Adhyaya 74

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें नृगका उपाख्यानविषयक सत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७० ॥। अपन क्रात छा अर: एकसप्ततितमो<् ध्याय: पिताके शापसे नाचिकेतका यमराजके पास जाना और यमराजका नाचिकेतको गोदानकी महिमा बताना युधिछिर उवाच दत्तानां फलसम्प्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मेडनघ । विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्पामि कथ्यताम्‌,युधिष्ठिरने पूछा--निष्पाप महाबाहो! गौओंके दानसे जिस फलकी प्राप्ति होती है, वह मुझे विस्तारके साथ बताइये। मुझे आपके वचनामृतोंको सुनते-सुनते तृप्ति नहीं होती है, इसलिये अभी और कहिये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે નિષ્પાપ, હે મહાબાહો! ગાયોનું દાન કરવાથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે તે મને વિસ્તારે કહી સંભળાવો. સાંભળતાં છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી; તેથી વધુ કહો।

Verse 2

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । ऋषेरुद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चो भयो:,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! इस विषयमें विज्ञ पुरुष उद्दालक ऋषि और नाचिकेत दोनोंके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! આ વિષયમાં પણ વિદ્વાનો એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે—ઋષિ ઉદ્દાલક અને નાચિકેત, બંનેના વચનોવાળો સંવાદ।

Verse 3

ऋषिरुद्दालकिर्दीक्षामुपगम्य तत: सुतम्‌ । त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषत,एक समय उद्दालक ऋषिने यज्ञकी दीक्षा लेकर अपने पुत्र नाचिकेतसे कहा--“तुम मेरी सेवामें रहो।”

ભીષ્મે કહ્યું—એક વખત ઋષિ ઉદ્દાલકે યજ્ઞની દીક્ષા લીધી. ત્યારબાદ તેમણે પોતાના પુત્ર નાચિકેતને કહ્યું—“તું મારી સેવા કર; મારી પાસે રહી ઉપચાર કર।”

Verse 4

समाप्ते नियमे तस्मिन्‌ महर्षि: पुत्रमब्रवीत्‌ | उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायाभिरतस्य च,उस यज्ञका नियम पूरा हो जानेपर महर्षिने अपने पुत्रसे कहा--“बेटा! मैंने समिधा, कुशा, फूल, जलका घड़ा और प्रचुर भोजन-सामग्री (फल-फूल आदि)--इन सबका संग्रह करके नदीके किनारे रख दिया और स्नान तथा वेदपाठ करने लगा। फिर उन सब वस्तुओंको भूलकर मैं यहाँ चला आया। अब तुम जाकर नदीतटसे वह सब सामान यहाँ ले आओ'

ભીષ્મે કહ્યું—તે નિયમ પૂર્ણ થયા પછી મહર્ષિએ પોતાના પુત્રને કહ્યું—“બેટા! હું સ્નાન-આચમનમાં લાગેલો અને સ્વાધ્યાયમાં તલ્લીન હતો ત્યારે સમિધા, કુશ, ફૂલો, પાણીનો ઘડો અને બહુ પ્રમાણમાં ભોજનસામગ્રી નદીના કાંઠે મૂકી હતી; પછી તે બધું ભૂલીને અહીં આવી ગયો. હવે તું ત્યાં જઈ નદીકાંઠેથી તે બધું સામાન લઈ આવીશ.”

Verse 5

इध्मा दर्भा: सुमनस: कलशश्लातिभोजनम्‌ | विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज,उस यज्ञका नियम पूरा हो जानेपर महर्षिने अपने पुत्रसे कहा--“बेटा! मैंने समिधा, कुशा, फूल, जलका घड़ा और प्रचुर भोजन-सामग्री (फल-फूल आदि)--इन सबका संग्रह करके नदीके किनारे रख दिया और स्नान तथा वेदपाठ करने लगा। फिर उन सब वस्तुओंको भूलकर मैं यहाँ चला आया। अब तुम जाकर नदीतटसे वह सब सामान यहाँ ले आओ'

ભીષ્મે કહ્યું— “યજ્ઞ માટેની સમિધા, દર્ભા, પુષ્પો, જળકલશ અને પ્રચુર ભોજનસામગ્રી—આ બધું મેં એકત્ર કરીને નદીકાંઠે મૂકી દીધું હતું અને સ્નાન તથા વેદપાઠ કરવા ગયો હતો. તેને ભૂલીને હું અહીં પાછો આવ્યો. હવે તું નદીના કાંઠે જઈ તે બધું સામાન લઈને અહીં લઈ આવ.”

Verse 6

गत्वानवाप्य तत्‌ सर्व नदीवेगसमाप्लुतम्‌ | न पश्यामि तदित्येवं पितरं सोडब्रवीन्मुनि:,नाचिकेत जब वहाँ गया, तब उसे कुछ न मिला। सारा सामान नदीके वेगमें बह गया था। नाचिकेत मुनि लौट आया और पितासे बोला--'मुझे तो वहाँ वह सब सामान नहीं दिखायी दिया”

તે ત્યાં ગયો, પણ તેને કશું જ ન મળ્યું; નદીના પ્રચંડ વેગમાં બધું જ વહેતી ગયું હતું. મুনি પાછો આવી પિતાને બોલ્યો— “મને ત્યાં તે બધું દેખાતું નથી.”

Verse 7

क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिरुद्दा लकिस्तदा । यम॑ पश्येति त॑ पुत्रमशपत्‌ स महातपा:,महातपस्वी उद्दालक मुनि उस समय भूख-प्याससे कष्ट पा रहे थे, अतः रुष्ट होकर बोले--'अरे वह सब तुम्हें क्यों दिखायी देगा? जाओ यमराजको देखो।” इस प्रकार उन्होंने उसे शाप दे दिया

ભીષ્મે કહ્યું— તે સમયે મહાતપસ્વી ઉદ્દાલક મુનિ ભૂખ, તરસ અને શ્રમથી પીડિત હતા. ક્રોધમાં આવી તેમણે પુત્રને શાપ આપતાં કહ્યું— “એ બધું તને કેમ દેખાશે? જા, યમરાજનું દર્શન કર.”

Verse 8

तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञज्जलि: । प्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्त्वोडपतद्‌ भुवि,पिताके वाग्वज़्से पीड़ित हुआ नाचिकेत हाथ जोड़कर बोला--'प्रभो! प्रसन्न होइये।' इतना ही कहते-कहते वह निष्प्राण होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा

પિતાના વજ્રસમાન વચનથી આઘાત પામી તેણે હાથ જોડીને કહ્યું— “પ્રભુ! પ્રસન્ન થાઓ.” એટલું કહેતાં કહેતાં જ તેની પ્રાણશક્તિ ક્ષીણ થઈ અને તે ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 9

नाचिकेतं पिता दृष्टवा पतितं दुःखमूर्च्छित: । कि मया कृतमित्युक्त्वा निपषात महीतले,नाचिकेतको गिरा देख उसके पिता भी दु:खसे मूर्च्छित हो गये और “अरे, यह मैंने क्या कर डाला!” ऐसा कहकर पृथ्वीपर गिर पड़े

નાચિકેતને પડેલો જોઈ તેના પિતા પણ દુઃખથી મૂર્છિત થઈ ગયા અને— “હાય! મેં શું કરી નાખ્યું!” એમ કહી ધરતી પર પડી ગયા.

Verse 10

तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रमनुशोचत: । व्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी,दुःखमें डूबे और बारंबार अपने पुत्रके लिये शोक करते हुए ही महर्षिका वह शेष दिन व्यतीत हो गया और भयानक रात्रि भी आकर समाप्त हो गयी

દુઃખથી ઘેરાયેલા અને પોતાના પુત્ર માટે વારંવાર શોક કરતા મહર્ષિનો તે દિવસનો બાકી ભાગ વીતી ગયો; અને ત્યાં જ તે ભયંકર રાત્રિ પણ આવીને પસાર થઈ ગઈ.

Verse 11

पित्र्येणा श्रुप्रषातेन नाचिकेत: कुरूद्गवह । प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्टया सस्यमिवाप्लुतम्‌,कुरुश्रेष्ठ! कुशकी चटाईपर पड़ा हुआ नाचिकेत पिताके आँसुओंकी धारासे भीगकर कुछ हिलने-डुलने लगा, मानो वर्षसे सिंचकर अनाजकी सूखी खेती हरी हो गयी हो

કુરુશ્રેષ્ઠ! કુશની ચટાઈ પર પડેલો નાચિકેત પિતાના આંસુઓની ધારથી ભીંજાઈ થોડો હલવા લાગ્યો—જેમ વરસાદથી સિંચાઈને સૂકી ખેતી ફરી લીલી થઈ જાય તેમ.

Verse 12

स पर्यपृच्छत्‌ त॑ पुत्र क्षीणं पर्यागतं पुन: । दिव्यैर्गन्धै: समादिग्ध॑ क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम्‌,महर्षिका वह पुत्र मरकर पुन: लौट आया, मानो नींद टूट जानेसे जाग उठा हो। उसका शरीर दिव्य सुगन्धसे व्याप्त हो रहा था। उस समय उद्दालकने उससे पूछा--

મહર્ષિનો તે પુત્ર મરીને ફરી પાછો આવ્યો—જાણે ઊંઘ તૂટતાં જાગી ઊઠ્યો હોય. તેના શરીરમાં દિવ્ય સુગંધ વ્યાપ્ત હતી. ત્યારે ઉદ્દાલકે તેને પૂછ્યું—

Verse 13

अपि पुत्र जिता लोका: शुभास्ते स्वेन कर्मणा | दिष्ट्या चासि पुन: प्राप्तो न हि ते मानुषं वपु:,बेटा! क्‍या तुमने अपने कर्मसे शुभ लोकोंपर विजय पायी है? मेरे सौभाग्यसे ही तुम पुनः यहाँ चले आये हो। तुम्हारा यह शरीर मनुष्योंका-सा नहीं है--दिव्य भावको प्राप्त हो गया है”

પુત્ર! શું તું પોતાના કર્મથી શુભ લોકોને જીત્યો છે? મારા સૌભાગ્યથી તું ફરી અહીં આવ્યો છે. તારો આ દેહ માનવદેહ જેવો નથી—તે તો દિવ્ય ભાવને પ્રાપ્ત થયો છે.

Verse 14

प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना । सतां वार्ता पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत्‌,अपने महात्मा पिताके इस प्रकार पूछनेपर परलोककी सब बातोंको प्रत्यक्ष देखनेवाला नाचिकेत महर्षियोंके बीचमें पितासे वहाँका सब वृत्तान्त निवेदन करने लगा--

મહાત્મા પિતાએ આ રીતે પૂછતાં, પરલોકની સર્વ વાતો પ્રત્યક્ષ જોઈ આવેલો નાચિકેત મહર્ષિઓની વચ્ચે જ પિતાને ત્યાંનો સમગ્ર વૃત્તાંત નિવેદન કરવા લાગ્યો.

Verse 15

कुर्वन्‌ भवच्छासनमाशु यातो हाहं विशालां रुचिरप्रभावाम्‌ | वैवस्वतीं प्राप्प सभामपश्यं सहस्रशो योजनहेमभासम्‌,“पिताजी! मैं आपकी आज्ञाका पालन करनेके लिये यहाँसे तुरन्त प्रस्थित हुआ और मनोहर कान्ति एवं प्रभावसे युक्त विशाल यमपुरीमें पहुँचकर मैंने वहाँकी सभा देखी, जो सुवर्णके समान सुन्दर प्रभासे प्रकाशित हो रही थी। उसका तेज सहस्रों योजन दूरतक फैला हुआ था

ભીષ્મે કહ્યું— “તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરીને હું તરત જ નીકળી પડ્યો. કાંતિ અને પ્રભાવથી મનોહર એવી વિશાળ યમપુરીમાં પહોંચીને મેં વૈવસ્વત યમની સભા જોઈ; તે સુવર્ણસમાન તેજથી ઝગમગતી હતી અને તેનું પ્રકાશ સહસ્રો યોજન સુધી ફેલાયેલું હતું.”

Verse 16

दृष्टवैव मामभिमुखमापततन्तं देहीति स ह्वासनमादिदेश । वैवस्वतोडर्घ्यादिभिरह णैश्ष भवत्कृते पूजयामास मां सः:,“मुझे सामनेसे आते देख विवस्वानके पुत्र यमने अपने सेवकोंको आज्ञा दी कि “इनके लिये आसन दो।” उन्होंने आपके नाते अर्घ्य आदि पूजनसम्बन्धी उपचारोंसे स्वयं ही मेरा पूजन किया

ભીષ્મે કહ્યું— “મને સામે આવતો જોઈ વિવસ્વાનપુત્ર વૈવસ્વત યમે સેવકોને આજ્ઞા કરી—‘એમને આસન આપો.’ પછી તમારા માનમાં તેણે સ્વયં અર્ઘ્ય વગેરે আতિથ્યવિધિથી મારું પૂજન કર્યું.”

Verse 17

ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं वृतः सदस्यैरभिपूज्यमान: । प्राप्तो5स्मि ते विषयं धर्मराज लोकानहों यानहं तान्‌ विधत्स्व,“तब सब सदस्योंसे घिरकर उनके द्वारा पूजित होते हुए मैंने वैवस्वत यमसे धीरेसे कहा --'धर्मराज! मैं आपके राज्यमें आया हूँ; मैं जिन लोकोंमें जानेके योग्य होऊँ, उनमें जानेके लिये मुझे आज्ञा दीजिये"

પછી સભાસદોથી ઘેરાયેલો અને તેમના દ્વારા પૂજિત થતો હું ધીમેથી વૈવસ્વત યમને કહ્યું— “ધર્મરાજ! હું તમારા રાજ્યમાં આવ્યો છું; હું જે લોકમાં જવા યોગ્ય હોઉં, ત્યાં જવા માટે મને નિયુક્ત કરો.”

Verse 18

यमोडब्रवीन्मां न मृतोडसि सौम्य यम॑ पश्येत्याह स त्वां तपस्वी । पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा न तच्छक्यमनृतं विप्र कर्तुम्‌,“तब यमराजने मुझसे कहा--“सौम्य! तुम मरे नहीं हो। तुम्हारे तपस्वी पिताने इतना ही कहा था कि तुम यमराजको देखो। विप्रवर! वे तुम्हारे पिता प्रजजलित अग्निके समान तेजस्वी हैं। उनकी बात झूठी नहीं की जा सकती

ભીષ્મે કહ્યું— ત્યારે યમરાજે મને કહ્યું— “સૌમ્ય! તું મર્યો નથી. તારા તપસ્વી પિતાએ માત્ર એટલું જ કહ્યું હતું—‘યમને જોઈ આવ.’ હે વિપ્ર! તારો પિતા પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે; તેમનું વચન અસત્ય કરી શકાય નહીં.”

Verse 19

दृष्टस्ते5हं प्रतिगच्छस्व तात शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता । ददानि कि चापि मन:प्रणीत॑ प्रियातिथेस्तव कामान्‌ वृणीष्व,“तात! तुमने मुझे देख लिया। अब तुम लौट जाओ। तुम्हारे शरीरका निर्माण करनेवाले वे तुम्हारे पिताजी शोकमग्न हो रहे हैं। वत्स! तुम मेरे प्रिय अतिथि हो। तुम्हारा कौन-सा मनोरथ मैं पूर्ण करूँ। तुम्हारी जिस-जिस वस्तुके लिये इच्छा हो, उसे माँग लो”

ભીષ્મે કહ્યું— “તાત! તું મને જોઈ લીધો; હવે પાછો જા. તારા દેહના રચયિતા તારા પિતા શોકમાં ડૂબેલા છે. વત્સ! તું મારો પ્રિય અતિથિ છે; મનમાં જે જે ઇચ્છા હોય તે માગ—તું જે માગીશ તે હું આપીશ.”

Verse 20

तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं प्राप्तोडस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम्‌ । इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धान्‌ लोकान द्रष्ठ॑ यदि ते5हं वराह:,“उनके ऐसा कहनेपर मैंने इस प्रकार उत्तर दिया--“भगवन्‌! मैं आपके उस राज्यमें आ गया हूँ, जहाँसे लौटकर जाना अत्यन्त कठिन है। यदि मैं आपकी दृष्टिमें वर पानेके योग्य होऊँ तो पुण्यात्मा पुरुषोंको मिलनेवाले समृद्धिशाली लोकोंका मैं दर्शन करना चाहता हूँ!

તેણે આમ કહ્યે પછી મેં ઉત્તર આપ્યો—“ભગવન્! હું તમારા તે રાજ્યમાં આવી પહોંચ્યો છું જ્યાંથી પાછા ફરવું અત્યંત કઠિન છે. જો તમારી દૃષ્ટિમાં હું વર મેળવવા યોગ્ય હોઉં, તો પુણ્યકર્મ કરનારાઓને પ્રાપ્ત થતા સમૃદ્ધ લોકોનું દર્શન કરવા ઇચ્છું છું.”

Verse 21

यान॑ समारोप्य तु मां स देवो वाहैर्युक्त सुप्रभं भानुमत्‌ तत्‌ । संदर्शयामास तदात्मलोकान्‌ सर्वास्तथा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र,द्विजेन्द्र! तब यम देवताने वाहनोंसे जुते हुए उत्तम प्रकाशसे युक्त तेजस्वी रथपर मुझे बिठाकर पुण्यात्माओंको प्राप्त होनेवाले अपने यहाँके सभी लोकोंका मुझे दर्शन कराया

ભીષ્મ બોલ્યા—“દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ત્યારે યમદેવે ઘોડાઓથી જોડાયેલ, ઉત્તમ પ્રકાશથી દીપ્ત, સૂર્ય સમ તેજસ્વી રથ પર મને બેસાડી, પુણ્યકર્મ કરનારાઓને પ્રાપ્ત થતા પોતાના તમામ લોકોનું મને દર્શન કરાવ્યું.”

Verse 22

अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि महात्मनाम्‌ । नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च,“तब मैंने महामनस्वी पुरुषोंको प्राप्त होनेवाले वहाँके तेजोमय भवनोंका दर्शन किया। उनके रूप-रंग और आकार-प्रकार अनेक तरहके थे। उन भवनोंका सब प्रकारके रत्नोंद्वारा निर्माण किया गया था

ત્યાં મેં મહાત્માઓને પ્રાપ્ત તેજોમય ભવનો જોયાં—તેમના આકાર-પ્રકાર અને રૂપ અનેકવિધ હતાં, અને તે સર્વે સર્વ પ્રકારના રત્નોથી નિર્મિત હતાં.

Verse 23

चन्द्रमण्डलशु भ्राणि किडुकिणीजालवन्ति च । अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च,“कोई चन्द्रमण्डलके समान उज्ज्वल थे। किन्हींपर क्षुद्रघंटियोंसे युक्त झालरें लगी थीं। उनमें सैकड़ों कक्षाएँ और मंजिलें थीं। उनके भीतर जलाशय और वन-उपवन सुशोभित थे। कितनोंका प्रकाश नीलमणिमय सूर्यके समान था। कितने ही चाँदी और सोनेके बने हुए थे। दिन्हीं-किन्हीं भवनोंके रंग प्रातःकालीन सूर्यके समान लाल थे। उनमेंसे कुछ विमान या भवन तो स्थावर थे और कुछ इच्छानुसार विचरनेवाले थे

કેટલાંક ભવનો ચંદ્રમંડળ સમાન ઉજ્જવળ-શુભ્ર હતાં; કેટલાંક પર નાનાં ઘંટડીઓવાળી ઝાલરોની જાળ શોભતી હતી. અનેકમાં સૈકડો કક્ષાઓ અને માળ હતાં; અને અંદર જળાશયો તથા વન-ઉપવન સુશોભિત હતાં.

Verse 24

वैदूर्यार्फप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च । तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च,“कोई चन्द्रमण्डलके समान उज्ज्वल थे। किन्हींपर क्षुद्रघंटियोंसे युक्त झालरें लगी थीं। उनमें सैकड़ों कक्षाएँ और मंजिलें थीं। उनके भीतर जलाशय और वन-उपवन सुशोभित थे। कितनोंका प्रकाश नीलमणिमय सूर्यके समान था। कितने ही चाँदी और सोनेके बने हुए थे। दिन्हीं-किन्हीं भवनोंके रंग प्रातःकालीन सूर्यके समान लाल थे। उनमेंसे कुछ विमान या भवन तो स्थावर थे और कुछ इच्छानुसार विचरनेवाले थे

કેટલાંક વિમાનો વૈદૂર્યમણિ અને સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન હતાં; કેટલાંક ચાંદી અને સોનાથી બનેલા હતાં. કેટલાંકનો વર્ણ પ્રાતઃકાળના નવોદિત સૂર્ય સમાન અરুণ હતો. તેમાં કેટલાક સ્થિર હતાં અને કેટલાક ઇચ્છાનુસાર વિચરતા હતાં.

Verse 25

भक्ष्यभोज्यमयान्‌ शैलान्‌ वासांसि शयनानि च । सर्वकामफलांश्वैव वृक्षान्‌ भवनसंस्थितान्‌,“उन भवनोंमें भक्ष्य और भोज्य पदार्थोंके पर्वत खड़े थे। वस्त्रों और शय्याओंके ढेर लगे थे तथा सम्पूर्ण मनोवांछित फलोंको देनेवाले बहुत-से वृक्ष उन गृहोंकी सीमाके भीतर लहलहा रहे थे

તે મહેલોમાં ભક્ષ્ય અને ભોજ્ય પદાર્થોના પર્વત સમાન ઢગલા ઊભા હતા; વસ્ત્રો અને શય્યાઓના પણ ઢગલા લાગેલા હતા. અને તે ગૃહોની સીમામાં સર્વ મનોઇચ્છિત ફળ આપતા અનેક વૃક્ષો હરિયાળાં થઈ લહેરાતાં હતાં।

Verse 26

नद्यो वीथ्य: सभा वाप्यो दीर्घिकाश्वैव सर्वश: । घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रश:,“उन दिव्य लोकोंमें बहुत-सी नदियाँ, गलियाँ, सभाभवन, बावड़ियाँ, तालाब और जोतकर तैयार खड़े हुए घोषयुक्त सहस्रों रथ मैंने सब ओर देखे थे

તે તેજસ્વી લોકોમાં મેં સર્વત્ર નદીઓ, વિશાળ ગલીઓ, સભાભવન, કૂવા અને જળાશયો, તેમજ લાંબા તળાવો જોયા. અને હજારો-હજારો યાનો પણ જોયાં—જોડાયેલા અને તૈયાર—જે મંગલઘોષથી ગુંજતા હતા।

Verse 27

क्षीरस्रवा वै सरितो गिरीश्व सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम्‌ । वैवस्वतस्यानुमतांश्न देशा- नदृष्टपूर्वान्‌ सुबहूनपश्यम्‌,“मैंने दूध बहानेवाली नदियाँ, पर्वत, घी और निर्मल जल भी देखे तथा यमराजकी अनुमतिसे और भी बहुत-से पहलेके न देखे हुए प्रदेशोंका दर्शन किया

મેં દૂધ વહેતી નદીઓ, પર્વતો, ઘી અને નિર્મળ જળ પણ જોયાં. અને વૈવસ્વત (યમ)ની અનુમતિથી મેં અગાઉ કદી ન જોયેલા અનેક પ્રદેશોનું દર્શન કર્યું।

Verse 28

सर्वान्‌ दृष्टवा तदहं धर्मराज- मवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम्‌ क्षीरस्यैता: सर्पिषश्नैव नद्य: शश्वत्सत्रोता: कस्य भोज्या: प्रदिष्टा:,“उन सबको देखकर मैंने प्रभावशाली पुरातन देवता धर्मराजसे कहा--'प्रभो! ये जो घी और दूधकी नदियाँ बहती रहती हैं, जिनका स्रोत कभी सूखता नहीं है, किनके उपभोगमें आती हैं--इन्हें किनका भोजन नियत किया गया है?”

આ બધું જોઈને મેં પ્રભાવશાળી પ્રાચીન ધર્મરાજને કહ્યું—“પ્રભુ! દૂધ અને ઘીની આ નદીઓ અવિરત વહે છે, જેમનો સ્ત્રોત કદી સૂકાતો નથી; આનો ભોગ કોણ માટે ભોજનરૂપે નિર્ધારિત થયો છે?”

Verse 29

यमोअब्रवीद्‌ विद्धि भोज्यास्त्वमेता ये दातार: साधवो गोरसानाम्‌ | अन्ये लोका: शाश्वृता वीतशोकै: समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम्‌,“यमराजने कहा--“ब्रह्मन! तुम इन नदियोंको उन श्रेष्ठ पुरुषोंका भोजन समझो, जो गोरस दान करनेवाले हैं। जो गोदानमें तत्पर हैं, उन पुण्यात्माओंके लिये दूसरे भी सनातन लोक विद्यमान हैं, जिनमें दुःख-शोकसे रहित पुण्यात्मा भरे पड़े हैं

યમે કહ્યું—“બ્રાહ્મણ! જાણ કે આ નદીઓ ગોરસ દાન કરનારા સદ્ગુણી પુરુષોનું જ ભોજન છે. જે ગોદાનમાં રત છે, તેમના માટે બીજા પણ શાશ્વત લોક છે—શોક-દુઃખ રહિત—પુણ્યાત્માઓથી પરિપૂર્ણ।”

Verse 30

न त्वेतासां दानमात्र प्रशस्तं पात्र कालो गोविशेषो विधिक्ष । ज्ञात्वा देयं विप्र गवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्‌,“विप्रवर! केवल इनका दानमात्र ही प्रशस्त नहीं है; सुपात्र ब्राह्मण, उत्तम समय, विशिष्ट गौ तथा दानकी सर्वोत्तम विधि--इन सब बातोंको जानकर ही गोदान करना चाहिये। गौओंका आपसमें जो तारतम्य है, उसे जानना बहुत कठिन काम है और अग्नि एवं सूर्यके समान तेजस्वी पात्रको पहचानना भी सरल नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! માત્ર આ ગાયોનું દાન કરવું જ પ્રશંસનીય નથી. સુપાત્ર, યોગ્ય સમય, ગાયની વિશેષતા અને દાનની શ્રેષ્ઠ વિધિ—આ બધું જાણીને જ ગોદાન કરવું જોઈએ. ગાયોમાં રહેલું તારતમ્ય જાણવું ખરેખર કઠિન છે, અને અગ્નિ તથા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી પાત્રને ઓળખવું પણ સહેલું નથી.

Verse 31

स्वाध्यायवान्‌ यो5तिमात्र॑ तपस्वी वैतानस्थो ब्राह्मण: पात्रमासाम्‌ | कृच्छोत्सृष्टा: पोषणाभ्यागताश्न द्वारैरेतैगोविशेषा: प्रशस्ता:,जो ब्राह्मण वेदोंके स्वाध्यायसे सम्पन्न, अत्यन्त तपस्वी तथा यज्ञके अनुष्ठानमें लगा हुआ हो, वही इन गौओंके दानका सर्वोत्तम पात्र है। इनके सिवा जो ब्राह्मण कृच्छुव्रतसे मुक्त हुए हों और परिवारकी पुष्टिके लिये गोदानके प्रार्थी होकर आये हों, वे भी दानके उत्तम पात्र हैं। इन सुयोग्य पात्रोंको निमित्त बनाकर दानमें दी गयी श्रेष्ठ गौएँ उत्तम मानी गयी हैं

ભીષ્મે કહ્યું—જે બ્રાહ્મણ વેદોના સ્વાધ્યાયથી સંપન્ન, અત્યંત તપસ્વી અને વૈતાન (વૈદિક યજ્ઞકર્મ)માં પ્રવૃત્ત હોય, તે જ આ ગાયોનું દાન લેવા સર્વોત્તમ પાત્ર છે. ઉપરાંત, જે બ્રાહ્મણોએ કઠિન ‘કૃચ્છ્ર’ વ્રત પૂર્ણ કર્યું હોય અને ગૃહસ્થ-પોષણ માટે સહાય માગતા આવ્યા હોય, તેઓ પણ પાત્ર છે. આવા સુયોગ્ય પાત્રોને નિમિત્ત બનાવી દાનમાં અપાયેલી શ્રેષ્ઠ ગાયો ખરેખર પ્રશંસનીય ગણાય છે.

Verse 32

तिस्त्रो रात्र्यस्त्वद्धिरुपोष्य भूमौ तृप्ता गावस्तर्पिति भ्य: प्रदेया: । वत्सै: प्रीता: सुप्रजा: सोपचारा- स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्‌,“तीन राततक उपवासपूर्वक केवल जल पीकर धरतीपर शयन करे। तत्पश्चात्‌ खिला- पिलाकर तृप्त की हुई गौओंका भोजन आदिसे संतुष्ट किये हुए ब्राह्मणोंको दान करे। वे गौएँ बछड़ोंके साथ रहकर प्रसन्न हों, सुन्दर बच्चे देनेवाली हों तथा अन्यान्य आवश्यक सामग्रियोंसे युक्त हों। ऐसी गौओंका दान करके तीन दिनोंतक केवल गोरसका आहार करके रहना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ રાખીને માત્ર જળ પીવું અને ભૂમિ પર શયન કરવું. ત્યારબાદ સારી રીતે ખવડાવી તૃપ્ત કરેલી ગાયો બછડાં સહિત, ભોજન વગેરે સત્કારથી સંતોષિત કરેલા બ્રાહ્મણોને દાન આપવી. તે ગાયો બછડાં સાથે પ્રસન્ન હોય, ઉત્તમ સંતાન આપનારી હોય અને જરૂરી ઉપચાર-સામગ્રીથી યુક્ત હોય. આવું દાન કરીને પછી ત્રણ દિવસ માત્ર ગોરસ (દૂધજન્ય આહાર) પર જ જીવન નિર્વાહ કરવો.

Verse 33

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च । यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या- स्तावद्‌ वर्षाण्यश्रुते स्वर्गलोकम्‌,“उत्तम शील-स्वभाववाली, भले बछड़ेवाली और भागकर न जानेवाली दुधारू गायका कांस्यके दुग्धपात्रसहित दान करके उस गौके शरीरमें जितने रोएँ होते हैं, उतने वर्षोतक दाता स्वर्गलोकका सुख भोगता है

ભીષ્મે કહ્યું—ઉત્તમ શીલ-સ્વભાવવાળી, કાંસ્યના દોહનપાત્ર સહિત, સારા બછડાવાળી, ભાગી ન જતી અને દૂધ આપતી ધેનુનું દાન કરવાથી, તે ગાયના શરીરમાં જેટલા રોમ હોય તેટલા વર્ષો સુધી દાતા સ્વર્ગલોકમાં આનંદ ભોગવે છે.

Verse 34

तथानड्वाहं ब्राह्मुणेभ्य: प्रदाय दान्तं धुर्य बलवन्तं युवानम्‌ । कुलानुजीव्यं वीर्यवन्तं बृहन्तं भुड्क्ते लोकान्‌ सम्मितान्‌ थेनुदस्य,“इसी प्रकार जो शिक्षा देकर काबूमें किये हुए, बोझ ढोनेमें समर्थ, बलवान, जवान, कृषक-समुदायकी जीविका चलानेयोग्य, पराक्रमी और विशाल डील-डौलवाले बैलका ब्राह्मणोंको दान देता है, वह दुधारू गायका दान करनेवालेके तुल्य ही उत्तम लोकोंका उपभोग करता है

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ રીતે, જે બ્રાહ્મણોને શિસ્તથી વશમાં કરેલો, જુએમાં જોડવા યોગ્ય, બળવાન, યુવાન, ખેડૂત-સમુદાયની જીવિકા ચલાવવા સમર્થ, પરાક્રમી અને વિશાળ કાયાવાળો બળદ દાન આપે છે, તે દૂધારૂ ગાય દાન કરનાર સમાન ઉત્તમ લોકોનો ઉપભોગ કરે છે.

Verse 35

गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहु: । वद्धे ग्लाने सम्भ्रमे वा महार्थे कृष्यर्थ वा होम्यहेतो: प्रसूत्याम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—જે ગાયો પ્રત્યે ક્ષમાશીલ અને સૌમ્ય હોય, ગૌશરણ્ય (ગાયોને આશ્રય અને રક્ષા આપનાર) હોય, કૃતજ્ઞ હોય અને જીવનવૃત્તિના અભાવે ક્લેશ પામતો હોય—એવો જ સાચો પાત્ર કહેવાય છે. એવો પુરુષ બંધાયેલો હોય, દુર્બળ થયો હોય, અચાનક ભયમાં પડ્યો હોય, મહાન જરૂર ઊભી થઈ હોય, ખેતી માટે સાધનો જોઈએ, હોમ-યજ્ઞ માટે હવિષ્ય જોઈએ, અથવા પ્રસૂતિના સમયે—ત્યારે તેને આધાર આપવો જોઈએ.

Verse 36

गुर्वर्थ वा बालपुष्ट्याभिषंगां गां वै दातुं देशकालो<विशिष्ट: । अन्तर्ज्ाता: सक्रयज्ञानलब्धा: प्राणक्रीता निर्जिता यौतकाश्ष

ભીષ્મે કહ્યું—ગુરુકાર્ય માટે, અથવા બાળકોના પોષણ અને કલ્યાણ પ્રત્યેના સ્નેહથી, યોગ્ય દેશ-કાળનું પાલન કરીને ગાયનું દાન વિશેષ પ્રશસ્ત છે. એવી ગાયો પોતાની જ ગૌશાળામાં જન્મેલી, વિધિપૂર્વક ખરીદી કરીને અને માલિકી-જ્ઞાન સાથે પ્રાપ્ત થયેલી, પ્રાણની કિંમતે (અતિ કષ્ટથી) મેળવેલી, વિજયથી પ્રાપ્ત થયેલી, અથવા યૌતક (વિવાહ-ઉપહાર/દહેજ) રૂપે મળેલી હોઈ શકે છે.

Verse 37

जो गौओंके प्रति क्षमाशील, उनकी रक्षा करनेमें समर्थ, कृतज्ञ और आजीविकासे रहित है, ऐसे ब्राह्मणको गोदानका उत्तम पात्र बताया गया है। जो बूढ़ा हो, रोगी होनेके कारण पथ्य-भोजन चाहता हो, दुर्भिक्ष आदिके कारण घबराया हो, किसी महान्‌ यज्ञका अनुष्ठान करनेवाला हो या जिसके लिये खेतीकी आवश्यकता आ पड़ी हो, होमके लिये हविष्य प्राप्त करनेकी इच्छा हो अथवा घरमें स्त्रीके बच्चा पैदा होनेवाला हो अथवा गुरुके लिये दक्षिणा देनी हो अथवा बालककी पुष्टिके लिये गोदुग्धकी आवश्यकता आ पड़ी हो, ऐसे व्यक्तियोंको ऐसे अवसरोंपर गोदानके लिये सामान्य देश-काल माना गया है (ऐसे समयमें देश-कालका विचार नहीं करना चाहिये)। जिन गौओंका विशेष भेद जाना हुआ हो, जो खरीदकर लायी गयी हों अथवा ज्ञानके पुरस्काररूपसे प्राप्त हुई हों अथवा प्राणियोंके अदला-बदलीसे खरीदी गयी हों या जीतकर लायी गयी हों अथवा दहेजमें मिली हों, ऐसी गौएँ दानके लिये उत्तम मानी गयी हैं” ।। नाचिकेत उवाच श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम्‌ अभावे गोप्रदातृणां कथं लोकान्‌ हि गच्छति

જે ગાયો પ્રત્યે ક્ષમાશીલ, ગોરક્ષણમાં સમર્થ, કૃતજ્ઞ અને જીવનવૃત્તિથી વંચિત છે—એવા બ્રાહ્મણને ગોદાનનો ઉત્તમ પાત્ર કહેવાયો છે. જે વૃદ્ધ હોય, રોગી થઈ પથ્ય-ભોજન ઇચ્છતો હોય, દુર્ભિક્ષ આદિથી ગભરાયેલો હોય, મહાયજ્ઞનું અનુષ્ઠાન કરતો હોય, અથવા ખેતી માટે સાધનોની જરૂર પડી હોય; જેને હોમ માટે હવિષ્ય મેળવવાની ઇચ્છા હોય; જેના ઘરમાં સ્ત્રી પ્રસવસન્ન હોય; જેને ગુરુ માટે દક્ષિણા આપવી હોય; અથવા બાળકની પુષ્ટિ માટે ગોદૂધની જરૂર પડી હોય—એવા પ્રસંગોમાં ગોદાન માટે દેશ-કાળનો વિચાર કરવો ન જોઈએ; આને સામાન્ય દેશ-કાળ માનવામાં આવ્યો છે. જેમની ગાયોનો વિશેષ ભેદ જાણીતો હોય, જે ખરીદી લાવવામાં આવી હોય, જે જ્ઞાનના પુરસ્કારરૂપે મળેલી હોય, જે પ્રાણ-વિનિમયથી ખરીદેલી હોય, જે જીતથી પ્રાપ્ત થયેલી હોય, અથવા યૌતક/દહેજમાં મળેલી હોય—એવી ગાયો દાન માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. નચિકેતાએ કહ્યું—વૈવસ્વત યમના વચન સાંભળી મેં ફરી પૂછ્યું—“જો ગોદાન કરનાર ન હોય તો મનુષ્ય તે લોકોએ કેવી રીતે પહોંચે?”

Verse 38

नाचिकेत कहता है--वैवस्वत यमकी बात सुनकर मैंने पुनः उनसे पूछा--“भगवन्‌! यदि अभाववश गोदान न किया जा सके तो गोदान करनेवालोंको ही मिलनेवाले लोकोंमें मनुष्य कैसे जा सकता है?” ।। ततोडब्रवीद्‌ यमो धीमान्‌ गोप्रदानपरां गतिम्‌ । गोप्रदानानुकल्पं तु गामृते सन्ति गोप्रदा:,तदनन्तर बुद्धिमान्‌ यमराजने गोदानसम्बन्धी गति तथा गोदानके समान फल देनेवाले दानका वर्णन किया, जिसके अनुसार बिना गायके भी लोग गोदान करनेवाले हो सकते हैं?

નચિકેતાએ કહ્યું—વૈવસ્વત યમની વાત સાંભળી મેં ફરી પૂછ્યું—“ભગવન્! અભાવવશ ગોદાન ન કરી શકાય તો ગોદાન કરનારને જ મળતા લોકોમાં મનુષ્ય કેવી રીતે જઈ શકે?” ત્યારે બુદ્ધિમાન યમે ગોદાનસંબંધિત પરમ ગતિ સમજાવી અને ગોદાન સમાન ફળ આપનાર ‘અનુકલ્પ’ દાનનું પણ વર્ણન કર્યું—જેનાથી ગાય ન હોવા છતાં સમફળદાયી પ્રતિદાન દ્વારા લોકો ‘ગોપ્રદા’ બની શકે છે.

Verse 39

अलाभे यो गवां दद्याद्‌ घृतधेनुं यतव्रत: । तस्यैता घृतवाहिन्यः भरन्ते वत्सला इव,“जो गौओंके अभावमें संयम-नियमसे युक्त हो घृतधेनुका दान करता है, उसके लिये ये घृतवाहिनी नदियाँ वत्सला गौओंकी भाँति घृत बहाती हैं

ગાયો ન મળતી હોય ત્યારે જે સંયમ-નિયમથી યુક્ત, વ્રતનિષ્ઠ પુરુષ ‘ઘૃતધેનુ’નું દાન કરે છે, તેના માટે આ ઘૃતવાહિની નદીઓ વત્સલ ગાયો જેવી ઘૃત વહાવે છે.

Verse 40

घृतालाभे तु यो दद्यात्‌ तिलधेनुं यतव्रत: । स दुर्गात्‌ तारितो थेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते,'घीके अभावमें जो व्रत-नियमसे युक्त हो तिलमयी धेनुका दान करता है, वह उस धेनुके द्वारा संकटसे उद्धार पाकर दूधकी नदीमें आनन्दित होता है

ઘી ન મળે ત્યારે જે વ્રત-નિયમમાં સ્થિર રહી તલમયી ધેનુનું દાન કરે છે, તે તે ધેનુ-દાનના પુણ્યથી સંકટમાંથી તરાઈ ક્ષીરનદીમાં આનંદ પામે છે.

Verse 41

तिलालाभे तु यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रत: । स कामप्रवहां शीतां नदीमेतामुपाश्ुते,“तिलके अभावमें जो व्रतशील एवं नियमनिष्ठ होकर जलमयी धेनुका दान करता है, वह अभीष्ट वस्तुओंको बहानेवाली इस शीतल नदीके निकट रहकर सुख भोगता है!

તલ ન મળે ત્યારે જે વ્રતશીલ અને નિયમનિષ્ઠ રહી જલમયી ધેનુનું દાન કરે છે, તે ઇચ્છિત વસ્તુઓ વહાવતી આ શીતળ નદીની નજીક રહી સુખ ભોગવે છે.

Verse 42

एवमेतानि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत्‌ | दृष्टवा च परमं हर्षमवापमहमच्युत,धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले पूज्य पिताजी! इस प्रकार धर्मराजने मुझे वहाँ ये सब स्थान दिखाये। वह सब देखकर मुझे बड़ा हर्ष प्राप्त हुआ

હે ધર્મથી કદી ન ચ્યૂત થનારા પૂજ્ય પિતાજી! આ રીતે ધર્મરાજે ત્યાં મને આ બધાં સ્થાન બતાવ્યાં. તે જોઈને મને પરમ હર્ષ પ્રાપ્ત થયો.

Verse 43

निवेदये चाहमिमं प्रियं ते क्रतुर्महानल्पधनप्रचार: । प्राप्तो मया तात स मत्प्रसूत: प्रपत्स्थते वेदविधिप्रवृत्त:,तात! मैं आपके लिये यह प्रिय वृत्तान्त निवेदन करता हूँ कि मैंने वहाँ थोड़े-से ही धनसे सिद्ध होनेवाला यह गोदानरूप महान्‌ यज्ञ प्राप्त किया है। वह यहाँ वेदविधिके अनुसार मुझसे प्रकट होकर सर्वत्र प्रचलित होगा

તાત! હું તમને આ પ્રિય સમાચાર નિવેદન કરું છું—મેં ત્યાં અલ્પ ધનથી સિદ્ધ થતો તે મહાન ક્રતુ (ગોદાન-યજ્ઞ) પ્રાપ્ત કર્યો છે. તે મારી દ્વારા પ્રગટ થઈ વેદવિધિ અનુસાર અહીં પ્રવૃત્ત થઈ સર્વત્ર પ્રચલિત થશે.

Verse 44

शापो हायं भवतोअनुग्रहाय प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो वै | दानव्युष्टिं तत्र दृष्टवा महात्मन्‌ निःसंदिग्धान्‌ दानधर्माश्चिरिष्ये,आपके द्वारा मुझे जो शाप मिला, वह वास्तवमें मुझपर अनुग्रहके लिये ही प्राप्त हुआ था, जिससे मैंने यमलोकमें जाकर वहाँ यमराजको देखा। महात्मन्‌! वहाँ दानके फलको प्रत्यक्ष देखकर मैं संदेहरहित दानधर्मोका अनुष्ठान करूँगा

મહાત્મન્! તમે મને આપેલો શાપ ખરેખર મારા પર અનુકંપા જ હતો; તેના કારણે હું યમલોક પહોંચ્યો અને ત્યાં યમરાજને જોયા. ત્યાં દાનનું ફળ પ્રત્યક્ષ જોઈ હવે હું નિઃસંદેહ દાનધર્મોનું આચરણ કરીશ.

Verse 45

इदं च मामब्रवीद्‌ धर्मराज: पुन: पुन: सम्प्रहृष्टो महर्षे । दानेन यः प्रयतो5भूत्‌ सदैव विशेषतो गोप्रदानं च कुर्यात्‌,महर्षे! धर्मराजने बारंबार प्रसन्न होकर मुझसे यह भी कहा था कि “जो लोग दानसे सदा पवित्र होना चाहें" वे विशेषरूपसे गोदान करें

મહર્ષે! ધર્મરાજે હર્ષિત હૃદયથી વારંવાર મને આ પણ કહ્યું—“જે દાન દ્વારા સદૈવ પોતાને પવિત્ર રાખવા ઇચ્છે, તે વિશેષ કરીને ગોદાન કરે.”

Verse 46

शुद्धों हार्थो नावमन्यस्व धर्मान्‌ पात्रे देयं देशकालोपपन्ने । तस्माद्‌ गावस्ते नित्यमेव प्रदेया मा भूच्च ते संशय: कश्चिदत्र,“मुनिकुमार! धर्म निर्दोष विषय है। तुम धर्मकी अवहेलना न करना। उत्तम देश, काल प्राप्त होनेपर सुपात्रको दान देते रहना चाहिये। अतः तुम्हें सदा ही गोदान करना उचित है। इस विषयमें तुम्हारे भीतर कोई संदेह नहीं होना चाहिये

“ધર્મ નિર્દોષ છે; તેની અવગણના ન કર. યોગ્ય દેશ-કાળ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે સુપાત્રને દાન આપવું જોઈએ. તેથી તારે નિત્ય ગોદાન કરવું યોગ્ય છે; આ વિષયમાં તારા મનમાં કોઈ સંશય ન રહે.”

Verse 47

एता: पुरा हाददन्नित्यमेव शान्तात्मानो दानपथे निविष्टा: तपांस्युग्राण्यप्रतिशड्कमाना- स्ते वै दान॑ प्रददुश्चैव शक्‍त्या,'पूर्वकालमें शान्तचित्तवाले पुरुषोंने दानके मार्ममें स्थित हो नित्य ही गौओंका दान किया था। वे अपनी उग्र तपस्याके विषयमें संदेह न रखते हुए भी यथाशक्ति दान देते ही रहते थे

પૂર્વકાળમાં શાંતચિત્ત પુરુષો દાનપથમાં સ્થિત રહીને નિત્ય આ ગાયોનું દાન કરતા. તેઓ ઉગ્ર તપસ્યા કરતા હોવા છતાં તેમાં કોઈ સંશય ન રાખતા અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપતા જ રહેતા.

Verse 48

काले च शक्‍्त्या मत्सरं वर्जयित्वा शुद्धात्मान: श्रद्धिन: पुण्यशीला: । दत्त्वा गा वै लोकममुं प्रपन्ना देदीप्यन्ते पुण्यशीलास्तु नाके,'कितने ही शुद्धचित्त, श्रद्धालु एवं पुण्यात्मा पुरुष ईर्ष्याका त्याग करके समयपर यथाशक्ति गोदान करके परलोकमें पहुँचकर अपने पुण्यमय शील-स्वभावके कारण स्वर्गलोकमें प्रकाशित होते हैं

યોગ્ય સમયે પોતાની શક્તિ મુજબ ઈર્ષ્યા ત્યજી, શુદ્ધહૃદય, શ્રદ્ધાવાન અને પુણ્યશીલ પુરુષો ગોદાન કરે છે; તેઓ પરલોકને પ્રાપ્ત થાય છે અને પોતાના પુણ્યશીલ સ્વભાવથી સ્વર્ગમાં તેજસ્વી બને છે.

Verse 49

एतद्‌ दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्य: पात्रे दत्त प्रापणीयं परीक्ष्य । काम्याष्टम्या वर्तितव्यं दशाहं रसैर्गवां शकृता प्रस्नवैर्वा,“न्यायपूर्वक उपार्जित किये हुए इस गोधनका ब्राह्मणोंको दान करना चाहिये तथा पात्रकी परीक्षा करके सुपात्रको दी हुई गाय उसके घर पहुँचा देना चाहिये और किसी भी शुभ अष्टमीसे आरम्भ करके दस दिनोंतक मनुष्यको गोरस, गोबर अथवा गोमूत्रका आहार करके रहना चाहिये

આ દાન—ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલું ગોધન—દ્વિજોને આપવું જોઈએ. પાત્રની યોગ્યતા તપાસીને સુપાત્રને અપાયેલી ગાય તેના ઘેર પહોંચાડવી જોઈએ. ત્યારબાદ કોઈપણ શુભ અષ્ટમીથી આરંભ કરીને દસ દિવસ ગોરસ (દૂધાદિ), ગોમય અથવા ગોમૂત્રનો આહાર લઈને નિયમનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 50

देवव्रती स्याद्‌ वृषभप्रदानै- वेंदावाप्तिगोयुगस्य प्रदाने । तीर्थावाप्तिगों प्रयुक्तप्रदाने पापोत्सर्ग: कपिलाया: प्रदाने,“एक बैलका दान करनेसे मनुष्य देवताओंका सेवक होता है। दो बैलोंका दान करनेपर उसे वेद-विद्याकी प्राप्ति होती है। उन बैलोंसे जुते हुए छकड़ेका दान करनेसे तीर्थसेवनका फल प्राप्त होता है और कपिला गायके दानसे समस्त पापोंका परित्याग हो जाता है

નચિકેતા બોલ્યો— એક બળદનું દાન કરવાથી મનુષ્ય દેવસેવામાં પરાયણ બને છે. બળદની જોડીનું દાન કરવાથી વેદવિદ્યાની પ્રાપ્તિ થાય છે. એ જ બળદોથી જોડાયેલ ગાડું/રથ દાન કરવાથી તીર્થસેવનનું ફળ મળે છે. અને કપિલા (તામ્રવર્ણ) ગાયનું દાન કરવાથી સર્વ પાપોનો ત્યાગ થાય છે.

Verse 51

गामप्येकां कपिलां सम्प्रदाय न्यायोपेतां कलुषाद्‌ विप्रमुच्येत्‌ । गवां रसात्‌ परम॑ नास्ति किंचिद्‌ गवां प्रदानं सुमहद्‌ वदन्ति,“मनुष्य न्यायतः प्राप्त हुई एक भी कपिला गायका दान करके सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। गोरससे बढ़कर दूसरी कोई वस्तु नहीं है; इसीलिये विद्वान्‌ पुरुष गोदानको महादान बतलाते हैं

નચિકેતા બોલ્યો— ન્યાયપૂર્વક પ્રાપ્ત થયેલી એક પણ કપિલા ગાયનું દાન કરવાથી મનુષ્ય કલુષ (પાપ)માંથી મુક્ત થાય છે. ગોરસથી શ્રેષ્ઠ બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; તેથી જ્ઞાનીજન ગોદાનને મહાદાન કહે છે.

Verse 52

गावो लोकांस्तारयन्ति क्षरन्त्यो गावश्षान्नं संजनयन्ति लोके । यस्तं जानन्न गवां हार्दमेति स वै गन्ता निरयं पापचेता:,गौएँ दूध देकर सम्पूर्ण लोकोंका भूखके कष्टसे उद्धार करती हैं। ये लोकमें सबके लिये अन्न पैदा करती हैं। इस बातको जानकर भी जो गौओंके प्रति सौहार्दका भाव नहीं रखता, वह पापात्मा मनुष्य नरकमें पड़ता है

ગાયો દૂધ આપીને લોકોને ભૂખના દુઃખથી તારવે છે; અને આ લોકમાં સૌ માટે અન્ન-પોષણ ઉત્પન્ન કરે છે. આ જાણ્યા છતાં જે ગાયો પ્રત્યે સૌહાર્દ રાખતો નથી, તે પાપબુદ્ધિ મનુષ્ય નરકમાં જાય છે.

Verse 53

यैस्तद्‌ दत्तं गोसहस््रं शतं वा दशार्थ वा दश वा साधुवत्सम्‌ | अप्येका वै साधवे ब्राह्म॒णाय सास्यामुष्मिन्‌ पुण्यतीर्था नदी वै,“जो मनुष्य किसी श्रेष्ठ ब्राह्यणको सहस्र, शत, दस अथवा पाँच गौओंका उनके अच्छे बछड़ोंसहित दान करता है अथवा एक ही गाय देता है, उसके लिये वह गौ परलोकमें पवित्र तीर्थोवाली नदी बन जाती है

નચિકેતા બોલ્યો— જેણે યોગ્ય બ્રાહ્મણને પોતાની શક્તિ મુજબ હજાર, સો, દસ અથવા (થોડી) ગાયો સારા વાછરડાં સાથે દાન કરી, અથવા એક જ ગાય આપી—એ જ ગાય પરલોકમાં તેના માટે પુણ્યતીર્થોથી યુક્ત નદી બની જાય છે.

Verse 54

प्राप्त्या पुष्टया लोकसंरक्षणेन गावस्तुल्या: सूर्यपादै: पृथिव्याम्‌ शब्दश्नैक: संततिश्नोपभोगा- स्तस्माद्‌ गोद: सूर्य इवावभाति,'प्राप्ति, पुष्टि तथा लोकरक्षा करनेके द्वारा गौएँ इस पृथ्वीपर सूर्यकी किरणोंके समान मानी गयी हैं। एक ही “गो” शब्द धेनु और सूर्य-किरणोंका बोधक है। गौओंसे ही संतति और उपभोग प्राप्त होते हैं; अतः गोदान करनेवाला मनुष्य किरणोंका दान करनेवाले सूर्यके ही समान माना जाता है

પ્રાપ્તિ, પુષ્ટિ અને લોકરક્ષા દ્વારા પૃથ્વી પર ગાયો સૂર્યકિરણો સમાન માનવામાં આવે છે. ‘ગો’ શબ્દ એક જ છે, જે ધેનુ અને સૂર્યરશ્મિ—બન્નેનો બોધ કરાવે છે. ગાયોથી જ સંતતિ અને ભોગ-જીવનોપયોગી સાધનો મળે છે; તેથી ગોદાન કરનાર મનુષ્ય સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ગણાય છે, જાણે કિરણોનું જ દાન કરતો હોય.

Verse 55

गुरुं शिष्यो वरयेद्‌ गोप्रदाने स वै गन्ता नियतं स्वर्गमेव । विधिज्ञानां सुमहान्‌ धर्म एष विधिं ह्याद्यं विधय: संविशन्ति,“शिष्य जब गोदान करने लगे, तब उसे ग्रहण करनेके लिये गुरुको चुने। यदि गुरुने वह गोदान स्वीकार कर लिया तो शिष्य निश्चय ही स्वर्गलोकमें जाता है। विधिके जाननेवाले पुरुषोंके लिये यह गोदान महान्‌ धर्म है। अन्य सब विधियाँ इस आदि विधिमें ही अन्तर्भूत हो जाती हैं

શિષ્ય જ્યારે ગોદાન કરવા જાય, ત્યારે તેને ગ્રહણ કરવા માટે યોગ્ય ગુરુને પસંદ કરવો જોઈએ. ગુરુએ તે ગોદાન સ્વીકાર્યું તો શિષ્ય નિશ્ચયે સ્વર્ગલોકને પામે છે. વિધિ-ધર્મ જાણનારા પુરુષો માટે આ ગોદાન મહાધર્મ છે; ખરેખર અન્ય સર્વ વિધિઓ આ આદ્યવિધિમાં જ સમાવી જાય છે.

Verse 56

इदं दान॑ न्‍्यायलब्धं द्विजेभ्य: पात्रे दत्त्वा प्रापयेथा: परीक्ष्य । त्वय्याशंसन्त्यमरा मानवाश्नर वयं चापि प्रसृते पुण्यशीले,“तुम न्‍्यायके अनुसार गोधन प्राप्त करके पात्रकी परीक्षा करनेके पश्चात्‌ श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको उनका दान कर देना और दी हुई वस्तुको ब्राह्मणके घर पहुँचा देना। तुम पुण्यात्मा और पुण्यकार्यमें प्रवृत्त रहनेवाले हो; अतः देवता, मनुष्य तथा हमलोग तुमसे धर्मकी ही आशा रखते हैं'

આ દાન ન્યાયપૂર્વક પ્રાપ્ત કરીને, પાત્રની પરીક્ષા કરી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને અર્પણ કર; અને જે વસ્તુ દાનમાં આપી છે તે બ્રાહ્મણના ઘેર પહોંચે તેમ કર. તું પુણ્યશીલ છે અને પુણ્યકર્મમાં સદા પ્રવૃત્ત રહે છે; તેથી દેવતાઓ, મનુષ્યો અને અમે પણ તારી પાસેથી માત્ર ધર્મની જ આશા રાખીએ છીએ.

Verse 57

इत्युक्तोडहं धर्मराजं द्विजर्षे धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य । अनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम्‌,ब्रह्मर्ष! धर्मराजके ऐसा कहनेपर मैंने उन धर्मात्मा देवताको मस्तक झुकाकर प्रणाम किया और फिर उनकी आज्ञा लेकर मैं आपके चरणोंके समीप लौट आया

દ્વિજર્ષિ! ધર્મરાજે એમ કહ્યે પછી મેં તે ધર્માત્મા દેવતાને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો; અને વૈવસ્વત યમની આજ્ઞા મેળવી હું તમારા ભગવત્ ચરણમૂળ પાસે પાછો આવ્યો.

Verse 73

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि यमवाक्‍्यं नाम एकसप्ततितमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં ‘યમવાક્ય’ નામનો એકોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.