Adhyaya 167

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। ्-:डिअ षट्षष्ट्यधिेकशततमोड< ध्याय: ट्रपदके यज्ञसे धृष्टद्युम्न और द्रौपदीकी उत्पत्ति ब्राह्मण उवाच अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्‌ द्विजर्षभान्‌ | अन्विच्छन्‌ परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्‌ बहून्‌

બ્રાહ્મણે કહ્યું—અમર્ષથી દગ્ધ રાજા દ્રુપદ કર્મસિદ્ધ, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને શોધતા અનેક બ્રાહ્મણ-આશ્રમોમાં ભ્રમણ કરવા લાગ્યા।

Verse 2

पुत्रजन्म परीप्सन्‌ वै शोकोपहतचेतन: । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्‌

પુત્રજન્મની ઇચ્છાથી તેનું ચિત્ત શોકથી આઘાત પામેલું હતું; તે નિત્ય વિચારતો—“મારે કોઈ શ્રેષ્ઠ સંતાન નથી।”

Verse 3

जातानू्‌ पुत्रान्‌ स निर्वेदाद्‌ धिग्‌ बन्धूनिति चाब्रवीत्‌ । निः:श्वासपरमश्नासीद्‌ द्रोणं प्रतिचिकीर्षया

જે પુત્રો અને બંધુઓ પહેલેથી જન્મ્યા હતા, તેમને તે નિરાશામાં ‘ધિક્’ કહી ધિક્કારતો; અને દ્રોણ સામે પ્રતિકાર કરવાની ઇચ્છાથી તે સતત દીર્ઘ નિશ્વાસ લેતો રહેતો।

Verse 4

प्रभाव विनयं शिक्षां द्रोणस्प चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्‌ नाध्यगच्छत

હે જનમેજય! દ્રોણના પ્રભાવ, વિનય, શિક્ષા અને ચરિત્રનું ચિંતન કરતાં દ્રુપદને ક્ષાત્રબળથી તેને પરાજિત કરવાનો કોઈ ઉપાય મળ્યો નહીં।

Verse 5

प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्‌

હે ભારત! પ્રતિશોધ લેવા પ્રયત્ન કરતો હોવા છતાં તે નૃપશ્રેષ્ઠ માત્ર ક્ષાત્રબળથી વિરોધીઓને પરાજિત કરવાનો કોઈ ઉપાય શોધી શક્યો નહીં; તેમના પ્રભાવ, વિનય, શિક્ષા અને ચરિત્રનું ચિંતન તેને અટકાવતું રહ્યું. ત્યારબાદ, હે જનમેજય, કલ્માષપાદ ગંગા અને યમુના બંનેના કાંઠે અહીં-ત્યાં ભટકતો ભટકતો બ્રાહ્મણોની એક પવિત્ર વસાહતમાં પહોંચી ગયો. ત્યાં તે મહાભાગ રાજાએ એવો એક પણ બ્રાહ્મણ ન જોયો કે જેણે વિધિપૂર્વક બ્રહ્મચર્ય પાળીને વેદ તથા વેદાંગોની શિક્ષા ન મેળવી હોય।

Verse 6

ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपति: । तत्र नास्नातक: वक्षिन्न चासीदव्रती द्विज:

રાજા બ્રાહ્મણોની તે પવિત્ર વસાહતમાં પહોંચ્યો. હે જનમેજય! ત્યાં તેને એક પણ એવો બ્રાહ્મણ ન દેખાયો જે સ્નાતક (વેદાધ્યયન પૂર્ણ કરેલો) ન હોય, અને કોઈ એવો દ્વિજ પણ ન હતો જે વ્રત-નિયમ વિના જીવતો હોય. ત્યાંની પવિત્રતા બળથી નહીં, પરંતુ વિદ્યાથી, સંયમથી અને ધર્મનિષ્ઠ આચરણથી પ્રગટ થતી હતી।

Verse 7

तथैव च महाभाग: सो<पश्यत्‌ संशितव्रतौ । याजोपयाजोौ ब्रद्मर्षी शाम्यन्ती परमेष्ठिनौ

એ જ રીતે તે મહાભાગે ત્યાં કઠોર વ્રતોમાં દૃઢ એવા બે બ્રહ્મર્ષિઓને જોયા—યાજ અને ઉપયાજ। તેઓ બંને પરમ શાંત હતા અને પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા સમાન તેજસ્વી તથા પ્રભાવશાળી જણાતા હતા।

Verse 8

संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपीौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ

તે બંને વૈદિક સંહિતાઓના અધ્યયન અને જપમાં સદા તત્પર રહેતા. ગોત્રથી તેઓ કાશ્યપ હતા અને ‘તારણેય’ તરીકે ઓળખાતા. આચરણ અને અનુશાસનમાં તેઓ અતિ યોગ્ય, સૂર્યદેવના ભક્ત અને ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા।

Verse 9

स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रित: । बुद्ध्वा बल॑ तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्दरे

તેમની શક્તિ અને સામર્થ્ય જાણી, આળસ રહિત રાજાએ તેમને સર્વ મનગમતા ભોગ-પદાર્થો સાથે આમંત્રિત કર્યા. પછી એકાંતમાં તે બંનેમાંના કનિષ્ઠ—ઉપયાજ—ની પાસે ગયો અને મીઠાં વચનો, સત્કાર તથા પૂજનથી તેમને પોતાના અનુકૂળ કરવા લાગ્યો. મનોઇચ્છિત વસ્તુઓ આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને, મુનિના ચરણોની સેવા કરી અને યથાયોગ્ય પૂજા કરીને દ્રુપદ બોલ્યો—“વಿಪ્રવર ઉપયાજ! એવો કર્મ કરો કે મને એવો પુત્ર પ્રાપ્ત થાય જે યુદ્ધમાં દ્રોણાચાર્યનો વધ કરી શકે. તે કાર્ય સિદ્ધ થતાં હું તમને એક અર્બુદ (દસ કરોડ) ગાયો આપીશ; અને તમારા મનને અત્યંત પ્રિય લાગશે એવી બીજી કોઈ પણ વસ્તુ પણ નિઃસંદેહ અર્પણ કરીશ।”

Verse 10

प्रपेदे छन्‍्दयन्‌ कामैरुपयाजं धृतव्रतम्‌ । पादशुश्रूषणे युक्त: प्रियवाक्‌ सर्वकामद:

તેમની આધ્યાત્મિક શક્તિ સમજીને આળસ વિનાનો રાજા દ્રુપદ ધૃતવ્રત બ્રાહ્મણ ઉપયાજ પાસે ગયો અને મનગમતા ભોગ-પદાર્થો અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. મધુર વચનો બોલીને અને સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને તે મુનિના ચરણોની સેવા કરવા લાગ્યો; યથાવિધિ પૂજન કરી દ્રોણવધમાં સમર્થ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે યજ્ઞોપાય મેળવવા ઉપયાજને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્નશીલ થયો.

Verse 11

अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच स: । येन मे कर्मणा ब्रह्मन्‌ पुत्र: स्याद्‌ द्रोणमृत्यवे

યથાન્યાય ઉપયાજનું અર્ચન કરીને રાજાએ કહ્યું—“હે બ્રાહ્મણ! કયા કર્મથી મને એવો પુત્ર મળે, જે દ્રોણના મૃત્યુનું કારણ બને?”

Verse 12

उपयाज कृते तस्मिन्‌ गवां दातास्मि ते<र्बुदम्‌ । यद्‌ वा तेडन्यद्‌ द्विजश्रेष्ठ मनस: सुप्रियं भवेत्‌ । सर्व तत्‌ ते प्रदाताहं न हि मेउत्रास्ति संशय:

“હે ઉપયાજ! તે કર્મ પૂર્ણ થતાં હું તમને એક અર્બુદ ગાયો દાન કરીશ. અથવા, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તમારા મનને જે બીજું અત્યંત પ્રિય હોય તે બધું હું તમને આપીશ—એમાં મને કોઈ સંશય નથી.”

Verse 13

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषि: प्रत्यभाषत । आराधयिष्यन्‌ ट्रुपद: स तं पर्यचरत्‌ पुन:

આવું સાંભળીને ઋષિએ ઉત્તર આપ્યો—“હું નહીં; હું એવું કરું નહીં.” છતાં દ્રુપદ તેમને પ્રસન્ન કરવાનો નિશ્ચય કરીને ફરી તેમની સેવા-પરિચર્યામાં લાગી ગયો.

Verse 14

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तम: । उपयाजोडब्रवीत्‌ काले राजन्‌ मधुरया गिरा

પછી એક વર્ષના અંતે દ્વિજોત્તમ ઉપયાજે યોગ્ય સમયે મધુર વાણીથી દ્રુપદને કહ્યું—“રાજન!”

Verse 15

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्नाद्‌ विचरन्‌ गहने वने । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्‌

બ્રાહ્મણે કહ્યું— “મારો જ્યેષ્ઠ ભાઈ ઘન વનમાં ફરતો હતો ત્યારે, જેના શૌચ-શુદ્ધિ વિષે કંઈ જ ખબર ન હતી એવી જમીન પર પડેલું ફળ ઉઠાવી લીધો. કામ નાનું લાગે છે, પણ ધર્મનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે— જ્યાં શુદ્ધતા અને અધિકાર અનિશ્ચિત હોય, ત્યાં એવી વસ્તુ ગ્રહણ કરી ભોગવવી શું યોગ્ય?”

Verse 16

तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्‌ । विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात्‌ कदाचन

હું ભાઈની પાછળ પાછળ જઈ રહ્યો હતો; તેથી તેનું તે અયોગ્ય કર્મ મેં જોઈ લીધું. મનમાં વિચાર આવ્યો— ‘આ તો ક્યારેય આવું ન કરે; તો પણ વિચાર વિના અશુદ્ધ વસ્તુ કેવી રીતે ગ્રહણ કરે છે?’

Verse 17

दृष्टवा फलस्य नापश्यद्‌ दोषान्‌ पापानुबन्धकान्‌ | विविनक्ति न शौचं य: सोअन्यत्रापि कथं भवेत्‌

લાભના લોભમાં તેણે તે ફળ સાથે જોડાયેલા પાપજનક દોષો જોયા નહીં. જે ગ્રહણ કરતી વેળાએ શુદ્ધિ-અશુદ્ધિનો વિવેક નથી કરતો, તે અન્ય કાર્યોમાં કેવી રીતે યોગ્ય વર્તશે? કહી શકાય નહીં.

Verse 18

संहिताध्ययनं कुर्वन्‌ वसन्‌ गुरुकुले च यः । भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुड्क्ते सम च यदा तदा

બ્રાહ્મણે કહ્યું— “ગુરુકુલમાં રહી સંહિતાનો અભ્યાસ કરતાં હોવા છતાં જે ક્યારેક બીજાઓએ ત્યજી દીધેલું ભિક્ષાન્ન ખાઈ લે છે, અને ઘૃણા વિના એ જ અન્નના ‘ગુણ’ વારંવાર ગાય છે— એવા મારા ભાઈને હું તર્કની દૃષ્ટિએ તપાસું તો તે મને નિયમનિષ્ઠ નહીં, ફળલોભી જ લાગે છે.”

Verse 19

कीर्तयन्‌ गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः । त॑ वै फलार्थिन मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा

અન્નના ‘ગુણ’ વારંવાર કીર્તન કરીને અને ઘૃણા વિના રહીને, હું તર્કચક્ષુથી ભાઈને જોઉં છું; તેને હું ફળાર્થી—લાભકામી, સંયમી નહીં—એમ માનું છું.

Verse 20

त॑ं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति । जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्‌

બ્રાહ્મણે કહ્યું—“હે રાજન, તેની પાસે જાઓ; તે તમારો યજ્ઞ વિધિપૂર્વક કરાવશે.” ઉપયાજનાં વચનો સાંભળીને રાજા દ્રુપદ—મનમાં યાજના આચરણથી વિમુખ થઈ તેની નિંદા કરતો હોવા છતાં—પોતાના હેતુનો વિચાર કરીને યાજના આશ્રમમાં ગયો. ત્યાં પૂજનીય યાજ મુનિનું યથાવિધિ પૂજન કરીને પછી તેણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 21

उपयाजवच: श्र॒ुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्‌ । अभिसम्पूज्य पूजाहमथ याजमुवाच ह

ઉપયાજનાં વચનો સાંભળીને રાજા યાજના આશ્રમમાં ગયો. ત્યાં પૂજ્ય યાજ મુનિનું યથોચિત પૂજન કરીને પછી તેણે યાજને કહ્યું.

Verse 22

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमहसि

હે વિભો! હું તમને એંસી હજાર ગાયો દાનમાં આપું છું. કૃપા કરીને મારો યજ્ઞ કરાવો. દ્રોણ સાથેના વૈરથી હું દગ્ધ છું; મને શાંતિ અને પ્રસન્નતા આપો.

Verse 23

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तम: तस्माद्‌ द्रोण: पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे

દ્રોણાચાર્ય બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બ્રહ્માસ્ત્રના પ્રયોગમાં પણ અનુત્તમ છે; તેથી મિત્રતાના વિવાદમાં—કોણ મિત્ર ગણાય, કોણ નહીં—તેણે મને ખરેખર પરાજિત કર્યો.

Verse 24

क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्निदग्रणी: । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमत:

અતિ બુદ્ધિમાન ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણ હાલમાં કૌરવ રાજકુમારોના મુખ્ય આચાર્ય છે. આ પૃથ્વી પર એવો કોઈ ક્ષત્રિય નથી, જે અસ્ત્રવિદ્યામાં તેમને વટાવી શકે.

Verse 25

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्नास्य दृश्यते परमं महत्‌

બ્રાહ્મણે કહ્યું— દ્રોણના બાણોના ઝાપટા પ્રાણીઓના દેહ-પ્રાણ હરણ કરનારા છે; અને તેનું ધનુષ—છ હાથ માપનું—અત્યંત વિશાળ દેખાય છે. બ્રાહ્મણના વેશમાં હોવા છતાં મહાત્મા મહાધનુર્ધર દ્રોણ પોતાના બ્રાહ્મતેજના બળથી ક્ષત્રિયોના યુદ્ધતેજને રોકી દબાવી દે છે.

Verse 26

स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्‌ | प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामना:

કારણ કે બ્રાહ્મણના વેશમાં જ તે મહાધનુર્ધર, ભારદ્વાજ વંશજ, મહામના દ્રોણ નિઃસંદેહ ક્ષત્રિયબળના ઉગ્ર વેગને રોકી પરાજિત કરે છે.

Verse 27

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थित: । तस्य हा[स्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि

તે ક્ષત્રિયોના ઉચ્છેદ માટે જ નિમિત્ત થયો છે—જાણે જામદગ્ન્ય પરશુરામ જ ઊભો હોય. તેનું અસ્ત્રબળ ભયંકર છે; પૃથ્વી પર મનુષ્યો તેને દબાવી શકતા નથી.

Verse 28

बाह्य संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानल: । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सर:

તે બહારથી પ્રજ્વલિત તેજ ધારણ કરે છે—જાણે ઘૃતાહુતિથી પ્રદીપ્ત અગ્નિ. અને યુદ્ધમાં શત્રુને સામનો કરીને, ક્ષાત્રધર્મને અગ્રે રાખી, તેમને ભસ્મ કરી દે છે.

Verse 29

ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मंं तेजो विशिष्यते । सो क्षात्राद्‌ बलाद्धीनो बाह्यूं तेज: प्रपेदिवान्‌

જ્યાં બ્રહ્મ અને ક્ષાત્ર—બન્ને શક્તિઓ—હોય, ત્યાં બ્રાહ્મતેજ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેથી હું માત્ર ક્ષાત્રબળમાં હીન છું; આથી મેં તમારા બ્રાહ્મતેજની શરણ લીધી છે.

Verse 30

द्रोणाद्‌ विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मुवित्तमम्‌ । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम्‌

તમે વેદવેત્તાઓમાં સર્વોત્તમ છો; તેથી દ્રોણાચાર્ય કરતાં પણ વિશિષ્ટ છો. તમારી શરણ લઈ હું એવો પુત્ર ઇચ્છું છું, જે યુદ્ધમાં અજય હોય અને દ્રોણનો વિનાશક બને.

Verse 31

तत्‌ कर्म कुरु मे याज वितसम्यर्बुदं गवाम्‌ । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्‌

હે યાજ! મારા માટે તે કર્મ કરો; દક્ષિણામાં હું તમને એક અર્બુદ ગાયો આપીશ. યાજે “તથાસ્તુ” કહી યજમાનની ઇચ્છાસિદ્ધિ માટે જરૂરી યજ્ઞવિધિ અને સાધનોની તૈયારી કરવા માંડી.

Verse 32

गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्‌ । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः

આ કાર્ય ભારે છે એમ વિચારી યાજે નિષ્કામ ઉપયાજને પણ આ યજ્ઞમાં પ્રેર્યો; અને દ્રોણવિનાશ માટે એવો પુત્ર ઉત્પન્ન કરાવવાની યાજે પ્રતિજ્ઞા લીધી.

Verse 33

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपा: । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै

પછી તે નરેન્દ્ર માટે મહાતપસ્વી ઉપયાજે પુત્રફળ પ્રાપ્ત કરવા વૈદિક યજ્ઞકર્મનું વિધાન સમજાવ્યું.

Verse 34

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबल: । इष्यते यद्विधो राजन्‌ भविता ते तथाविध:

અને તેણે કહ્યું—“હે રાજન! આ યજ્ઞથી તમે જેમનો પુત્ર ઇચ્છો છો, એવો જ તમને પ્રાપ્ત થશે. તે મહાવીર્યવાન, મહાતેજસ્વી અને મહાબલી હશે.”

Verse 35

भारद्वाजस्य हन्तारं सोडभिसंधाय भूपति: । आजउल्ठे तत्‌ तथा सर्व द्रुपद: कर्मसिद्धये,तदनन्तर द्रोणके घातक पुत्रका संकल्प लेकर राजा द्रुपदने कर्मकी सिद्धिके लिये उपयाजके कथनानुसार सारी व्यवस्था की

ભૂપતિ દ્રુપદે ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણના સંહારકને ઉત્પન્ન કરાવવાનો દૃઢ સંકલ્પ કરીને પોતાના કાર્યસિદ્ધિ માટે સર્વ વ્યવસ્થા કરી. ત્યારબાદ દ્રોણવધનું સાધન બનનાર પુત્ર પ્રાપ્ત કરવા માટે, પુરોહિત ઉપયાજના વચન અનુસાર તેણે તમામ તૈયારી કરી, જેથી તેનું અભિપ્રેત કર્મ પૂર્ણ થાય.

Verse 36

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्‌ तदा । प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुन त्वामुपस्थितम्‌

હવનના અંતે યાજે ત્યારે દેવી (રાણી)ને આજ્ઞા આપી— “હે રાણી, પૃષતની પુત્રવધૂ! શીઘ્ર મારી પાસે આવો; તમારાં માટે યુગલ (સંતાન) ઉપસ્થિત છે.” (અને વધુમાં જણાવ્યું કે) “તમને એક પુત્ર અને એક કન્યા પ્રાપ્ત થશે; એ કુમાર અને કુમારી પિતૃકુલની વૃદ્ધિ કરનારાં બનશે.”

Verse 37

राज्युवाच अवलिपत॑ मुखं ब्रह्मन्‌ दिव्यान्‌ गन्धान्‌ बिभर्मि च । सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये

રાણી બોલી— “હે બ્રાહ્મણ! મારા મુખમાં હજી તાંબૂલ વગેરેનો રંગ લાગેલો છે અને હું દિવ્ય સુગંધિત અંગરાગ ધારણ કરું છું. પુત્રાર્થ હું હજી શુદ્ધ સ્થિતિમાં નથી; તેથી હે યાજ, મારા આ પ્રિય કર્મ માટે થોડો સમય થાંભો.”

Verse 38

याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम्‌ । कथं काम न संदध्यात्‌ सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा

યાજે કહ્યું— “આ હવિષ્ય મેં પોતે પકવીને તૈયાર કર્યું છે અને ઉપયાજે તેને મંત્રોથી અભિમંત્રિત કર્યું છે. તો પછી તે યજમાનની કામના કેવી રીતે પૂર્ણ ન કરે? તું આવ, અથવા ત્યાં જ ઊભી રહે.”

Verse 39

ब्राह्मण उवाच एवमुक्‍्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात्‌ तस्मात्‌ कुमारो देवसंनिभ:

બ્રાહ્મણે કહ્યું— “એમ કહીને યાજે સંસ્કારયુક્ત હવિષ્યની આહુતિ અગ્નિમાં નાખતાં જ, તે પાવકમાંથી દેવસમાન તેજસ્વી એક કુમાર પ્રગટ થયો।”

Verse 40

ज्वालावर्णो घोररूप: किरीटी वर्म चोत्तमम्‌ | बिभ्रत्‌ सखड्‌ग: सशरो धनुष्मान्‌ विनदन्‌ मुहुः

બ્રાહ્મણે કહ્યું—તેના અંગોની કાંતિ અગ્નિની જ્વાળાની જેમ પ્રજ્વલિત હતી. તેનું રૂપ ભયંકર હતું. મસ્તક પર કિરીટ શોભતું હતું અને અંગો પર ઉત્તમ કવચ ધારણ કરેલું હતું. ખડ્ગ, બાણ અને ધનુષ ધારણ કરીને તે વારંવાર ગર્જના કરતો હતો.

Verse 41

सो<ध्यारोहद्‌ रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदु: पञ्जाला: प्रह्ृष्ठा: साधु साथ्विति

તે કુમાર તે જ ક્ષણે એક શ્રેષ્ઠ રથ પર ચઢ્યો અને જાણે યુદ્ધયાત્રા માટે નીકળ્યો હોય તેમ આગળ વધ્યો. આ જોઈ પાંચાલો અત્યંત હર્ષિત થયા અને ઊંચા સ્વરે બોલી ઊઠ્યા—“સાધુ! સાધુ!”

Verse 42

हर्षाविष्टांस्ततश्वैतान्‌ नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्र: पाउ्चालानां यशस्कर:

ત્યારે હર્ષમાં મગ્ન થયેલા તે પાંચાલોના ઉલ્લાસભારે જાણે આ વસુંધરા સહન ન કરી શકી. એ સમયે એવી ઘોષણા થઈ—“આ રાજપુત્ર પાંચાલોનો ભય દૂર કરી તેમનું યશ વધારશે.”

Verse 43

राज्ञ: शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद्‌ भूतमदृश्यं खेचरं तदा

ત્યારે આકાશમાં વિહરતું એક અદૃશ્ય મહાભૂત બોલ્યું—“આ બાળક રાજાનો શોક દૂર કરવા માટે જન્મ્યો છે; નિશ્ચયે આ દ્રોણવધ માટે જ આવ્યો છે.”

Verse 44

कुमारी चापि पाज्चाली वेदीमध्यात्‌ समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयड्री स्वसितायतलोचना

ત્યારબાદ વેદીના મધ્યમાંથી એક કુમારી પણ પ્રગટ થઈ—પાંચાલી. તે સुभગા અને અત્યંત દર્શનીય હતી; તેના અંગપ્રત્યંગ મનોહર હતા અને તેની આંખો મોટી, દીર્ઘ તથા સુંદર હતી.

Verse 45

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुज्चितमूर्थजा । ताम्रतुज़्नखी सुभ्रूश्षारूपीनपयोधरा

બ્રાહ્મણે કહ્યું— તેણીનો વર્ણ શ્યામ હતો. તેની આંખો પૂર્ણ વિકસેલા કમળના પાંદડાં જેવી લાગતી. વાળ કાળા અને વાંકરા હતા. નખ ઊભરેલા અને તાંબડિયા-લાલ હતા. ભ્રૂઓ અતિ સુંદર રીતે ઘડાયેલાં હતાં અને તેના સ્તન પીન તથા મનોહર હતાં.

Verse 46

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात्‌ प्रधावति

માનવ દેહ ધારણ કરીને તે સాక్షાત્ દિવ્ય તેજથી યુક્ત જણાતી— જાણે દેવી જ પ્રગટ થઈ હોય. તેના અંગોમાંથી નીલકમળ જેવી સુગંધ નીકળી એક ક્રોશ સુધી સર્વ દિશામાં વેગથી ફેલાતી હતી.

Verse 47

या बिभर्ति परं रूप॑ यस्या नास्त्युपमा भुवि । देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्‌

બ્રાહ્મણે કહ્યું— તેણીએ પરમ સુંદર રૂપ ધારણ કર્યું હતું; પૃથ્વી પર તેની ઉપમા કોઈ નહોતી. દેવો, દાનવો અને યક્ષો પણ તે દેવસમાન કન્યાને મેળવવા ઇચ્છતા હતા.

Verse 48

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्धरा कृष्णा निनीषु: क्षत्रियान्‌ क्षयम्‌

સુંદર કટિપ્રદેશવાળી તે નવજાત કન્યા પ્રગટ થતાં જ આકાશવાણી થઈ— “આનું નામ કૃષ્ણા છે. તે સર્વ યુવતીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને ક્ષત્રિયોના સંહાર માટે પ્રગટ થઈ છે.”

Verse 49

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतो: कौरवाणां महतदुत्पत्स्यते भयम्‌,“यह सुमध्यमा समयपर देवताओंका कार्य सिद्ध करेगी। इसके कारण कौरवोंको बहुत बड़ा भय प्राप्त होगा"

આ સુમધ્યમા યોગ્ય કાળે દેવતાઓનું કાર્ય સિદ્ધ કરશે; તેના કારણે કૌરવો માટે મહાભય ઊભું થશે.

Verse 50

तच्छुत्वा सर्वपाञ्चाला: प्रणेदु: सिंहसड्घवत्‌ । न चैतान्‌ हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा

એ ઘોષણા સાંભળીને સર્વ પાંચાલો સિંહસમૂહની જેમ ગર્જના કરવા લાગ્યા. હર્ષથી પરિપૂર્ણ તેમના પ્રચંડ વેગને જાણે ધરતી પણ સહન ન કરી શકી.

Verse 51

तो दृष्टवा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति

એ બંને સંતાનોને જોઈ પુત્રની ઇચ્છાવાળી પૃષતની પુત્રવધૂ પાર્ષતી ઋષિ યાજના શરણે ગઈ અને બોલી—“ભગવન્! એવી કૃપા કરો કે આ બંને મને સિવાય બીજાને પોતાની માતા ન જાણે.”

Verse 52

तथेत्युवाच तं याजो राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । तयोश्व नामनी चक्रुर्द्धिजा: सम्पूर्णमानसा:

રાજાને પ્રિય કરવાના ઇરાદે યાજે કહ્યું—“તથાસ્તુ।” ત્યારબાદ દ્વિજોએ મન સંતોષ પામી તે બંનેનું નામકરણ કર્યું.

Verse 53

धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद्‌ झुम्नादुत्सम्भवादपि | धृष्टद्युम्न: कुमारो<यं द्रुपदस्य भवत्विति

દ્વિજે ઘોષણા કરી—“ધૃષ્ટતા, અતિ અમર્ષ અને દ્યુમ્ન (તેજ) સાથે ઉત્પન્ન થયેલ હોવાથી આ કુમાર દ્રુપદનો પુત્ર ‘ધૃષ્ટદ્યુમ્ન’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ.”

Verse 54

कृष्णेत्येवाब्रुवन्‌ कृष्णां कृष्णाभूत्‌ सा हि वर्णत: । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रपदस्य महामखे

તેઓએ કન્યાનું નામ ‘કૃષ્ણા’ રાખ્યું; કારણ કે વર્ણથી તે શ્યામ હતી. આ રીતે દ્રુપદના મહાયજ્ઞમાં તે જોડિયા સંતાન જન્મ્યાં.

Verse 55

धृष्टद्युम्न॑ तु पाउ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम्‌ । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Then the mighty Bhāradvāja’s son, Droṇa—foreseeing that destiny’s ordained course cannot be averted—brought the Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna to his own dwelling. For the sake of imparting the science of weapons, he rendered him a great service by training him in martial lore. Droṇa performed this generous act also to safeguard his own reputation, even though the future consequences were fraught with danger.

Verse 56

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामति: । तथा तत्‌ कृतवान्‌ द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्‌

The Brahmin said: Knowing that what is ordained by destiny and about to occur cannot be averted, the great-minded Droṇa acted accordingly. For the sake of safeguarding his own fame, he performed that deed—an act presented as generous, yet also shaped by concern for reputation.

Verse 166

(ब्राह्मण उवाच श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणा: सपुरोहिता: । पाज्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमन्रुवन्‌ ।।

Vaiśampāyana said: Hearing what had happened in the house of lac, the visiting brāhmaṇa, together with other brāhmaṇas and their priests, spoke to Drupada, king of the Pāñcālas: “The sons of Dhṛtarāṣṭra, after consulting with their ministers, formed a most difficult and wicked resolve—to destroy the Pāṇḍavas. Sent by Duryodhana, a servant named Purocana went to Vāraṇāvata and built a great house of lac. There, when the Pāṇḍavas were living in full trust along with Pṛthā (Kuntī), Purocana set it on fire at midnight. That vile and cruel man himself was also burned in the blaze. When Dhṛtarāṣṭra, son of Ambikā, heard the report that the Pāṇḍavas had been burned, he rejoiced with his kinsmen—though outwardly he staged a show of grief. With a heart secretly pleased and only a little sorrow displayed, he ordered Vidura: ‘O wise one, perform the piṇḍa-and-water rites for the Pāṇḍavas. Today it is as though Pāṇḍu has died again for me, since the Pāṇḍavas have perished. Therefore go to the Bhāgīrathī (Gaṅgā) and carry out the funerary offerings. Alas, by the force of fate they have gone to Yama’s abode.’ Saying this, Dhṛtarāṣṭra and Śakuni wept loudly. Bhīṣma, hearing the news, performed the proper post-funeral rites. Such was the dreadful deed contrived by the evil-minded for the destruction of the Pāṇḍavas—an act the speakers had never before seen or even heard of. On hearing these words, the great-minded Yajñasena (Drupada) was consumed by grief, as a father grieves for the loss of his own son. Summoning his officials and kinsmen, he spoke in compassion and sorrow: “Ah, Arjuna’s beauty! Ah, his steadiness! Ah, his valor and training! Day and night I think of Arjuna. And now he, with his brothers and mother, has been consumed by fire—what could be more astonishing? Yet Time is hard to overstep. My vow has become false; what shall I say to the world? Inward grief burns me day and night. I honored the blameless sages Yāja and Upayāja and begged for two children: a son who would slay Bhāradvāja’s son (Droṇa), and a daughter destined for Arjuna. The world knows this, and Yāja himself declared it. By the rite for obtaining a son, he brought forth Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā (Draupadī), both my delight. What shall I do now, if the Pāṇḍavas with Pṛthā are destroyed?” The brāhmaṇa continued: Having spoken thus, Drupada lamented in extreme distress. Seeing him grieve, the Pāñcāla preceptor—virtuous and fully learned—said: “The Pāṇḍavas are devoted to dharma and to the guidance of elders. Such men do not perish, nor do they fall into defeat. I have perceived this truth; hear it, O king. Brāhmaṇas affirm it, and I have heard it in the Vedas. Long ago, from Bṛhaspati’s mouth, Paulomī heard of the power of Upāśruti: by her, Indra—though hidden—was shown within the knot of a lotus-stalk. Likewise I have heard Upāśruti concerning the Pāṇḍavas: they are alive somewhere, without doubt. “I have seen auspicious signs: the Pāṇḍavas will surely come here. Hear the means by which they will come. For kṣatriyas, the best mode of giving a maiden is the svayaṃvara. Therefore, O best of kings, have a svayaṃvara proclaimed in the city. Whether the Pāṇḍavas are far away, nearby, or even (as people say) in heaven—on hearing of the svayaṃvara they will gather here, without doubt. Proclaim it quickly; do not delay.” Hearing the priest’s counsel, Drupada was pleased and had Draupadī’s svayaṃvara announced. It would take place in the month of Puṣya, under Rohiṇī, in the bright fortnight, on an auspicious lunar day—seventy-five days from then. Devas, gandharvas, yakṣas, and ascetic ṛṣis would surely come to see it. “Your sons are especially handsome; Pāñcālī may choose any of them, or perhaps the middle one—who can know the supreme ordinance of Prajāpati? If it pleases you, O brāhmaṇī (Kuntī), go there with your sons. Pāñcāla is ever prosperous; King Yajñasena is devoted to brāhmaṇas and true to his vows; the citizens and brāhmaṇas there love guests and will offer invitations unasked. I too will go with my students; if you approve, let us all travel together.” Vaiśampāyana said: Having spoken this much, the brāhmaṇa fell silent.