Adhyaya 57

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। सं: चतु:पञ्चाशत्तमो5 ध्याय: महर्षि च्यवनके प्रभावसे राजा कुशिक और उनकी रानीको अनेक आश्चर्यमय दृश्योंका दर्शन एवं च्यवन मुनिका प्रसन्न होकर राजाको वर माँगनेके लिये कहना भीष्म उवाच ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामना: । कृतपूर्वालह्निकः प्रायात्‌ सभार्यस्तद्‌ वन॑ प्रति,भीष्मजी कहते हैं--राजन! तत्पश्चात्‌ रात्रि व्यतीत होनेपर महामना राजा कुशिक जागे और पूर्वह्निकालके नैत्यिक नियमोंसे निवृत्त होकर अपनी रानीके साथ उस तपोवनकी ओर चल दिये

ભીષ્મે કહ્યું—પછી રાત્રિના અંતે તે મહામનસ્વી રાજા જાગ્યો. પૂર્વાહ્નના નિત્યકર્મો પૂર્ણ કરીને તે પત્નીસહિત તે વનાશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 2

ततो ददर्श नृपति: प्रासादं सर्वकाउ्चनम्‌ । मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्‌,वहाँ पहुँचकर नरेशने एक सुन्दर महल देखा, जो सारा-का-सारा सोनेका बना हुआ था। उसमें मणियोंके हजारों खम्भे लगे हुए थे और वह अपनी शोभासे गन्धर्वनगरके समान जान पड़ता था

ત્યાં પહોંચીને નૃપતિએ એક પ્રાસાદ જોયો, જે સર્વથા સુવર્ણમય હતો. મણિથી જડિત હજારો સ્તંભોથી સમૃદ્ધ તે પ્રાસાદ પોતાની શોભાથી ગંધર્વનગર સમાન જણાતો હતો.

Verse 3

तत्र दिव्यानभिप्रायान्‌ ददर्श कुशिकस्तदा । पर्वतान्‌ रूप्यसानूंश्व नलिनीश्व सपड़कजा:

ત્યાં તે સમયે કુશિકે દિવ્ય અભિપ્રાય સૂચવનારા અદ્ભુત દૃશ્યો જોયાં—રૂપાળી ઢાળવાળા પર્વતો અને કમળ-નીલોત્પલથી ભરેલાં સરોવરો; જાણે તે પ્રદેશ શુભ અને ઉચ્ચ લક્ષ્યો તરફ મનને ખેંચનાર હોય.

Verse 4

चित्रशालाक्ष विविधास्तोरणानि च भारत । शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત, ત્યાં અનેક પ્રકારની સુંદર રીતે શોભિત ચિત્રશાળાઓ અને તોરણો હતાં; જમીન ક્યાંક લીલા તૃણથી ઢંકાયેલી હતી અને ક્યાંક સોનાથી મઢેલા પક્કા ફરસથી પાથરેલી હતી.

Verse 5

भारत! उस समय राजा कुशिकने वहाँ शिल्पियोंके अभिप्रायके अनुसार निर्मित और भी बहुत-से दिव्य पदार्थ देखे। कहीं चाँदीके शिखरोंसे सुशोभित पर्वत, कहीं कमलोंसे भरे सरोवर, कहीं भाँति-भाँतिकी चित्रशालाएँ तथा तोरण शोभा पा रहे थे। भूमिपर कहीं सोनेसे मढ़ा हुआ पक्का फर्श और कहीं हरी-हरी घासकी बहार थी ।। सहकारान्‌ प्रफुल्लांश्व केतकोद्दालकान्‌ वरान्‌ | अशोकान्‌ सहकुन्दांश्व॒ फुल्लांश्वैवातिमुक्तकान्‌,अमराइयोंमें बौर लगे थे। जहाँ-तहाँ केतक, उद्दालक, अशोक, कुन्द, अतिमुक्तक, चम्पा, तिलक, कटहल, बेंत और कनेर आदिके सुन्दर वृक्ष खिले हुए थे। राजा और रानीने उन सबको देखा

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત, તે સમયે રાજા કુશિકે ત્યાં શિલ્પીઓના અભિપ્રાય મુજબ રચાયેલા અનેક દિવ્ય પદાર્થો જોયા. ક્યાંક રૂપાળી શિખરોવાળા પર્વતો, ક્યાંક કમળોથી ભરેલાં સરોવરો; ક્યાંક નાનાવિધ ચિત્રશાળાઓ અને શોભાયમાન તોરણો. જમીન પર ક્યાંક સોનાથી મઢેલો દૃઢ ફરસ, અને ક્યાંક લીલી ઘાસની છટા. આંબામાં મોર આવ્યો હતો; કેતક, ઉદ્દાલક, અશોક-કુંદ અને ખીલેલા અતિમુક્તક પણ દેખાતા—એથી આખું સ્થાન સમૃદ્ધિ અને મંગળનું સુવ્યવસ્થિત દર્શન લાગતું હતું.

Verse 6

चम्पकांस्तिलकान्‌ भव्यान्‌ पनसान्‌ वज्जुलानपि । पुष्पितान्‌ कर्णिकारांश्व तत्र तत्र ददर्श ह,अमराइयोंमें बौर लगे थे। जहाँ-तहाँ केतक, उद्दालक, अशोक, कुन्द, अतिमुक्तक, चम्पा, तिलक, कटहल, बेंत और कनेर आदिके सुन्दर वृक्ष खिले हुए थे। राजा और रानीने उन सबको देखा

ભીષ્મે કહ્યું—તેણે ત્યાં ત્યાં ખીલેલા ભવ્ય ચંપક, તિલક, પનસ (કઠોળ), વંજુલ તથા પુષ્પિત કર્ણિકાર વૃક્ષો જોયાં.

Verse 7

श्यामान्‌ वारणपुष्पांश्व तथाष्टपदिका लता: । तत्र तत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपति:,राजाने विभिन्न स्थानोंमें निर्मित श्याम तमाल, वारणपुष्प तथा अष्टपदिका लताओंका दर्शन किया

ભીષ્મે કહ્યું—રાજાએ ત્યાં ત્યાં સુવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવેલા શ્યામ તમાલ, વારણપુષ્પ અને અષ્ટપદિકા લતાઓ પણ જોયાં.

Verse 8

रम्यान्‌ पद्मोत्यलधरान्‌ सर्वर्तुकुसुमांस्तथा । विमानप्रतिमांश्वापि प्रासादान्‌ शैलसंनिभान्‌,कहीं कमल और उत्पलसे भरे हुए रमणीय सरोवर शोभा पाते थे। कहीं पर्वत-सदूश ऊँचे-ऊँचे महल दिखायी देते थे जो विमानके आकारमें बने हुए थे। वहाँ सभी ऋतुओंके फूल खिले हुए थे

ક્યાંક કમળ અને ઉત્પલથી ભરેલા રમણીય સરોવરો શોભતા હતા; ક્યાંક પર્વતસમાન ઊંચા મહેલ દેખાતા હતા, જે વિમાનના આકારમાં બનેલા હતા. ત્યાં સર્વ ઋતુઓનાં ફૂલ ખીલેલાં હતાં.

Verse 9

शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत । आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च,भरतनन्दन! कहीं शीतल जल थे तो कहीं उष्ण, उन महलोंमें विचित्र आसन और उत्तमोत्तम शय्याएँ बिछी हुई थीं

હે ભારતનંદન! ક્યાંક શીતળ જળ હતું તો ક્યાંક ઉષ્ણ; અને તે ભવ્ય નિવાસોમાં વિચિત્ર આસનો તથા ઉત્તમોત્તમ શય્યાઓ પાથરેલી હતી.

Verse 10

पर्यड्कान्‌ रत्नसौवर्णान्‌ परारघ्यास्तरणावृतान्‌ | भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम्‌,सोनेके बने हुए रत्नजटित पलंगोंपर बहुमूल्य बिछौने बिछे हुए थे। विभिन्न स्थानोंमें अनन्त भक्ष्य, भोज्य पदार्थ रखे गये थे

સોનાના બનેલા, રત્નજડિત પલંગો પર અતિ મૂલ્યવાન પાથરણાં પાથરેલાં હતાં; અને સ્થળે સ્થળે અનંત પ્રકારનાં ભક્ષ્ય-ભોજ્ય પદાર્થો ગોઠવેલા હતાં.

Verse 11

वाणीवादान्‌ शुकांश्वैव सारिकान्‌ भृंगराजकान्‌ | कोकिलान्‌ शतपपत्रांक्ष सकोयष्टिककुक्कुभान्‌,समन्‍्ततः प्रमुदितान्‌ ददर्श सुमनोहरान्‌ । राजाने देखा, मनुष्योंकी-सी वाणी बोलनेवाले तोते और सारिकाएँ चहक रही हैं। भृंगराज, कोयल, शतपत्र, कोयष्टि, कुक्कुभ, मोर, मुर्गे, दात्यूह, जीवजीवक, चकोर, वानर, हंस, सारस और चक्रवाक आदि मनोहर पशु-पक्षी चारों ओर सानन्द विचर रहे हैं

રાજાએ ચારે તરફ મનોહર દૃશ્ય જોયું—માનવ જેવી વાણી બોલતા તોતા અને સારિકા, ભૃંગરાજ, કોયલ, શતપત્ર, કોયષ્ટિ અને કુક્કુભ વગેરે; બધા આનંદિત થઈ સર્વત્ર વિહરતા હતા.

Verse 12

मयूरान्‌ कुक्कुटांश्चापि दात्यूहानू जीवजीवकान्‌ । चकोरान्‌ वानरान्‌ हंसान्‌ सारसां श्रक्रसाह्नयान्‌

મયૂર અને કુક્કુટ, દાત્યૂહ અને જીવજીવક, ચકોર, વાનર, હંસ, સારસ તથા શક્રસાહ્નય નામના પક્ષીઓ પણ (ત્યાં હતાં).

Verse 13

क्वचिदप्सरसां संघान्‌ गन्धर्वाणां च पार्थिव,पृथ्वीनाथ! कहीं झुंड-की-झुंड अप्सराएँ विहार कर रही थीं। कहीं गन्धर्वोके समुदाय अपनी प्रियतमाओंके आलिंगन-पाशमें बँधे हुए थे। उन सबको राजाने देखा। वे कभी उन्हें देख पाते थे और कभी नहीं देख पाते थे

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, પૃથ્વીનાથ! ક્યાંક અપ્સરાઓના ટોળાં આનંદથી વિહાર કરતાં હતાં; ક્યાંક ગંધર્વોના સમૂહો પોતાની પ્રિયતમાઓના આલિંગન-પાશમાં બંધાયેલા જેવા દેખાતા હતાં. રાજાએ તે બધાને જોયા—પણ ક્યારેક દેખાતા અને ક્યારેક દેખાતા નહોતા।

Verse 14

कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान्‌ ददर्श ह | न ददर्श च तान्‌ भूयो ददर्श च पुनर्नुप:,पृथ्वीनाथ! कहीं झुंड-की-झुंड अप्सराएँ विहार कर रही थीं। कहीं गन्धर्वोके समुदाय अपनी प्रियतमाओंके आलिंगन-पाशमें बँधे हुए थे। उन सबको राजाने देखा। वे कभी उन्हें देख पाते थे और कभी नहीं देख पाते थे

ત્યાં રાજાએ બીજાઓને પણ પોતાની કાંતાઓના આલિંગનમાં બંધાયેલા જોયા. પછી તે તેમને દેખાયા નહીં; અને પછી ફરી એક વાર દેખાયા.

Verse 15

गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्यापनध्वनिम्‌ । हंसान्‌ सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिव:,राजा कभी संगीतकी मधुर ध्वनि सुनते, कभी वेदोंके स्वाध्यायका गम्भीर घोष उनके कानोंमें पड़ता और कभी हंसोंकी मीठी वाणी उन्हें सुनायी देती थी

ત્યાં રાજાએ ક્યારેક અત્યંત મધુર ગીતધ્વનિ સાંભળી, ક્યારેક વેદોના સ્વાધ્યાયનો ગંભીર નાદ સાંભળી, અને ક્યારેક હંસોની મનોહર વાણી પણ સાંભળી.

Verse 16

त॑ दृष्टवात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत्‌ तदा । स्वप्लोडयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु,उस अति अदभुत दृश्यको देखकर राजा मन-ही-मन सोचने लगे--“अहो! यह स्वप्न है या मेरे चित्तमें भ्रम हो गया है अथवा यह सब कुछ सत्य ही है

આ અતિ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ રાજા મનમાં વિચારવા લાગ્યો—“અહો! આ સ્વપ્ન છે કે મારા ચિત્તમાં ભ્રમ થયો છે, કે પછી આ બધું સાચું જ છે?”

Verse 17

अहो सह शरीरेण प्राप्तो5स्मि परमां गतिम्‌ । उत्तरान्‌ वा कुरून्‌ पुण्यानथवाप्यमरावतीम्‌,“अहो! क्या मैं इसी शरीरसे परम गतिको प्राप्त हो गया हूँ अथवा पुण्यमय उत्तरकुरु या अमरावतीपुरीमें-आ पहुँचा हूँ

“અહો! શું હું આ જ શરીર સાથે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થયો છું? કે પછી હું પુણ્યમય ઉત્તરકુરુ દેશમાં આવી પહોંચ્યો છું—અથવા દેવતાઓની અમરાવતી નગરીમાં?”

Verse 18

किंचेदं महदाश्चर्य सम्पश्यामीत्यचिन्तयत्‌ । एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्‌,“यह महान्‌ आश्वर्यकी बात जो मुझे दिखायी दे रही है, क्या है?” इस तरह वे बारंबार विचार करने लगे। राजा इस प्रकार सोच ही रहे थे कि उनकी दृष्टि मुनिप्रवर च्यवनपर पड़ी

ભીષ્મ બોલ્યા—“હું જે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ રહ્યો છું, તે શું છે?”—એવું વિચારી તેઓ વારંવાર મનન કરવા લાગ્યા. આ રીતે વિચારતાં વિચારતાં જ રાજાની નજર તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા એક મુનિપ્રવર પર પડી.

Verse 19

तस्मिन्‌ विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले । महाहें शयने दिव्ये शयानं भूगुनन्दनम्‌

ભીષ્મ બોલ્યા—મણિ-સ્તંભોથી ભરેલા તે સુવર્ણ વિમાનમાં મેં ભૃગુવંશના તેજસ્વી વંશજને એક મહાન દિવ્ય શય્યા પર શયન કરતા જોયા.

Verse 20

मणिमय खम्भोंसे युक्त सुवर्णमय विमानके भीतर बहुमूल्य दिव्य पर्यकपर वे भृगुनन्दन च्यवन लेटे हुए थे ।। तमभ्ययात्‌ प्रहर्षेण नरेन्द्र: सह भार्यया । अन्तर्हितस्ततो भूयक्ष्यवन: शयनं च तत्‌,उन्हें देखते ही पत्नीसहित महाराज कुशिक बड़े हर्षके साथ आगे बढ़े। इतनेहीमें फिर महर्षि च्यवन अन्तर्धान हो गये। साथ ही उनका वह पलंग भी अदृश्य हो गया

મણિ-સ્તંભોથી યુક્ત તે સુવર્ણ વિમાનની અંદર, બહુ મૂલ્યવાન દિવ્ય પર્યંક પર ભૃગુનંદન ચ્યવન શયન કરતા હતા. તેમને જોઈને નરેન્દ્ર કુશિક પત્ની સહિત હર્ષથી આગળ વધ્યા; પરંતુ એ જ ક્ષણે મહર્ષિ ચ્યવન અને તે શય્યા—બન્ને અંતર્ધાન થઈ ગયા.

Verse 21

ततोडन्यस्मिन्‌ वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम्‌ | कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्‌,तदनन्तर वनके दूसरे प्रदेशमें राजाने फिर उन्हें देखा, उस समय वे महान्‌ व्रतधारी महर्षि कुशकी चटाईपर बैठकर जप कर रहे थे

ત્યારબાદ વનના બીજા પ્રદેશમાં રાજાએ તેમને ફરી જોયા. તે સમયે મહાવ્રતધારી મહર્ષિ કુશાસન પર બેસી મંત્રજપમાં લીન હતા.

Verse 22

एवं योगबलाद्‌ विप्रो मोहयामास पार्थिवम्‌ । क्षणेन तद्‌ वनं॑ चैव ते चैवाप्सरसां गणा:,इस प्रकार ब्रह्मर्षि च्यवनने अपनी योगशक्तिसे राजा कुशिकको मोहमें डाल दिया। एक ही क्षणमें वह वन, वे अप्सराओंके समुदाय, गन्धर्व और वृक्ष सब-के-सब अदृश्य हो गये। नरेश्वर! गंगाका वह तट पुनः शब्द-रहित हो गया

આ રીતે યોગબળથી તે બ્રહ્મર્ષિએ પાર્થિવને મોહમાં નાખ્યો. એક જ ક્ષણમાં તે વન અને અપ્સરાઓના તે સમૂહ—બધાં જ નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 23

गन्धर्वा: पादपाश्रैव सर्वमन्तरधीयत । नि:शब्दम भवच्चापि गंगाकूलं॑ पुनर्न॒ूप,इस प्रकार ब्रह्मर्षि च्यवनने अपनी योगशक्तिसे राजा कुशिकको मोहमें डाल दिया। एक ही क्षणमें वह वन, वे अप्सराओंके समुदाय, गन्धर्व और वृक्ष सब-के-सब अदृश्य हो गये। नरेश्वर! गंगाका वह तट पुनः शब्द-रहित हो गया

ભીષ્મે કહ્યું—ગંધર્વો અને વૃક્ષો પણ એકાએક નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. અને હે નરેશ્વર! ગંગાનો તે કાંઠો ફરી સંપૂર્ણ નિઃશબ્દ બની ગયો.

Verse 24

कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा । ततः स राजा कुशिक: सभार्यस्तेन कर्मणा,वहाँ पहलेके ही समान कुश और बाँबीकी अधिकता हो गयी। तत्पश्चात्‌ पत्नीसहित राजा कुशिक ऋषिका वह महान्‌ अद्भुत प्रभाव देखकर उनके उस कार्यसे बड़े विस्मयको प्राप्त हुए। इसके बाद हर्षमग्न हुए कुशिकने अपनी पत्नीसे कहा--

તે સ્થળ પહેલાંની જેમ ફરી કુશઘાસ અને બાંબીથી ઘન બની ગયું. ત્યારબાદ તેના કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલ અદ્ભુત પ્રભાવ જોઈ રાજા કુશિક રાણીসহ મહા વિસ્મયમાં પડી ગયા.

Verse 25

विस्मयं परम॑ प्राप्तस्तद्‌ दृष्टया महदद्भुतम्‌ । ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वित:,वहाँ पहलेके ही समान कुश और बाँबीकी अधिकता हो गयी। तत्पश्चात्‌ पत्नीसहित राजा कुशिक ऋषिका वह महान्‌ अद्भुत प्रभाव देखकर उनके उस कार्यसे बड़े विस्मयको प्राप्त हुए। इसके बाद हर्षमग्न हुए कुशिकने अपनी पत्नीसे कहा--

તે મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ કુશિક પરમ વિસ્મયમાં આવી ગયા. પછી હર્ષથી ભરાઈ રાજા કુશિકે પોતાની પત્નીને કહ્યું.

Verse 26

पश्य भद्ठे यथा भावाश्षित्रा दृष्टा: सुदुर्लभा: । प्रसादाद्‌ भगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्‌

હે ભદ્રે! જુઓ—કેટલા વિચિત્ર અને અત્યંત દુર્લભ ભાવો આપણે પ્રત્યક્ષ જોયા. ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠના પ્રસાદ વિના, તપોબળ વિના, આવું દર્શન બીજે ક્યાંથી થાય?

Verse 27

“कल्याणी! देखो, हमने भूगुकुलतिलक च्यवन मुनिकी कृपासे कैसे-कैसे अद्भुत और परम दुर्लभ पदार्थ देखे हैं। भला, तपोबलसे बढ़कर और कौन-सा बल है? ।। तपसा तदवाप्यं हि यत्‌ तु शक्‍्यं मनोरथै: । त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते,“जिसकी मनके द्वारा कल्पना मात्र की जा सकती है, वह वस्तु तपस्यासे साक्षात्‌ सुलभ हो जाती है। त्रिलोकीके राज्यसे भी तप ही श्रेष्ठ है

કલ્યાણી! ભૃગુકુલના તિલક સમા ચ્યવન મુનિની કૃપાથી આપણે કેટલાંય અદ્ભુત અને પરમ દુર્લભ પદાર્થો જોયા. તપોબળથી મોટું બળ બીજું કયું? જે મન માત્ર ઇચ્છા રૂપે કલ્પી શકે, તે તપસ્યાથી પ્રત્યક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્રિલોકના રાજ્ય કરતાં પણ તપ જ વિશેષ છે.

Verse 28

तपसा हि सुतप्तेन शक्‍्यो मोक्षस्तपोबलात्‌ । अहो प्रभावो ब्रह्मार्षेक्ष्यवनस्य महात्मन:,“अच्छी तरह तपस्या करनेपर उसकी शक्तिसे मोक्षतक मिल सकता है। इन ब्रह्मर्षि महात्मा च्यवनका प्रभाव अद्भुत है

ભીષ્મે કહ્યું— જે તપસ્યા સાચી રીતે અને અત્યંત તીવ્રતાથી કરવામાં આવે, તેના તપોબળથી મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. અહો! મહાત્મા બ્રહ્મર્ષિ ચ્યવનનો પ્રભાવ કેટલો અદ્ભુત છે!

Verse 29

इच्छयैष तपोवीर्यादन्यॉललोकान्‌ सृजेदपि । ब्राह्मणा एव जायेरन्‌ पुण्यवाग्बुद्धिकर्मण:

ભીષ્મે કહ્યું— તપસ્યાથી ઉત્પન્ન થયેલા તેજના બળે તે માત્ર ઇચ્છાથી પણ અન્ય લોકોની સૃષ્ટિ કરી શકે; અને તે લોકોમાં પવિત્ર વાણી, પવિત્ર બુદ્ધિ અને પવિત્ર કર્મવાળા બ્રાહ્મણો જ જન્મે.

Verse 30

'ये इच्छा करते ही अपनी तपस्याकी शक्तिसे दूसरे लोकोंकी सृष्टि कर सकते हैं। इस पृथ्वीपर ब्राह्मण ही पवित्रवाक्‌, पवित्रबुद्धि और पवित्र कर्मवाले होते हैं ।। उत्सहेदिह कृत्वैव को<न्यो वै च्यवनादते । ब्राह्मण्यं दुर्लभ लोके राज्यं हि सुलभं नरै:,“महर्षि च्यवनके सिवा दूसरा कौन है, जो ऐसा महान्‌ कार्य कर सके? संसारमें मनुष्योंको राज्य तो सुलभ हो सकता है, परंतु वास्तविक ब्राह्मणत्व परम दुर्लभ है

ભીષ્મે કહ્યું— જે માત્ર સંકલ્પ કરતાં જ પોતાના તપોબળથી અન્ય લોકોની પણ સૃષ્ટિ કરી શકે, તેવા મહાત્માઓ એવા જ હોય છે. આ પૃથ્વી પર પવિત્ર વાણી, પવિત્ર બુદ્ધિ અને પવિત્ર કર્મવાળા તો બ્રાહ્મણો જ છે. મહર્ષિ ચ્યવન સિવાય અહીં બીજો કોણ એવો મહાન કાર્ય કરી શકે? મનુષ્યોને રાજ્ય તો સહેલાઈથી મળી શકે, પરંતુ સાચું બ્રાહ્મણત્વ આ લોકમાં અત્યંત દુર્લભ છે.

Verse 31

ब्राह्माण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत्‌ । इत्येवं चिन्तयान: स विदितश्न्यवनस्य वै,“ब्राह्मणत्वके प्रभावसे ही महर्षिने हम दोनोंको अपने वाहनोंकी भाँति रथमें जोत दिया था।” इस तरह राजा सोच-विचार कर ही रहे थे कि महर्षि च्यवनको उनका आना ज्ञात हो गया

‘બ્રાહ્મણત્વના પ્રભાવથી જ મહર્ષિએ અમને બંનેને પોતાના વાહનોની જેમ રથમાં જોડ્યા હતા’— એમ રાજા વિચારતો જ હતો કે મહર્ષિ ચ્યવનને તેના આગમનની ખબર પડી ગઈ.

Verse 32

सम्प्रेक्ष्योवाच नृपतिं क्षिप्रमागम्यतामिति । इत्युक्त: सहभार्यस्तु सो5भ्यगच्छन्महामुनिम्‌

જોઈને મહર્ષિએ રાજાને કહ્યું— “ઝડપથી અહીં આવો.” એમ કહ્યા પછી રાજા પત્ની સહિત તે મહામુનિ પાસે ગયો.

Verse 33

शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत च पार्थिव: । उन्होंने राजाकी ओर देखकर कहा--'भूपाल! शीघ्र यहाँ आओ।” उनके इस प्रकार आदेश देनेपर पत्नीसहित राजा उनके पास गये तथा उन वन्दनीय महामुनिको उन्होंने मस्तक झुकाकर प्रणाम किया ।। तस्याशिष: प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—રાજાએ મસ્તક નમાવી તે વંદનીય મહામુનિને પ્રણામ કર્યો. ત્યારબાદ મુનિએ આશીર્વાદ આપી નરાધિપને સંબોધીને કહ્યું—ધર્મની રક્ષા માટે રાજસત્તા પણ વિનયપૂર્વક, તપ અને જ્ઞાનનો માન રાખીને જ વાપરવી જોઈએ.

Verse 34

ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नूपते नृपम्‌

પછી ભાર્ગવ પોતાના સ્વાભાવિક સ્વરૂપમાં આવી રાજાને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 35

राजन्‌ सम्यग्‌ जितानीह पञड्च पज्च स्वयं त्वया

હે રાજન, અહીં તું પોતાના પ્રયત્નથી પાંચ અને પાંચને યોગ્ય રીતે જીત્યો છે.

Verse 36

सम्यगाराधित: पुत्र त्वया प्रवदतां वर

પુત્ર, તું સમ્યક રીતે આરાધના કરી છે; તેથી આપવાયોગ્ય વરોમાં શ્રેષ્ઠ વર માગ.

Verse 37

अनुजानीहि मां राजन्‌ गमिष्यामि यथागतम्‌

હે રાજન, મને અનુમતિ આપો; હું જેમ આવ્યો હતો તેમ જ પાછો જઈશ.

Verse 38

0 &.* 7 एप कतचजत णः हपफ तक ज्ज्ल्च्य कण का यक्ुम्त्ाप ग ः 2० [! 7472 5५2 ५ ॥#/ ८ कुशिक उवाच अग्निमध्ये गतेनेव भगवन्‌ संनिधौ मया

કુશિકે કહ્યું— ભગવન્, આપના સાન્નિધ્યમાં મને એવું લાગે છે કે જાણે હું અગ્નિમધ્યમાં પ્રવેશ્યો હોઉં।

Verse 39

वर्तितं भूगुशार्दूल यन्न दग्धो5स्मि तद्‌ बहु । एष एव वरो मुख्य: प्राप्तो मे भूगुनन्दन

કુશિકે કહ્યું— હે ભૃગુશાર્દૂલ, આ કસોટીમાંથી પસાર થઈને પણ હું દગ્ધ થયો નથી— એ જ મારા માટે મહાન વર છે। હે ભૃગુનંદન, આ જ મને પ્રાપ્ત થયેલો મુખ્ય આશીર્વાદ છે।

Verse 40

कुशिक बोले--भगवन्‌! भृगुश्रेष्ठी मैं आपके निकट उसी प्रकार रहा हूँ, जैसे कोई प्रज्वलित अग्निके बीचमें खड़ा हो। उस अवस्थामें रहकर भी मैं जलकर भस्म नहीं हुआ, यही मेरे लिये बहुत बड़ी बात है। भृगुनन्दन! यही मैंने महान्‌ वर प्राप्त कर लिया ।। यत्‌ प्रीतोडसि मया ब्रह्मन्‌ कुलं त्रातं च मेडनघ । एष मे&नुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम्‌,निष्पाप ब्रह्मर्ष! आप जो प्रसन्न हुए हैं तथा आपने जो मेरे कुलको नष्ट होनेसे बचा दिया, यही मुझपर आपका भारी अनुग्रह है। और इतनेसे ही मेरे जीवनका सारा प्रयोजन सफल हो गया

કુશિકે કહ્યું— ભગવન્, ભૃગુશ્રેષ્ઠ, હું આપની નજીક એવો રહ્યો જાણે પ્રજ્વલિત અગ્નિના મધ્યમાં ઊભો હોઉં. છતાં હું બળી ભસ્મ થયો નથી— એ જ મારા માટે મહા અદ્ભુત છે। હે ભૃગુનંદન, આ જ મેં મહાવર પ્રાપ્ત કર્યો છે। હે બ્રાહ્મણ, આપ મારી ઉપર પ્રસન્ન થયા અને આપએ મારા કુળને વિનાશથી બચાવ્યું— એ જ મારા પર આપનો મહાન અનુગ્રહ છે। હે નિષ્પાપ બ્રહ્મર્ષિ, એટલાથી જ મારા જીવનનું પ્રયોજન સિદ્ધ થયું।

Verse 41

एतदू्‌ राज्यफलं चैव तपसश्न॒ फलं मम । यदि त्वं प्रीतिमान्‌ विप्र मयि वै भूगुनन्दन

કુશિકે કહ્યું— હે વિપ્ર, હે ભૃગુનંદન, જો આપ ખરેખર મારી ઉપર પ્રસન્ન હો, તો આ જ મારા રાજ્યનું ફળ છે અને આ જ મારા તપનું ફળ છે।

Verse 42

अस्ति मे संशय: कश्चित्‌ तन्मे व्याख्यातुमहसि

કુશિકે કહ્યું— મને એક સંશય છે; આપ તે મને સમજાવશો।

Verse 53

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ચ્યવન અને કુશિકના સંવાદવિષયક ત્રેપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 54

भृगुनन्दन! यही मेरे राज्यका और यही मेरी तपस्याका भी फल है। विप्रवर! यदि आपका मुझपर प्रेम हो तो मेरे मनमें एक संदेह है, उसका समाधान करनेकी कृपा करें ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे चतुः:पञ्चाशत्तमो5ध्याय:

ભૃગુનંદન! આ જ મારા રાજ્યનું ફળ છે અને આ જ મારી તપસ્યાનું પણ ફળ છે। વિપ્રવર! જો આપને મારા પર સ્નેહ હોય, તો મારા મનમાં એક સંશય છે—કૃપા કરીને તેનું નિરાકરણ કરો। ઇતિ શ્રીમહાભારતે અનુશાસનપર્વણિ દાનધર્મપર્વણિ ચ્યવનકુશિકસંવાદે ચતુઃપંચાશત્તમોऽધ્યાયઃ।

Verse 123

समन्‍्ततः प्रमुदितान्‌ ददर्श सुमनोहरान्‌ । राजाने देखा, मनुष्योंकी-सी वाणी बोलनेवाले तोते और सारिकाएँ चहक रही हैं। भृंगराज, कोयल, शतपत्र, कोयष्टि, कुक्कुभ, मोर, मुर्गे, दात्यूह, जीवजीवक, चकोर, वानर, हंस, सारस और चक्रवाक आदि मनोहर पशु-पक्षी चारों ओर सानन्द विचर रहे हैं

રાજાએ ચારે તરફ અત્યંત પ્રસન્ન અને મનોહર દૃશ્ય જોયું. મનુષ્યો જેવી વાણી બોલતા તોતા અને સારિકાઓ ચહકતી હતી. ભૃંગરાજ, કોયલ, શતપત્ર, કોયષ્ટિ, કુક્કુભ, મોર, કૂકડા, દાત્યૂહ, જીવજીવક, ચકોર, વાનર, હંસ, સારસ અને ચક્રવાક વગેરે મનોહર પશુ-પક્ષીઓ સર્વત્ર આનંદથી વિચરતા હતા.

Verse 336

निषीदेत्यब्रवीद्‌ धीमान्‌ सान्त्वयन्‌ पुरुषर्षभ: । तब उन पुरुषप्रवर बुद्धिमान्‌ मुनिने राजाको आशीर्वाद देकर सान्त्वना प्रदान करते हुए कहा--'“आओ बैठो”'

ત્યારે પુરુષશ્રેષ્ઠ રાજાને સાંત્વના આપતા ધીમાન મુનિએ આશીર્વાદ આપી મૃદુ વાણીથી કહ્યું—“આવો, બેસો।”

Verse 346

उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत | भरतवंशी नरेश! तदनन्तर स्वस्थ होकर भृगुपुत्र च्यवन मुनि अपनी स्निग्ध मुधर वाणीद्वारा राजाको तृप्त करते हुए-से बोले--

હે ભારતવંશીય નરેશ! ત્યારબાદ સ્વસ્થ થઈ ભૃગુપુત્ર ચ્યવન મુનિ સ્નિગ્ધ, શ્લક્ષ્ણ અને મધુર વાણીથી—જાણે તૃપ્ત કરતાં હોય તેમ—રાજાને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 353

मनः:षष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छान्मुक्तोडसि तेन वै । “राजन! तुमने पाँच ज्ञानेन्द्रियों, पाँच कर्मेन्द्रियों और छठे मनको अच्छी तरह जीत लिया है। इसीलिये तुम महान्‌ संकटसे मुक्त हुए हो

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, તું પાંચ ઇન્દ્રિયો અને છઠ્ઠું મન—બન્નેને સારી રીતે જીત્યા છે; તેથી તું મહાન્ સંકટમાંથી મુક્ત થયો છે।

Verse 363

नहि ते वृजिनं किंचित्‌ सुसूक्ष्ममपि विद्यते । “वक्ताओंमें श्रेष्ठ पुत्र! तुमने भलीभाँति मेरी आराधना की है। तुम्हारे द्वारा कोई छोटे- से-छोटा या सूक्ष्म-से-सूक्ष्म अपराध भी नहीं हुआ है

ભીષ્મે કહ્યું—પુત્ર, તારા અંદર અતિ સૂક્ષ્મ પણ કોઈ દોષ નથી. તું મારી યોગ્ય રીતે આરાધના અને સેવા કરી છે; તેથી તું નાનામાં નાનો અપમાન/અપરાધ પણ રહિત છે।

Verse 3736

प्रीतो5स्मि तव राजेन्द्र वरश्न प्रतिगृह्मताम्‌ । “राजन! अब मुझे विदा दो। मैं जैसे आया था, वैसे ही लौट जाऊँगा। राजेन्द्र! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ; अतः तुम कोई वर माँगो”

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તેથી એક વર સ્વીકાર. હવે મને વિદાય આપ; હું જેમ આવ્યો હતો તેમ જ પાછો જઈશ।