परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभि:
વૈશંપાયને કહ્યું—દાનવો બોલ્યા—“હે સુયોધન! રાજેન્દ્ર, ભરતવંશના કુલોદ્વહ! તમે સદા શૂરવીરો અને મહાત્માઓથી ઘેરાયેલા રહો છો; તો પછી આમરણ ઉપવાસ કરવાનો આ સાહસ તમે કેમ કર્યું? જે પુરુષ પોતાનો પ્રાણ નાશ કરે છે તે અધોગતિને પામે છે અને લોકમાં નિંદા મેળવે છે—જે માત્ર અયશ ફેલાવે છે।”
Verse 2
अकार्षी: साहसमिदं कस्मात् प्रायोपवेशनम् । आत्मत्यागी ह्यथो याति वाच्यतां चायशस्करीम्
“તમે આ સાહસ—આ પ્રાયોપવેશ—શા માટે કર્યો? જે પોતાનો પ્રાણ ત્યાગે છે તે અધોગતિને જાય છે અને લોકમાં નિંદાનો વિષય બને છે—જે અયશ ફેલાવે છે।”
Verse 3
न हि कार्यविरुद्धेषु बहुपापेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:
જે કર્મ ઇચ્છિત કાર્યના વિરોધી હોય, જેમાં બહુ પાપ ભરેલું હોય અને જે જડમૂળ સહિત વિનાશ કરનાર હોય—આવા આત્મહત્યા વગેરે અશુભ કર્મોમાં આપ જેવા બુદ્ધિમાન પુરુષો પ્રવૃત્ત થતા નથી।
Verse 4
नियच्छैनां मतिं राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम् | यशःप्रतापवीर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम्
“હે રાજન! આ મનોબળને રોકો. તે ધર્મ, અર્થ અને સુખનો નાશ કરે છે; યશ, પ્રતિાપ અને પરાક્રમનો ઘાત કરે છે; અને શત્રુઓના હર્ષને વધારે છે।”
Verse 5
श्रूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्रुहि
હે પ્રભુ, તમારા અસ્તિત્વનું સાચું તત્ત્વ—તમારી દિવ્યતા અને તમારા શરીરનું અદ્ભુત નિર્માણ—સાંભળો. હે રાજન, અમારાથી આ સાંભળી ધૈર્ય અને સ્થિરતા ધારણ કરો.
Verse 6
पुरा त्वं तपसास्माभिललब्धो राजन महेश्वरात् । पूर्वकायश्च पूर्वस्ते निर्मितो वज्ञसंचयै:
હે રાજન, પૂર્વકાળે અમે તપસ્યા દ્વારા મહેશ્વર (શિવ)ની આરાધના કરીને તમને વરરૂપે પ્રાપ્ત કર્યા હતા. અને તમારા શરીરનો પૂર્વભાગ—નાભિથી ઉપરનો પૂર્વનિર્મિત અંશ—વજ્રસંચયોથી રચાયો છે.
Verse 7
अस्त्रैरभेद्य: शस्त्रैश्ञाप्पध: कायश्ष तेडनघ । कृत: पुष्पमयो देव्या रूपत: स्त्रीमनोहर:
હે અનઘ, તમારો દેહ કોઈપણ અસ્ત્ર-શસ્ત્રથી ભેદી શકાય એવો નથી. અને નાભિથી નીચેનો તમારો ભાગ દેવી પાર્વતીએ પુષ્પમય રચ્યો છે; તે પોતાના રૂપથી સ્ત્રીઓના મનને મોહે છે.
Verse 8
एवमीथ्चरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम । देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुष:
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આ રીતે દેવી સાથે સాక్షાત્ મહેશ્વરે તમારો દેહ રચી જોડ્યો છે. તેથી, હે રાજશાર્દૂલ, તમે માનવ નથી—દિવ્ય પુરુષ છો.
Verse 9
क्षत्रियाश्व॒ महावीर्या भगदत्तपुरोगमा: । दिव्यास्त्रविदुष: शूरा: क्षपयिष्यन्ति ते रिपून्
ભગદત્તને અગ્રેસર રાખીને તે મહાવીર ક્ષત્રિયો—દિવ્યાસ્ત્રોના જાણકાર શૂરવીરો—તમારા શત્રુઓનો નાશ કરશે.
Verse 10
भगदत्त आदि महापराक्रमी क्षत्रिय दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता तथा शौर्यसम्पन्न हैं। वे आपके शत्रुओंका संहार करेंगे ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા— ભગદત્ત વગેરે મહાપરાક્રમી ક્ષત્રિયો દિવ્યાસ્ત્રોના જાણકાર અને શૌર્યસંપન્ન છે; તેઓ તમારા શત્રુઓનો સંહાર કરશે. તેથી આ વિષાદ છોડો—તમને કોઈ ભય નથી. તમારી સહાય માટે ઘણા વીર દાનવો પૃથ્વી પર પ્રગટ થયા છે. તેથી શોક ન કરો; ભય ન રાખો—બળવાન સહાયક દળ તમારા પક્ષે ઊભું થયું છે.
Verse 11
भीष्मद्रोणकृपादी श्र प्रवेक्ष्यन्त्यपरे5सुरा: । यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभि:
બીજા અનેક અસુરો ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કૃપાચાર્ય આદિના શરીરોમાં પ્રવેશ કરશે; જેમના આવેશથી તેઓ દયા ત્યજીને તમારા શત્રુઓ સાથે યુદ્ધ કરશે.
Verse 12
नैव पुत्रानु न च भ्रातृन् न पितृन् च बान्धवान् | नैव शिष्यान् न च ज्ञातीन् न बालात् स्थविरानू नच
તે ન પુત્રોને છોડશે, ન ભાઈઓને, ન પિતૃઓને, ન બાંધવોને; ન શિષ્યોને, ન જ્ઞાતીઓને—ન બાળકોને, ન વૃદ્ધોને.
Verse 13
युधि सम्प्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम | निः:स्नेहा दानवाविष्टा: समाक्रान्तेडन्तरात्मनि
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! યુદ્ધમાં ટકરાવા ઉદ્યત થઈ તેઓ અસ્ત્રો છોડશે. દાનવ-આવેશથી ગ્રસ્ત, સ્નેહરહિત બની—અંતરાત્મા પર પણ જાણે ચઢાઈ થઈ હોય તેમ—તેઓ આગળ ધસી જશે.
Verse 14
कुरुश्रेष्ठ) दानवोंका आवेश होनेपर भीष्म, द्रोण आदिकी अन्तरात्मापर भी उन दानवोंका ही अधिकार हो जायगा। उस दशामें युद्धमें स्नेहरहित हो प्रहार करते हुए वे लोग पुत्रों, भाइयों, पितृजनों, बान्धवों, शिष्यों, कुटुम्बीजनों, बालकों तथा बूढ़ोंको भी नहीं छोड़ेंगे ।।
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! દાનવ-આવેશ થતાં ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરેની અંતરાત્મા પર પણ એ દાનવોનો જ અધિકાર થઈ જશે. ત્યારે તેઓ સ્નેહરહિત બની યુદ્ધમાં પ્રહાર કરતાં પુત્રો, ભાઈઓ, પિતૃજનો, બાંધવો, શિષ્યો, કુટુંબીજનો, બાળકો અને વૃદ્ધો—કોઈને પણ નહીં છોડે. તે પુરુષસિંહો વિવશ બની સ્નેહને દૂર ત્યજી દેશે; હર્ષથી અસ્ત્ર-શસ્ત્રો વડે પ્રહાર કરશે. તેમનું મન કલુષિત થશે; તેઓ અજ્ઞાનથી મોહિત થશે—આ બધું વિધિ-નિર્મિત દૈવનું જ ફળ છે.
Verse 15
व्याभाषमाणाश्षान्योन्यं न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिता:
તેઓ પરસ્પર લલકારતા હતા ત્યારે તેણે કહ્યું—“તું મારી પાસેથી જીવતો છૂટશે નહીં.” એવી પ્રતિજ્ઞા કરીને સૌ પુરુષાર્થમાં અડગ ઊભા રહ્યા, શસ્ત્ર-અસ્ત્ર છોડવા તૈયાર થયા.
Verse 16
तेडपि पञ्च महात्मान: प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—એ પાંચ મહાત્માઓને પણ પાંડવો યુદ્ધમાં સામનો કરશે.
Verse 17
दैत्यरक्षोगणाश्वैव सम्भूता: क्षत्रयोनिषु
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! દૈત્ય અને રાક્ષસોના સમૂહ ક્ષત્રિય વંશોમાં જન્મ્યા છે. તે મહાબલી વીરો પ્રચંડ બળથી તમારા શત્રુઓ પર પ્રહાર કરશે.
Verse 18
योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव | गदाभिमरुसलै: शूलै: शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! દૈત્ય અને રાક્ષસોના સમૂહ ક્ષત્રિય વંશોમાં જન્મ્યા છે; તેઓ તમારા શત્રુઓ સાથે મળી રણમાં પરાક્રમપૂર્વક યુદ્ધ કરશે. ગદા, મુસલ, શૂલ તથા નાના-મોટા અનેક પ્રકારના શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી તે મહાબલી વીરો તમારા વિરોધીઓ પર પ્રહાર કરશે.
Verse 19
यच्च ते<न्तर्गतं वीर भयमर्जुनसम्भवम् | तत्रापि विहितो<स्माभिववधोपायो<र्जुनस्य वै
વૈશંપાયન બોલ્યા—વીર! તમારા અંતરમાં અર્જુનથી ઉપજેલો જે ભય વસ્યો છે, તેને પણ ત્યજી દો; કારણ કે અર્જુનના વધનો ઉપાય પણ અમે ગોઠવી દીધો છે.
Verse 20
हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रित: । तद् वैरं संस्मरन् वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ
વૈશંપાયન બોલ્યા—શ્રીકૃષ્ણના હાથે મારાયેલા નરકાસુરની આત્માએ કર્ણના દેહમાં આશ્રય લીધો છે. પૂર્વ વૈર સ્મરીને તે મહાવીર કેશવ અને અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છશે.
Verse 21
स ते विक्रमशौटीरो रणे पार्थ विजेष्यति । कर्ण: प्रहरतां श्रेष्ठ: सर्वाश्षारीन् महारथ:
વૈશંપાયન બોલ્યા—પરાક્રમનો ગર્વ ધરાવતો તે શૂરવીર કર્ણ રણમાં પાર્થ (અર્જુન)ને જીતશે. પ્રહાર કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો મહારથી કર્ણ તમારા સર્વ શત્રુઓ પર નિશ્ચિત વિજય મેળવશે.
Verse 22
ज्ञात्वैतच्छझना वज्ी रक्षार्थ सव्यसाचिन: । कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति,इस बातको समझकर वज्धारी इन्द्र अर्जुनकी रक्षाके लिये छल करके कर्णके कुण्डल और कवचका अपहरण कर लेंगे
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ યુક્તિ જાણીને વજ્રધારી ઇન્દ્ર, સવ્યસાચી અર્જુનની રક્ષા માટે છલનો આશ્રય લઈ કર્ણનાં કુંડળ અને જન્મજાત કવચ અપહરણ કરશે.
Verse 23
तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्या:शतसहस््रशः । नियुक्ता राक्षसाश्वैव ये ते संशप्तका इति
વૈશંપાયન બોલ્યા—એથી અમે પણ અહીં આ જ કાર્ય માટે શતસહસ્રોની સંખ્યામાં દૈત્યો અને રાક્ષસોને નિયુક્ત કર્યા છે; તેઓ ‘સંશપ્તક’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેઓ વીરસ્વરૂપ અર્જુનનો વધ કરશે; તેથી શોક ન કર. હે નરેશ્વર, તારે આ પૃથ્વીનું નિષ્કંટક રાજ્ય ભોગવવાનું છે.
Verse 24
प्रख्यातास्ते<र्जुनं वीरं हनिष्यन्ति च मा शुचः । असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नूप
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે પ્રખ્યાત યોદ્ધાઓ વીરસ્વરૂપ અર્જુનનો નિશ્ચયે વધ કરશે; શોક ન કર. હે નૃપ, આ વસુધા તું પ્રતિસ્પર્ધી વિના ભોગવશે—તને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મળશે.
Verse 25
मा विषादं गमस्तस्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते । विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव,अतः कुरुनन्दन! आप विषाद न करें। यह आपको शोभा नहीं देता है। आपके नष्ट हो जानेपर तो हमारे पक्षका ही नाश हो जायगा
આ કારણે તું વિષાદમાં ન પડ; આવી નિરાશા તને શોભતી નથી. હે કૌરવ! તું નષ્ટ થઈ જાય તો અમારો પક્ષ જ ક્ષીણ થઈ જશે—અર્થાત્ વિનાશ પામશે.
Verse 26
गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथठ्चन । त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवा:
હે વીર! આગળ વધો. કોઈ રીતે પણ તમારે બીજો વિચાર કરવો યોગ્ય નથી. તમે સદા અમારા આશ્રય અને અંતિમ ગતિ છો; અને પાંડવો દેવતાઓના પણ આશ્રય છે.
Verse 27
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम् । समाश्चास्य च दुर्धर्ष पुत्रवद् दानवर्षभा:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આવું કહી દૈત્યો એ ‘રાજકુંજર’ (દુર્યોધન) ને આલિંગન કર્યું. વృషભ-સમાન દાનવોએ દુર્ધર્ષ રાજકુમારને પુત્રવત્ આશ્વાસન આપી તેની બુદ્ધિ સ્થિર કરી.
Verse 28
स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत | गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्रुहि चेत्यथ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભારત! તેની બુદ્ધિ સ્થિર કરીને અને પ્રિય વચનો કહી તેમણે અનુમતિ આપી—“હવે જાઓ અને જય મેળવો.”
Verse 29
तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः । तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत्
તેમણે વિદાય આપેલા મહાબાહુને એ જ કૃત્યાએ ફરી એ જ સ્થળે લઈ આવી, જ્યાં તે પહેલાં પ્રાયોપવેશન (આમરણ ઉપવાસ) માટે બેઠો હતો.
Verse 30
प्रतिनिक्षिप्य तं वीर॑ कृत्या समभिपूज्य च । अनुज्ञाता च राज्ञा सा तथैवान्तरधीयत
તે વીરસને ત્યાં મૂકીને કૃત્યાએ તેની યથાવિધિ પૂજા-સન્માન કર્યું. પછી રાજાની અનુમતિ લઈને, જેમ આવી હતી તેમ જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
Verse 31
गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । स्वप्रभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत
તે જતી રહ્યા પછી, હે ભારતવંશજ, તે સમયે રાજા દુર્યોધને આ બધું પોતાના જ પ્રભુત્વનું પ્રદર્શન છે એમ વિચારી જોયું.
Verse 32
कर्ण संशप्तकांश्षैव पार्थस्यामित्रघातिन:
વૈશંપાયન બોલ્યા—કર્ણ પણ સંશપ્તકો સાથે શત્રુઘાતક પાર્થ—અર્જુન સામે (તેને રોકવા) ઊભો રહ્યો.
Verse 33
एवमाशा दृढा तस्य धार्त॑राष्ट्रस्थ दुर्मतेः
વૈશંપાયન બોલ્યા—ધૃતરાષ્ટ્રોના પક્ષમાં જોડાયેલા તે દુર્મતિ પુરુષની આશા આવી રીતે દૃઢ બની.
Verse 34
कर्णो5प्याविष्ट चित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना
વૈશંપાયન બોલ્યા—કર્ણ પણ, જેના ચિત્ત અને અંતઃકરણને નરકસમાન આંતરિક પ્રેરણાએ ઘેરી લીધાં હતાં, અંદરથી આવિષ્ટ થયો હોય તેમ બન્યો.
Verse 35
संशप्तकाश्न ते वीरा राक्षसाविष्टचेतस:
તે વીરો શપથથી બંધાયેલા હતા; રાક્ષસી ઉન્માદે જાણે આવિષ્ટચિત્ત થઈ, મોહ-ક્રોધમાં મત્ત બની, ઉન્મત્ત સમા ધસી પડ્યા.
Verse 36
भीष्मद्रोणकृपाद्याश्न दानवाक्रान्तचेतस:
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ વગેરે—દાનવી પ્રેરણાથી આક્રાંત ચિત્ત થઈ—તે અંધકારમય પ્રભાવ હેઠળ (તેમ જ વર્ત્યા).
Verse 37
(कृत्यया55नाय्यकथितं यत् तस्यां निशि दानवै: ।) न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद् राजा सुयोधन:,दानवोंने रातमें कृत्याद्वारा अपने यहाँ बुलाकर जो बातें कही थीं, उन्हें राजा दुर्योधनने किसीपर भी प्रकट नहीं किया
તે રાત્રે કૃત્યા દ્વારા બોલાવી દાનવોએ તેને જે વાતો કહી, તે રાજા સુયોધને કોઈને પણ પ્રગટ ન કરી.
Verse 38
दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनो<ब्रवीत् । स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिव हेतुमद् वच:,वह रात बीतनेपर सूर्यपुत्र कर्णने आकर राजा दुर्योधनसे हाथ जोड़ मुसकराते हुए यह युक्तियुक्त वचन कहा--
રાતના અંતે વૈકર્તન કર્ણે દુર્યોધનને કહ્યું. સ્મિત સાથે અંજલિ બાંધી, રાજાને યુક્તિયુક્ત વચન બોલ્યો.
Verse 39
न मृतो जयते शत्रूञज्जीवन् भद्राणि पश्यति । मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जय:
કૌરવેય! મરેલો માણસ શત્રુઓ પર કદી વિજય પામતો નથી. જે જીવતો રહે છે તે જ શુભ દિવસો જુએ છે. મરેલા માટે કલ્યાણ ક્યાં અને વિજય ક્યાં?
Verse 40
न कालोउद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा | परिष्वज्याब्रवीच्चैनं भुजाभ्यां स महाभुज:
વૈશંપાયન બોલ્યા— “આજ શોક કરવાનો, ભય પામવાનો કે મરણ ઇચ્છવાનો સમય નથી.” એમ કહી મહાબાહુ કર્ણે બંને ભુજાઓથી દુર્યોધનને ખેંચી હૃદયે ચાંપીને કહ્યું।
Verse 41
उत्तिष्ठ राजन् कि शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन् शत्रून् प्रताप्य वीर्येण स कथं मृत्युमिच्छसि
“ઉઠો, રાજન! તમે આમ કેમ પડ્યા છો? હે શત્રુહંતા, શા માટે શોક કરો છો? તમારા પરાક્રમે શત્રુઓને સંતપ્ત કરીને હવે તમે મૃત્યુની ઇચ્છા કેમ કરો છો?”
Verse 42
अथवा ते भयं जात॑ दृष्टवार्जुनपराक्रमम् । सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणे<र्जुनम्
“અથવા અર્જુનનો પરાક્રમ જોઈને જો તને ભય થયો હોય, તો હું તને સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરીને કહું છું—રણમાં હું અર્જુનને અવશ્ય વધ કરીશ.”
Verse 43
गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे । आनयिष्याम्यहं पार्थान् वशं तव जनाधिप,“महाराज! मैं धनुष छूकर सचाईके साथ यह शपथ ग्रहण करता हूँ कि तेरहवाँ वर्ष व्यतीत होते ही पाण्डवोंको तुम्हारे वशमें ला दूँगा"
“હે જનાધિપ! તેરમું વર્ષ પૂર્ણ થતાં જ હું શસ્ત્રને સ્પર્શ કરીને સત્યની શપથ લઉં છું—હું પાર્થોને (પાંડવોને) તારા વશમાં લઈ આવીશ.”
Verse 44
एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात् तथा । प्रणिपातेन चाप्येषामुदतिष्ठत् सुयोधन:
કર્ણે આમ કહ્યે પછી, અને દુઃશાસન વગેરે ભાઈઓના નમ્ર પ્રણામ તથા વિનંતીથી પ્રેરાઈ, તેમજ દૈત્યોના વચનોનું સ્મરણ કરીને, સુયોધન (દુર્યોધન) પોતાના આસન પરથી ઊભો થયો।
Verse 45
दैत्यानां तद् वच: श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम् ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम्
દૈત્યોનાં વચન સાંભળી અને તેને હૃદયમાં દૃઢ નિશ્ચયરૂપે સ્થિર કરીને મનુષ્યશાર્દૂલ દુર્યોધને પોતાની વાહિની ગોઠવવા માંડી. પૂર્વોક્ત વાત સ્મરીને તેણે પાંડવો સામે યુદ્ધ કરવાનો અડગ નિર્ણય કર્યો અને હસ્તિનાપુર તરફ કૂચ માટે રથ, ગજ, અશ્વ અને પદાતિથી યુક્ત ચતુરંગિણી સેનાને તૈયાર રાખવાની આજ્ઞા આપી. રાજન, તે વિશાળ સેના ગંગાના પ્રવાહ સમી—અપ્રતિહત અને સંકલ્પથી ઉછળતી—ચાલવા લાગી.
Verse 46
रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम् | गज्जौघप्रतिमा राजन् सा प्रयाता महाचमू:
રાજન, રથ-ગજ-અશ્વથી ઘની અને પદાતિજનસમૂહથી ભરેલી તે મહાચમૂ આગળ વધી—જાણે ગજોના વિશાળ ઝુંડ સમી.
Verse 47
श्वेतच्छत्रै: पताकाभि ्षामरैश्न सुपाण्डुरै: । रथैनगि: पदातैश्न शुशुभेडतीव संकुला
શ્વેત છત્રો, ધ્વજપતાકાઓ અને અતિ ધવળ ચામરો વડે અલંકૃત, તેમજ રથ, ગજ અને પદાતિથી અત્યંત સંકુલ થયેલી તે સેના અતિશય શોભાથી ઝળહળી ઊઠી.
Verse 48
जयाशीर्भिड्विजेन्द्रे: स स्तूयमानो5घिराजवत्
દ્વિજેન્દ્રોના મુખેથી જયાશીર્વાદો સહિત સ્તુતિ સાંભળતો, અહિરાજ સમો તેજસ્વી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર રાજા દુર્યોધન આગળ આગળ ચાલ્યો.
Verse 49
गृह्नन्नज्जलिमालाश्र धार्तराष्ट्री जनाधिप: । सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलन्
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર જનાધિપ સુયોધન લોકોની પ્રણામાઞ્જલિઓ સ્વીકારતો, પરમ શ્રીથી ઝળહળતો, અગ્રભાગે આગળ વધ્યો.
Verse 50
कर्णेन सार्ध राजेन्द्र सौबलेन च देविना । दुःशासनादयश्चास्य भ्रातर: सर्व एव ते
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજેન્દ્ર, કર્ણ સાથે, સૌબલ (શકુની) સાથે, અને દુઃશાસનથી આરંભ કરીને તેના બધા ભાઈઓ—તે બધા તેની પાછળ પાછળ ચાલ્યા.
Verse 51
भूरिश्रवा: सोमदत्तो महाराजश्न बाह्विक: । रथै्नानाविधाकारैहयैर्गजवरैस्तथा
ભૂરિશ્રવા, સોમદત્ત અને વૃદ્ધ મહારાજ બાહ્લીક—એ બધા નાનાવિધ રથો પર, ઉત્તમ ઘોડાઓ પર અને શ્રેષ્ઠ ગજરાજો પર આરુઢ હતા.
Verse 52
प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मु: कुरूद्वहा: । कालेनाल्पेन राजेन्द्र स्वपुरं विविशुस्तदा
જ્યારે તે નૃપસિંહ પ્રસ્થાન કરતો હતો, ત્યારે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠો તેની પાછળ પાછળ ગયા. રાજેન્દ્ર, અલ્પ સમયમાં જ તેઓ સૌ પોતાના નગરમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 153
श्लाघमाना: कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् । एक-दूसरेके विरुद्ध भाषण करते हुए वे सब योद्धा कहेंगे--“आज तू मेरे हाथोंसे जीवित नहीं बच सकता।' कुरुश्रेष्ठी! इस प्रकार सभी अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करते हुए पराक्रमपर डटे रहेंगे और परस्पर होड़ लगाकर जनसंहार करेंगे
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તેઓ આત્મશ્લાઘા કરતાં કરતાં જનક્ષય કરશે.
Verse 166
वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबला: । वे दैवप्रेरित महाबली महात्मा पाँचों पाण्डव भी इन भीष्म आदिका सामना करते हुए इनका वध करेंगे
દૈવયોગથી પ્રેરિત તે મહાબળવાનોએ એમનો વધ કરશે.
Verse 251
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनप्रायोपवेशनविषयक दो सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત ઘોષયાત્રાપર્વમાં દુર્યોધનના પ્રાયોપવેશનિર્ણય-વિષયક બે સો એકાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 252
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनपुरप्रवेशे द्विपज्चाशदधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં ઘોષયાત્રાપર્વમાં દુર્યોધનના નગરપ્રવેશ-વર્ણનવિષયક બે સો બાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 313
(सम्मृश्य तानि वाक्यानि दानवोक्तानि दुर्मति: ।) विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति चास्याभवन्मति: । भारत! कृत्याके चले जानेपर राजा दुर्योधनने इन सारी बातोंको स्वप्न समझा। दैत्योंके कहे हुए वचनोंपर विचार करके दुर्बुद्धि दुर्योधनके मनमें यह संकल्प उदित हुआ कि -मैं युद्धमें पाण्डवोंको जीत लूँगा'
દાનવો દ્વારા કહેવાયેલા તે વચનોનું મનનમાં વિચાર કરીને દુર્મતિ દુર્યોધનના મનમાં આ સંકલ્પ ઉદિત થયો—“હું યુદ્ધમાં પાંડવોને જીતું.”
Verse 326
अमन्यत वधे युक्तान् समर्थाश्व सुयोधन: । दुर्योधनने यह मान लिया कि संशप्तकगण तथा कर्ण ये शत्रुधाती अर्जुनके वधमें लगे हुए हैं और इसके लिये वे समर्थ हैं
સુયોધન (દુર્યોધન) એ માન્યું કે સંશપ્તકગણ તથા કર્ણ અર્જુનવધના કાર્યમાં જોડાયેલા છે અને તે માટે સમર્થ પણ છે।
Verse 336
विनिर्जये पाण्डवानाम भवद् भरतर्षभ । जनमेजय! इस प्रकार उस खोटी बुद्धिवाले धृतराष्ट्रपुत्रके मनमें पाण्डवोंपर विजय पानेकी दृढ़ आशा हो गयी
હે ભરતશ્રેષ્ઠ જનમેજય! આ રીતે પાંડવો પરાજિત થયા એમ માનતાં, ખોટી બુદ્ધિવાળા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રના મનમાં પાંડવો પર વિજય મેળવવાની દૃઢ આશા ઊભી થઈ।
Verse 343
अर्जुनस्य वधे क्रूरां करोति सम तदा मतिम् । इधर कर्ण भी नरकासुरकी अन्तरात्मासे आविष्टचित्त होनेके कारण अर्जुनका वध करनेके लिये क्रूरतापूर्ण संकल्प करने लगा
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે તેણે અર્જુનના વધ માટે કઠોર અને નિર્દય નિશ્ચય કર્યો. નરકાસુર-સંબંધિત પ્રભાવથી અંતરમાં આવિષ્ટચિત્ત થઈ કર્ણનું મન વિકળ બન્યું અને તે અર્જુનને મારવા ક્રૂર સંકલ્પ કરવા લાગ્યો.
Verse 356
रजस्तमो भ्यामाक्रान्ता: फाल्गुनस्य वधैषिण: । इसी प्रकार राक्षसोंसे आविष्टचित्त होकर वे संशप्तक वीर भी रजोगुण और तमोगुणसे आक्रान्त हो अर्जुनको मार डालनेकी इच्छा रखने लगे
વૈશંપાયન બોલ્યા—રજસ્ અને તમસ્ દ્વારા આક્રાંત થઈ તેઓ ફાલ્ગુન (અર્જુન)ના વધની ઇચ્છા કરવા લાગ્યા. રાક્ષસી આવેશથી આવિષ્ટચિત્ત થયેલા તે સંશપ્તક વીરોએ પણ અર્જુનને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો.
Verse 366
न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशाम्पते । राजन! भीष्म, द्रोण और कृपाचार्य आदिके मनपर भी दानवोंने अधिकार कर लिया था। अतः पाण्डवोंके प्रति उनका भी वैसा स्नेह नहीं रह गया
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે પ્રજાપતિ! પાંડુ-પુત્રો પ્રત્યે તેમનો સ્નેહ પહેલો જેવો રહ્યો નહીં. રાજન, ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ વગેરે વડીલોનું મન પણ દાનવી પ્રભાવના વશમાં આવી ગયું હતું; તેથી પાંડવો પ્રત્યેની પૂર્વવત્ મમતા ટકી ન રહી.
Verse 473
व्यपेता भ्रघने काले द्यौरिवाव्यक्तशारदी । शत छत्र, पताका, शुभ चँवर, रथ, हाथी और पैदल योद्धाओंसे भरी हुई वह कौरव- सेना शरत्कालमें कुछ-कुछ व्यक्त शारदीय सुषमासे सुशोभित आकाशकी भाँति शोभा पा रही थी
વૈશંપાયન બોલ્યા—ઘન અંધકારનો સમય વીતી ગયા પછી, શતછત્રો, પતાકાઓ, શુભ ચામરો, રથો, હાથીઓ અને પદાતિઓથી ભરેલી તે કૌરવ-સેના શરદઋતુમાં એવી શોભી, જેમ શારદીય આકાશ ધીમે ધીમે નિર્મળ થઈ તેજસ્વી બને છે.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-saṅkaṭa between urgent protective retaliation (to recover Draupadī and restore violated order) and the need for disciplined conduct—especially regulating speech and action so that response remains lawful and purposeful rather than purely reactive.
Leadership is measured by containment: even when provoked by severe wrongdoing, a ruler must convert grief and anger into coordinated action, maintaining ethical speech and clarity of judgment while fulfilling protective duty.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level function is narrative-ethical—using omens, messenger testimony, and Yudhiṣṭhira’s corrective speech as an interpretive guide to how dharma is enacted under crisis.