Shloka 37
Phala of Vrata, Niyama, Svādhyāya, Dama, Satya, Brahmacarya, and Service (व्रत-नियम-स्वाध्याय-दम-सत्य-ब्रह्मचर्य-शुश्रूषा-फलप्रश्नः)
जो गौओंके प्रति क्षमाशील
nāciketa uvāca | śrutvā vaivasvatavacas tad ahaṃ punar abruvam | abhāve gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān hi gacchati ||
જે ગાયો પ્રત્યે ક્ષમાશીલ, ગોરક્ષણમાં સમર્થ, કૃતજ્ઞ અને જીવનવૃત્તિથી વંચિત છે—એવા બ્રાહ્મણને ગોદાનનો ઉત્તમ પાત્ર કહેવાયો છે. જે વૃદ્ધ હોય, રોગી થઈ પથ્ય-ભોજન ઇચ્છતો હોય, દુર્ભિક્ષ આદિથી ગભરાયેલો હોય, મહાયજ્ઞનું અનુષ્ઠાન કરતો હોય, અથવા ખેતી માટે સાધનોની જરૂર પડી હોય; જેને હોમ માટે હવિષ્ય મેળવવાની ઇચ્છા હોય; જેના ઘરમાં સ્ત્રી પ્રસવસન્ન હોય; જેને ગુરુ માટે દક્ષિણા આપવી હોય; અથવા બાળકની પુષ્ટિ માટે ગોદૂધની જરૂર પડી હોય—એવા પ્રસંગોમાં ગોદાન માટે દેશ-કાળનો વિચાર કરવો ન જોઈએ; આને સામાન્ય દેશ-કાળ માનવામાં આવ્યો છે. જેમની ગાયોનો વિશેષ ભેદ જાણીતો હોય, જે ખરીદી લાવવામાં આવી હોય, જે જ્ઞાનના પુરસ્કારરૂપે મળેલી હોય, જે પ્રાણ-વિનિમયથી ખરીદેલી હોય, જે જીતથી પ્રાપ્ત થયેલી હોય, અથવા યૌતક/દહેજમાં મળેલી હોય—એવી ગાયો દાન માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. નચિકેતાએ કહ્યું—વૈવસ્વત યમના વચન સાંભળી મેં ફરી પૂછ્યું—“જો ગોદાન કરનાર ન હોય તો મનુષ્ય તે લોકોએ કેવી રીતે પહોંચે?”
नाचिकेत उवाच
Educational Q&A
The verse frames go-dāna (the gifting of cows) as a major vehicle of dharmic merit and raises a moral-theological problem: if such donors are absent, by what means do beings attain meritorious realms? It highlights the dependence of social-religious welfare on generosity and the continuity of dharma through giving.
After hearing Vaivasvata (Yama) describe norms and occasions connected with cow-gifting, Naciketas responds with a follow-up question. He presses the logic of the teaching by asking how attainment of ‘worlds’ is possible when there are no cow-donors, thereby continuing the inquiry-driven dialogue.