Adhyaya 132
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata (Lākṣāgṛha Planning)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that after the king’s arrangements concerning the Pāṇḍavas, Duryodhana experiences pronounced satisfaction and draws Purocana aside for confidential counsel. Declaring Purocana his most trusted collaborator, Duryodhana issues a detailed operational directive: proceed immediately to Vāraṇāvata by swift conveyance; construct a four-halled, enclosed residence under the guise of an armory and lavish lodging; procure and embed highly combustible materials (fibers, resins, oils, ghee, lac) into the walls and structure; arrange furnishings and hospitality so the Pāṇḍavas and Kuntī remain unsuspecting and at ease during the festival period. Once they are fully unafraid and asleep, Purocana is to ignite the house from the doorway, ensuring that observers conclude the Pāṇḍavas perished in their own dwelling, thereby shaping public testimony and kin reports. Purocana assents and departs, then executes the plan exactly as instructed, aligning with Duryodhana’s intent and method.
Chapter Arc: भीष्म द्रोणाचार्य को विश्राम देकर राजकुमारों को शिष्यत्व में सौंपते हैं और गुरु के लिए धन-धान्य से परिपूर्ण गृह तथा विविध वसुओं की व्यवस्था करते हैं—कुरुवंश की शिक्षा अब एक ही धनुर्धर-आचार्य के हाथों में जाती है। → द्रोण अर्जुन को नित्य उद्युक्त देख कर एकांत में बुलाते हैं और उसके भीतर ‘सर्वश्रेष्ठ’ बनने की आकांक्षा को धार देते हैं; उसी समय वन में एकलव्य, बिना औपचारिक स्वीकृति के, द्रोण की प्रतिमा बनाकर कठोर नियम से धनुर्विद्या साधता है और अद्भुत लाघव दिखाता है। → एकलव्य की सिद्धि देखकर द्रोण उससे गुरुदक्षिणा मांगते हैं—“दाहिने हाथ का अंगूठा दे दो”; शिष्य-भाव में एकलव्य बिना हिचक अंगूठा अर्पित कर देता है, और उसकी अद्वितीय क्षमता का शिखर उसी क्षण काट दिया जाता है। → एकलव्य की गुरु-भक्ति अमिट रहती है, पर उसका धनुर्विद्या-वैभव सीमित हो जाता है; द्रोण का वचन/उद्देश्य सुरक्षित रहता है कि अर्जुन से बढ़कर कोई धनुर्धर न हो, और राजकुमारों की शिक्षा-व्यवस्था उसी अनुशासन में स्थिर हो जाती है। → एकलव्य के त्याग की छाया आगे चलकर हस्तिनापुर की राजनीति और युद्ध-न्याय पर प्रश्न बनकर लौटने वाली है—श्रेष्ठता किसकी: प्रतिभा की, या व्यवस्था की?
Shlokas
Verse 1
- जौके आकारकी बनी हुई काठकी मोटी गुल्लीको “बीटा” कहते हैं। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा राजकुमारोंकी शिक्षा, एकलव्यकी गुरुभक्ति तथा आचार्यद्वारा शिष्योंकी परीक्षा वैशम्पायन उवाच ततः सम्पूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वर: । विशश्राम महातेजा: पूजित: कुरुवेश्मनि,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर मनुष्योंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी द्रोणाचार्यने भीष्मजीके द्वारा पूजित हो कौरवोंके घरमें विश्राम किया। वहाँ उनका बड़ा सम्मान किया गया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્યારબાદ દ્વિપદોમાં શ્રેષ્ઠ મહાતેજસ્વી દ્રોણ, ભીષ્મજી દ્વારા સમ્યક્ પૂજિત થઈ, કુરુઓના ગૃહમાં વિશ્રામ કરવા લાગ્યા; ત્યાં તેમનો યથોચિત સત્કાર થયો.
Verse 2
विश्रान्तेडथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान् | शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च,गुरु द्रोणाचार्य जब विश्राम कर चुके, तब सामर्थ्यशाली भीष्मजीने अपने कुरुवंशी पौत्रोंकी लेकर उन्हें शिष्यरूपमें समर्पित किया। साथ ही अत्यन्त प्रसन्न होकर भरद्वाजनन्दन द्रोणको नाना प्रकारके धन-रत्न और सुन्दर सामग्रियोंसे सुसज्जित तथा धन- धान्यसे सम्पन्न भवन प्रदान किया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ગુરુએ વિશ્રામ લીધા પછી પરાક્રમી ભીષ્મે કુરુવંશીય પૌત્રોને સાથે લઈ તેમને શિષ્યરૂપે આચાર્યને સોંપ્યા અને વિવિધ પ્રકારનું ધન પણ અર્પણ કર્યું।
Verse 3
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीत: प्रत्यपादयत प्रभु:,गुरु द्रोणाचार्य जब विश्राम कर चुके, तब सामर्थ्यशाली भीष्मजीने अपने कुरुवंशी पौत्रोंकी लेकर उन्हें शिष्यरूपमें समर्पित किया। साथ ही अत्यन्त प्रसन्न होकर भरद्वाजनन्दन द्रोणको नाना प्रकारके धन-रत्न और सुन्दर सामग्रियोंसे सुसज्जित तथा धन- धान्यसे सम्पन्न भवन प्रदान किया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તે શક્તિશાળી પ્રભુએ ભારદ્વાજપુત્રને સુસજ્જિત અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર ઘર અર્પણ કર્યું।
Verse 4
स ताज्थशिष्यान् महेष्वास: प्रतिजग्राह कौरवान् | पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश् द्रोणो मुदितमानस:,महाधनुर्धर आचार्य द्रोणने प्रसन्नचित्त होकर उन धुृतराष्ट्र-पुत्रों तथा पाण्डवोंको शिष्यरूपमें ग्रहण किया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહાધનુર્ધર દ્રોણાચાર્યે પ્રસન્ન મનથી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર કૌરવો તથા પાંડવોને શિષ્યરૂપે સ્વીકાર્યા।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमत्रवीत् | रहस्येक: प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा,उन सबको ग्रहण कर लेनेपर एक दिन एकान्तमें जब द्रोणाचार्य पूर्ण विश्वासयुक्त मनसे अकेले बैठे थे, तब उन्होंने अपने पास बैठे हुए सब शिष्योंसे यह बात कही
તેમને સૌને શિષ્યરૂપે સ્વીકારી દ્રોણાચાર્યે વાત કરી. પછી એક દિવસે એકાંતમાં—મનથી નિશ્ચિંત અને પૂર્ણ વિશ્વાસયુક્ત બની, તેમનું ઉપનયન તથા ગુરુકુલ-નિવાસ વિધિવત્ પૂર્ણ થયા પછી—પાસે બેઠેલા શિષ્યોને તેમણે એક ગુપ્ત વાત કહી।
Verse 6
द्रोण उदाच कार्य मे काड्क्षितं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते | कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघा:,द्रोण बोले--निष्पाप राजकुमारो! मेरे मनमें एक कार्य करनेकी इच्छा है। अस्त्रशिक्षा प्राप्त कर लेनेके पश्चात् तुमलोगोंको मेरी वह इच्छा पूर्ण करनी होगी। इस विषयमें तुम्हारे क्या विचार हैं, बतलाओ
દ્રોણ બોલ્યા—હે નિષ્પાપ રાજકુમારો! મારા હૃદયમાં એક કાર્ય કરવાની ઇચ્છા વારંવાર ફરી રહી છે. તમે અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ થયા પછી મારી તે યાચના પૂર્ણ કરવી પડશે. આ વિષયે તમારું શું કહેવું છે?
Verse 7
वैशम्पायन उवाच 8 त्वा कौरवेयास्ते तृष्णीमासन् विशाम्पते । अजनसत ततः सर्व प्रतिजज्ञे परंतप,वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा जनमेजय! आचार्यकी वह बात सुनकर सब कौरव चुप रह गये; परंतु अर्जुनने वह सब कार्य पूर्ण करनेकी प्रतिज्ञा कर ली
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય, પ્રજાપતે! ત્યારે તે કૌરવકુમારો મૌન રહી ગયા. ત્યારબાદ શત્રુઓને સંતાપ આપનાર અર્જુને તે સર્વ કાર્ય પૂર્ણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી.
Verse 8
ततोरर्जुनं तदा मूर्थ्नि समाप्राय पुन: पुन: । प्रीतिपूर्व परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा,तब आचार्यने बारंबार अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर वे हर्षके आवेशमें रो पड़े
ત્યારે આચાર્ય વારંવાર અર્જુનના મસ્તક પાસે જઈ સ્નેહથી તેનું શિર સૂંઘતા રહ્યા; પછી પ્રેમપૂર્વક તેને હૃદયે લગાવી આનંદાવેશમાં રડી પડ્યા.
Verse 9
ततो द्रोण: पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्,तब पराक्रमी द्रोणाचार्य पाण्डवों (तथा अन्य शिष्यों)-को नाना प्रकारके दिव्य एवं मानव अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षा देने लगे
ત્યારબાદ પરાક્રમી દ્રોણાચાર્ય પાંડુપુત્રોને (અને અન્ય શિષ્યોને પણ) નાનાપ્રકારના દિવ્ય તથા માનુષ અસ્ત્ર-શસ્ત્રોની શિક્ષા આપવા લાગ્યા.
Verse 10
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजममुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्,भरतश्रेष्ठ] उस समय दूसरे-दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्याकी शिक्षा लेनेके लिये द्विजश्रेष्ठ द्रोणके पास आने लगे
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે સમયે બીજા રાજકુમારો પણ અસ્ત્રવિદ્યાની શિક્ષા લેવા દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્રોણ પાસે એકત્ર થઈ આવવા લાગ્યા.
Verse 11
वृष्णयश्चान्धकाश्रैव नानादेश्याश्न पार्थिवा: | सूतपुत्रश्न राधेयो गुरु द्रोणमियात् तदा,वृष्णिवंशी तथा अन्धकवंशी क्षत्रिय, नाना देशोंके राजकुमार तथा राधानन्दन सूतपुत्र कर्ण--ये सभी आचार्य द्रोणके पास (अस्त्र-शिक्षा लेनेके लिये) आये
વૃષ્ણિવંશી તથા અંધકવંશી ક્ષત્રિયો, નાનાદેશોના રાજકુમારો અને રાધાનંદન સૂતપુત્ર કર્ણ—આ બધા તે સમયે ગુરુ દ્રોણ પાસે (અસ્ત્ર-શિક્ષા લેવા) આવ્યા.
Verse 12
स्पर्थमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रो5त्यमर्षण: । दुर्योधनं समाश्रित्य सोडवमन्यत पाण्डवान्,सूतपुत्र कर्ण सदा अर्जुनसे लाग-डाँट रखता और अत्यन्त अमर्षमें भरकर दुर्योधनका सहारा ले पाण्डवोंका अपमान किया करता था
વૈશંપાયન બોલ્યા— પાર્થ (અર્જુન) પ્રત્યે સ્પર્ધાથી દહતો, સૂતપુત્ર કર્ણ—અત્યંત અમર્ષી અને અપમાન સહન ન કરી શકનાર—દુર્યોધનનો આશ્રય લઈને, એ જ બળે પાંડવોનું વારંવાર અપમાન કરતો હતો.
Verse 13
अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोेथ्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डव: । अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टो5भवदर्जुन:,पाण्डुनन्दन अर्जुन (सदा अभ्यासमें लगे रहनेसे) धनुर्वेदकी जिज्ञासा, शिक्षा, बाहुबल और उद्योगकी दृष्टिसे उन सभी शिष्योंमें श्रेष्ठ एवं आचार्य द्रोणकी समानता करनेयोग्य हो गये। उनका अस्त्र-विद्यामें बड़ा अनुराग था, इसलिये वे तुल्य अस्त्रोंके प्रयोग, फुर्ती और सफाईमें भी सबसे बढ़-चढ़कर निकले
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ પાંડુનંદન અર્જુન ધનુર્વેદ સિદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી દ્રોણાચાર્ય પાસે ગયો. શિક્ષા, ભુજબળ અને અવિરત ઉદ્યોગથી તે બધા શિષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો; અને અસ્ત્રવિદ્યા પ્રત્યેના ઊંડા અનુરાગથી અર્જુન વિશેષ રીતે પ્રખ્યાત થયો.
Verse 14
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिको<र्जुन:,पाण्डुनन्दन अर्जुन (सदा अभ्यासमें लगे रहनेसे) धनुर्वेदकी जिज्ञासा, शिक्षा, बाहुबल और उद्योगकी दृष्टिसे उन सभी शिष्योंमें श्रेष्ठ एवं आचार्य द्रोणकी समानता करनेयोग्य हो गये। उनका अस्त्र-विद्यामें बड़ा अनुराग था, इसलिये वे तुल्य अस्त्रोंके प्रयोग, फुर्ती और सफाईमें भी सबसे बढ़-चढ़कर निकले
વૈશંપાયન બોલ્યા— સમાન અસ્ત્રપ્રયોગોમાં તથા ચપળતા અને સફાઈમાં પણ પાંડુનંદન અર્જુન બધા શિષ્યો કરતાં અધિક સાબિત થયો.
Verse 15
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्,आचार्य द्रोण उपदेश ग्रहण करनेमें अर्जुनको अनुपम प्रतिभाशाली मानते थे। इस प्रकार आचार्य सब कुमारोंको अस्त्र-विद्याकी शिक्षा देते रहे
વૈશંપાયન બોલ્યા— ઉપદેશ ગ્રહણ કરવામાં દ્રોણાચાર્ય અર્જુનને ઇન્દ્રસમાન અનુપમ પ્રતિભાશાળી માનતા. આ રીતે તેઓ સર્વ રાજકુમારોને ધનુર્વિદ્યા તથા અસ્ત્રશસ્ત્રની શિક્ષા આપતા રહ્યા.
Verse 16
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्,वे अन्य सब शिष्योंको तो पानी लानेके लिये कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटनेमें कुछ विलम्ब हो जाय; परंतु अपने पुत्र अश्वत्थामाको बड़े मुँहका घड़ा देते, जिससे उसके लौटनेमें विलम्ब न हो (अत: अभ्वत्थामा सबसे पहले पानी भरकर उनके पास लौट आता था)। जबतक दूसरे शिष्य लौट नहीं आते, तबतक वे अपने पुत्र अश्वत्थामाको अस्त्र- संचालनकी कोई उत्तम विधि बतलाते थे। अर्जुनने उनके इस कार्यको जान लिया
વૈશંપાયન બોલ્યા— બીજા બધા શિષ્યોને વિલંબ થાય તે માટે દ્રોણ તેમને કમંડલુ આપતા; પરંતુ પોતાના પુત્રને વિલંબ ન થાય તે માટે મોટો કુંભ આપતા. તેથી અશ્વત્થામા સૌ પ્રથમ પાણી લઈને પાછો આવતો; અને બીજા શિષ્યો આવે ત્યાં સુધી દ્રોણ તેને અસ્ત્રસંચાલનની ઉત્તમ રીતો ગુપ્ત રીતે શીખવતા. અર્જુને આ વર્તન જાણી લીધું.
Verse 17
यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम् द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत,वे अन्य सब शिष्योंको तो पानी लानेके लिये कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटनेमें कुछ विलम्ब हो जाय; परंतु अपने पुत्र अश्वत्थामाको बड़े मुँहका घड़ा देते, जिससे उसके लौटनेमें विलम्ब न हो (अत: अभ्वत्थामा सबसे पहले पानी भरकर उनके पास लौट आता था)। जबतक दूसरे शिष्य लौट नहीं आते, तबतक वे अपने पुत्र अश्वत्थामाको अस्त्र- संचालनकी कोई उत्तम विधि बतलाते थे। अर्जुनने उनके इस कार्यको जान लिया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જ્યાં સુધી બીજા શિષ્યો પાછા ન આવે ત્યાં સુધી દ્રોણાચાર્ય પોતાના પુત્ર અશ્વત્થામાને શસ્ત્રાભ્યાસની ઉત્તમ અને સૂક્ષ્મ રીતો ગુપ્ત રીતે શીખવતા. બીજા શિષ્યોને પાણી લાવવા નાના કમંડળુ આપતા જેથી તેમને મોડું થાય; પરંતુ પુત્રને મોટો ઘડો આપતા જેથી તે વહેલો પાછો આવે. આ રીતે ગુરુનો પક્ષપાત જિષ્ણુ અર્જુને જાણી લીધો.
Verse 18
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । सममाचार्यपुत्रेण गुरुम भ्येति फाल्गुन:,अतः वे वारुणास्त्रसे तुरंत ही अपना कमण्डलु भरकर आचार्यपुत्रके साथ ही गुरुके समीप आ जाते थे, इसलिये आचार्यपुत्रसे किसी भी गुणकी वृद्धिमें वे अलग या पीछे न रहे। यही कारण था कि मेधावी अर्जुन अश्व॒त्थामासे किसी बातमें कम न रहे। वे अस्त्रवेत्ताओंमें सबसे श्रेष्ठ थे। अर्जुन अपने गुरुदेवकी सेवा-पूजाके लिये भी उत्तम यत्न करते थे। अस्त्रोंके अभ्यासमें भी उनकी अच्छी लगन थी। इसीलिये वे ट्रोणाचार्यके बड़े प्रिय हो गये
પછી ફાલ્ગુન (અર્જુન) એ વારુણાસ્ત્ર વડે ક્ષણમાં પોતાનું કમંડળુ ભરી લીધું અને આચાર્યપુત્રની સાથે જ ગુરુની પાસે પહોંચી ગયો. તેથી કોઈપણ ગુણવૃદ્ધિમાં તે આચાર્યપુત્રથી પાછળ ન રહ્યો. આથી જ મেধાવી અર્જુન અશ્વત્થામાથી કોઈ બાબતમાં ઓછો ન રહ્યો; તે અસ્ત્રજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો અને ગુરુની સેવા-પૂજા તથા સતત અભ્યાસથી દ્રોણાચાર્યનો અત્યંત પ્રિય થયો.
Verse 19
आचार्य पुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेडपृथक् । न व्यहीयत मेधावी पार्थो5प्यस्त्रविदां वर:,अतः वे वारुणास्त्रसे तुरंत ही अपना कमण्डलु भरकर आचार्यपुत्रके साथ ही गुरुके समीप आ जाते थे, इसलिये आचार्यपुत्रसे किसी भी गुणकी वृद्धिमें वे अलग या पीछे न रहे। यही कारण था कि मेधावी अर्जुन अश्व॒त्थामासे किसी बातमें कम न रहे। वे अस्त्रवेत्ताओंमें सबसे श्रेष्ठ थे। अर्जुन अपने गुरुदेवकी सेवा-पूजाके लिये भी उत्तम यत्न करते थे। अस्त्रोंके अभ्यासमें भी उनकी अच्छी लगन थी। इसीलिये वे ट्रोणाचार्यके बड़े प्रिय हो गये
અતએવ વિશેષ ઉન્નતિ અને સૂક્ષ્મ પરિષ્કારના વિષયમાં પણ મেধાવી પાર્થ (અર્જુન), જે અસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, આચાર્યપુત્રથી અલગ ન રહ્યો અને પાછળ પણ ન પડ્યો. ગુરુભક્તિ, સેવા અને સતત પરિશ્રમથી તે અશ્વત્થામાની સાથે સર્વ બાબતમાં સમાન રહ્યો અને દ્રોણાચાર્યનો અત્યંત પ્રિય બન્યો.
Verse 20
अर्जुन: परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने । अस्त्रे च परम॑ योगं प्रियो द्रोणस्प चाभवत्,अतः वे वारुणास्त्रसे तुरंत ही अपना कमण्डलु भरकर आचार्यपुत्रके साथ ही गुरुके समीप आ जाते थे, इसलिये आचार्यपुत्रसे किसी भी गुणकी वृद्धिमें वे अलग या पीछे न रहे। यही कारण था कि मेधावी अर्जुन अश्व॒त्थामासे किसी बातमें कम न रहे। वे अस्त्रवेत्ताओंमें सबसे श्रेष्ठ थे। अर्जुन अपने गुरुदेवकी सेवा-पूजाके लिये भी उत्तम यत्न करते थे। अस्त्रोंके अभ्यासमें भी उनकी अच्छी लगन थी। इसीलिये वे ट्रोणाचार्यके बड़े प्रिय हो गये
અર્જુન ગુરુપૂજન અને સેવામાં પરમ પ્રયત્ન કરતો. અસ્ત્રાભ્યાસમાં પણ તે સર્વોચ્ચ શિસ્ત રાખતો; તેથી તે દ્રોણાચાર્યનો અત્યંત પ્રિય બન્યો.
Verse 21
त॑ं दृष्टवा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । आहूय वचन द्रोणो रह: सूदमभाषत,अर्जुनको धनुष-बाणके अभ्यासमें निरन्तर लगा हुआ देख द्रोणाचार्यने रसोइयेको एकान्तमें बुलाकर कहा--“तुम अर्जुनको कभी अँधेरेमें भोजन न परोसना और मेरी यह बात भी अर्जुनसे कभी न कहना”
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ફાલ્ગુન (અર્જુન) ને ધનુષ-બાણના અભ્યાસમાં સદા તત્પર જોઈ દ્રોણાચાર્યએ રસોઈયાને એકાંતમાં બોલાવી કહ્યું—“અર્જુનને ક્યારેય અંધારામાં ભોજન ન પીરસવું; અને આ મારી આજ્ઞા છે—એ વાત પણ અર્જુનને ક્યારેય ન કહેવી.”
Verse 22
अन्धकारेअर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया,अर्जुनको धनुष-बाणके अभ्यासमें निरन्तर लगा हुआ देख द्रोणाचार्यने रसोइयेको एकान्तमें बुलाकर कहा--“तुम अर्जुनको कभी अँधेरेमें भोजन न परोसना और मेरी यह बात भी अर्जुनसे कभी न कहना”
દ્રોણાચાર્યે અર્જુનને ધનુષ-બાણના અવિરત અભ્યાસમાં લીન જોઈ રસોઈયાને એકાંતમાં બોલાવી કહ્યું—“અંધકારમાં અર્જુનને ક્યારેય ભોજન ન પીરસવું; અને મારી આ આજ્ઞા પણ અર્જુનને કદી ન કહેવી।”
Verse 23
ततः कदाचिद् भुज्जाने प्रववौ वायुरज्ुने । तेन तत्र प्रदीप: स दीप्यमानो विलोपित:,तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, बड़े जोरसे हवा चलने लगी; उससे वहाँका जलता हुआ दीपक बुझ गया
પછી એક દિવસે અર્જુન ભોજન કરી રહ્યા હતા ત્યારે અચાનક જોરદાર પવન ફૂંકાયો; તેથી ત્યાં પ્રજ્વલિત દીવો બુઝાઈ ગયો.
Verse 24
भुड्ुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्,उस समय भी कुन्तीनन्दन अर्जुन भोजन करते ही रहे। उन तेजस्वी अर्जुनका हाथ अभ्यासवश अँधेरेमें भी मुखसे अन्यत्र नहीं जाता था
ત્યારે પણ કુંતીપુત્ર અર્જુન ભોજન કરતા જ રહ્યા. તે તેજસ્વી વીરનો હાથ અભ્યાસબળે અંધકારમાં પણ મોઢા સિવાય બીજે ક્યાંય ભટકતો ન હતો.
Verse 25
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डव: । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दन:,उसे अभ्यासका ही चमत्कार मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रातमें भी धनुर्विद्याका अभ्यास करने लगे
આ બધું અભ્યાસનું જ ફળ છે એમ માની મહાબાહુ પાંડુનંદન અર્જુને રાત્રે પણ ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો.
Verse 26
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोण: शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्,भारत! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार द्रोणने सोते समय सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदयसे लगाकर बोले
હે ભારત! સૂતા સૂતા પણ દ્રોણે તેના ધનુષ્યની પ્રત્યંચાનો ગુંજતો ટંકાર સાંભળ્યો. તરત ઊઠીને તેઓ તેની પાસે ગયા અને હૃદયથી આલિંગન કરીને કહ્યું.
Verse 27
द्रोण उदाच प्रयतिष्ये तथा कर्तु यथा नान्यो धरनुर्धर: । त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,द्रोणने कहा--अर्जुन! मैं ऐसा करनेका प्रयत्न करूँगा, जिससे इस संसारमें दूसरा कोई धनुर्धर तुम्हारे समान न हो। मैं तुमसे यह सच्ची बात कहता हूँ
દ્રોણે કહ્યું—અર્જુન! હું એવો પ્રયત્ન કરીશ કે આ લોકમાં તારા સમાન બીજો કોઈ ધનુર્ધર ન રહે. આ સત્ય વાત હું તને કહું છું.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणो<र्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च । रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर द्रोणाचार्य अर्जुनको पुनः घोड़ों, हाथियों, रथों तथा भूमिपर रहकर युद्ध करनेकी शिक्षा देने लगे
વૈશમ્પાયને કહ્યું—રાજન! ત્યારબાદ દ્રોણે ફરી અર્જુનને ઘોડા પર, હાથી પર, રથ પર તથા જમીન પર પગપાળા રહીને યુદ્ધ કરવાની શિક્ષા આપી.
Verse 29
गदायुद्धे$सिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । द्रोण: संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्,उन्होंने कौरवोंको गदायुद्ध, खड्ग चलाने तथा तोमर, प्रास और शक्तियोंके प्रयोगकी कला एवं एक ही साथ अनेक शशण्त्रोंके प्रयोग अथवा अकेले ही अनेक शत्रुओंसे युद्ध करनेकी शिक्षा दी
વૈશમ્પાયને કહ્યું—દ્રોણે કૌરવોને ગદાયુદ્ધ, ખડ્ગચલન તથા તોમર, પ્રાસ અને શક્તિ જેવા શસ્ત્રોના પ્રયોગની કલા શીખવાડી; તેમજ સંકીર્ણ યુદ્ધમાં—એક પછી એક અનેક શસ્ત્રો વાપરવા અને એકલા જ અનેક શત્રુઓનો સામનો કરવાની શિક્ષા પણ આપી.
Verse 30
तस्य तत् कौशल श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षव: । राजानो राजपुत्राश्न समाजग्मु: सहस्रश:,द्रोणाचार्यका वह अस्त्रकौशल सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार धरनुर्वेदकी शिक्षा लेनेके लिये वहाँ एकत्रित हो गये
વૈશમ્પાયને કહ્યું—તેમનું તે અસ્ત્રકૌશલ્ય સાંભળી ધનુર્વેદ શીખવા ઇચ્છુક હજારો રાજાઓ અને રાજકુમારો ત્યાં એકત્ર થયા.
Verse 31
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुष: सुतः । एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह,महाराज! तदनन्तर निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणके पास आया
વૈશમ્પાયને કહ્યું—મહારાજ! ત્યારબાદ નિષાદરાજ હિરણ્યધનુનો પુત્ર એકલવ્ય દ્રોણ પાસે આવ્યો.
Verse 32
नसतं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् | शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया,परंतु उसे निषादपुत्र समझकर धर्मज्ञ आचार्यने धनुर्विद्याविषयक शिष्य नहीं बनाया। कौरवोंकी ओर दृष्टि रखकर ही उन्होंने ऐसा किया
વૈશંપાયન બોલ્યા— “આ નિષાદનો પુત્ર છે” એમ વિચારી ધર્મજ્ઞ આચાર્યે તેને ધનુર્વિદ્યાનો શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યો નહિ. કૌરવોના હિત તરફ જ દૃષ્ટિ રાખીને તેમણે એવું કર્યું.
Verse 33
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृहा[ परंतप: । अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्,शत्रुओंको संताप देनेवाले एकलव्यने द्रोणाचार्यके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और वनमें लौटकर उनकी मिट्टीकी मूर्ति बनायी तथा उसीमें आचार्यकी परमोच्च भावना रखकर उसने थधर्नुर्विद्याका अभ्यास प्रारम्भ किया। वह बड़े नियमके साथ रहता था
વૈશંપાયન બોલ્યા— શત્રુઓને સંતાપ આપનાર એકલવ્યે દ્રોણાચાર્યના ચરણોમાં મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો. પછી વનમાં પાછો જઈ તેણે દ્રોણની માટીની પ્રતિમા બનાવી અને હૃદયમાં આચાર્યને પરમ માન આપી, કઠોર નિયમો સાથે ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો.
Verse 34
तस्मिन्नाचार्यवृत्ति च परमामास्थितस्तदा । इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं॑ नियममास्थित:,शत्रुओंको संताप देनेवाले एकलव्यने द्रोणाचार्यके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और वनमें लौटकर उनकी मिट्टीकी मूर्ति बनायी तथा उसीमें आचार्यकी परमोच्च भावना रखकर उसने थधर्नुर्विद्याका अभ्यास प्रारम्भ किया। वह बड़े नियमके साथ रहता था
ત્યારે તેણે આચાર્ય પ્રત્યે શિષ્યધર્મની પરમ મર્યાદા ધારણ કરી અને બાણ તથા અસ્ત્રવિદ્યાના યોગમાં પ્રવૃત્ત થયો. તે અત્યંત કઠોર નિયમોમાં સ્થિત રહ્યો.
Verse 35
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च । विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः,आचार्यमें उत्तम श्रद्धा रखकर उत्तम और भारी अभ्यासके बलसे उसने बाणोंके छोड़ने, लौटाने और संधान करनेमें बड़ी अच्छी फुर्ती प्राप्त कर ली
વૈશંપાયન બોલ્યા— પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત અને શ્રેષ્ઠ સાધનાના બળે તેણે બાણ છોડવા, પાછાં ખેંચવા અને લક્ષ્ય પર સંધાન કરવા— આ કળાઓમાં અદભુત ફુર્તી પ્રાપ્ત કરી.
Verse 36
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाता: कदाचित् कुरुपाण्डवा: | रथैरविनिर्ययु: सर्वे मृगयामरिमर्दन,शत्रुओंका दमन करनेवाले जनमेजय! तदनन्तर एक दिन समस्त कौरव और पाण्डव आचार्य द्रोणकी अनुमतिसे रथोंपर बैठकर (हिंसक पशुओंका) शिकार खेलनेके लिये निकले
વૈશંપાયન બોલ્યા— એક વખત દ્રોણાચાર્યની અનુમતિ મેળવી શત્રુદમન કરનાર બધા કૌરવ અને પાંડવ રથોમાં બેસીને મૃગયા (શિકાર) માટે નીકળી પડ્યા.
Verse 37
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यद्च्छया । राजन्ननुजगामैक: श्वानमादाय पाण्डवान्,इस कार्यके लिये आवश्यक सामग्री लेकर कोई मनुष्य स्वेच्छानुसार अकेला ही उन पाण्डवोंके पीछे-पीछे चला। उसने साथमें एक कुत्ता भी ले रखा था
ત્યારે, હે રાજન, એક માણસ પોતાના ઘરેથી જરૂરી સાધનસામગ્રી લઈને સંયોગવશ એકલો જ પાંડવોની પાછળ પાછળ ચાલ્યો; તેણે સાથે એક કૂતરું પણ લીધું હતું.
Verse 38
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । ध्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्,वे सब अपना-अपना काम पूरा करनेकी इच्छासे वनमें इधर-उधर विचर रहे थे। उनका वह मूढ़ कुत्ता वनमें घूमता-घामता निषादपुत्र एकलव्यके पास जा पहुँचा
તેઓ સૌ પોતપોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરવાની ઇચ્છાથી ત્યાં વનમાં અહીં-તહીં ફરતા હતા. ત્યારે તેમનું તે મૂઢ કૂતરું વનમાં ભટકતાં ભટકતાં નિષાદપુત્ર એકલવ્ય તરફ જઈ પહોંચ્યું.
Verse 39
स कृष्णं मलदिग्धाड़ंं कृष्णाजिनजटाधरम् | नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके,एकलव्यके शरीरका रंग काला था। उसके अंगोंमें मैल जम गया था और उसने काला मृगचर्म एवं जटा धारण कर रखी थी। निषादपुत्रको इस रूपमें देखकर वह कुत्ता भौं-भौं करके भूकता हुआ उसके पास खड़ा हो गया
એકલવ્ય શ્યામવર્ણનો હતો; તેના અંગો પર મેલ ચોંટેલો હતો અને તેણે કાળા મૃગચર્મ તથા જટા ધારણ કરી હતી. નિષાદપુત્રને આ રૂપમાં જોઈ કૂતરું ભસતું ભસતું તેની નજીક ઊભું રહી ગયું.
Verse 40
तदा तस्याथ भषत: शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा,यह देख भीलने अपने अस्त्रलाघवका परिचय देते हुए उस भूकनेवाले कुत्तेके मुखमें मानो एक ही साथ सात बाण मारे
ત્યારે તે કૂતરું ભસતું હતું ત્યારે, પોતાના અસ્ત્રલાઘવનું પ્રદર્શન કરતાં, તેણે જાણે એકસાથે જ તેના મોઢામાં સાત બાણ છોડ્યાં.
Verse 41
सतु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम ह । त॑ दृष्टवा पाण्डवा वीरा: परं विस्मयमागता:,उसका मुँह बाणोंसे भर गया और वह उसी अवस्थामें पाण्डवोंके पास आया। उसे देखकर पाण्डव वीर बड़े विस्मयमें पड़े
તે કૂતરાનું મોઢું બાણોથી ભરાઈ ગયું હતું અને તે તેવી જ હાલતમાં પાંડવો પાસે આવી પહોંચ્યું. તેને જોઈ પાંડવ વીરોએ પરમ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
Verse 42
पक ५ एज 72 ञट 8 3002: 0 / न्ड 9७८ फ़्णू हा # प्रफ्प्र 205 58७ «६६ ३७/::2७ २ //%0८ 3026-5० के के. “जी लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्टवा तत् परमं तदा । प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्वासन् प्रशशंसुश्च सर्वश:,वह हाथकी फुर्ती और शब्दके अनुसार लक्ष्य बेधनेकी उत्तम शक्ति देखकर उस समय सब राजकुमार उस कुत्तेकी ओर दृष्टि डालकर लज्जित हो गये और सब प्रकारसे बाण मारनेवालेकी प्रशंसा करने लगे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારે તેની હાથની પરમ ચપળતા અને માત્ર શબ્દના આધારે નિશાન ભેદવાની અદભુત કળા જોઈ રાજકુમારો તેની તરફ જોઈ લજ્જિત થઈ મૌન રહ્યા; અને સર્વ દિશાઓથી તે ધનુર્ધરને વખાણવા લાગ્યા।
Verse 43
त॑ ततो<न्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् | ददृशु: पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्,राजन! तत्पश्चात् पाण्डवोंने उस वनवासी वीरकी वनमें खोज करते हुए उसे निरन्तर बाण चलाते हुए देखा
રાજન! ત્યારબાદ પાંડવો તે વનવાસી પુરુષને શોધતા શોધતા વનમાં તેને જોયો—તે અવિરત બાણો છોડતો હતો।
Verse 44
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् | अथीैनं परिपप्रच्छु: को भवान् कस्य वेत्युत,उस समय उसका रूप बदल गया था। पाण्डव उसे पहचान न सके; अतः पूछने लगे --“तुम कौन हो, किसके पुत्र हो?”
તે સમયે તેનું રૂપ બદલાઈ ગયું હતું; તેથી તેઓ તેને ઓળખી શક્યા નહીં. તેથી તેમણે તેને પૂછ્યું—“તમે કોણ છો, અને કોના પુત્ર છો?”
Verse 45
एकलव्य उवाच निषादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुष: सुतम् । द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्,एकलव्यने कहा--वीरो! आपलोग मुझे निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र तथा द्रोणाचार्यका शिष्य जानें। मैंने धनुर्वेदमें विशेष परिश्रम किया है
એકલવ્ય બોલ્યો—“હે વીરો! મને નિષાદાધિપતિ હિરણ્યધનુનો પુત્ર તથા દ્રોણાચાર્યનો શિષ્ય જાણો. ધનુર્વેદમાં મેં વિશેષ પરિશ્રમ કર્યો છે.”
Verse 46
वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवा: | यथावृत्तं वने सर्व द्रोणायाचख्युरद्भुतम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! वे पाण्डवलोग उस निषादका यथार्थ परिचय पाकर लौट आये और वनमें जो अद्भुत घटना घटी थी, वह सब उन्होंने द्रोणाचार्यसे कह सुनायी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! તે નિષાદનો સાચો પરિચય જાણી પાંડવો પાછા ફર્યા; અને વનમાં બનેલી અદભુત ઘટના જેમ બની હતી તેમ સંપૂર્ણ રીતે દ્રોણાચાર્યને કહી સંભળાવી।
Verse 47
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् । रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्,जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्यका स्मरण करते हुए एकान्तमें द्रोणसे मिलकर प्रेमपूर्वक यों बोले
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજા જનમેજય! કુંતીપુત્ર અર્જુન એકલવ્યને વારંવાર સ્મરીને એકાંતમાં દ્રોણાચાર્યને મળવા ગયો અને સ્નેહપૂર્વક આ વચન બોલ્યો।
Verse 48
अजुन उवाच तदाहं परिरभ्यैक: प्रीतिपूर्वमिदं वच: । भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्धिशिष्टो भविष्यति,अर्जुनने कहा--आचार्य! उस दिन तो आपने मुझ अकेलेको हृदयसे लगाकर बड़ी प्रसन्नताके साथ यह बात कही थी कि मेरा कोई भी शिष्य तुमसे बढ़कर नहीं होगा
અર્જુને કહ્યું—આચાર્ય! તે દિવસે તમે મને એકલાને હૃદયથી આલિંગન કરીને આનંદપૂર્વક આ વચન કહ્યું હતું—‘મારો કોઈ પણ શિષ્ય તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ નહીં થાય.’
Verse 49
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् । अन्यो<5स्ति भवत: शिष्यो निषादाधिपते: सुत:,फिर आपका यह अन्य शिष्य निषादराजका पुत्र अस्त्र-विद्यामें मुझसे बढ़कर कुशल और सम्पूर्ण लोकसे भी अधिक पराक्रमी कैसे हुआ?
તો પછી તમારા બીજા શિષ્ય—નિષાદાધિપતિનો પુત્ર—અસ્ત્રવિદ્યામાં મારે કરતાં વધુ કુશળ અને જાણે સમગ્ર લોકથી પણ વધુ પરાક્રમી કેવી રીતે થયો?
Verse 50
वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव त॑ द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्वयम् सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! आचार्य द्रोण उस निषादपुत्रके विषयमें दो घड़ीतक मानो कुछ सोचते-विचारते रहे; फिर कुछ निश्चय करके वे सव्यसाची अर्जुनको साथ ले उसके पास गये
વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! દ્રોણાચાર્ય થોડા ક્ષણ વિચારમાં મગ્ન રહ્યા; પછી દૃઢ નિશ્ચય કરીને સવ્યસાચી અર્જુનને સાથે લઈ તે નૈષાદ યુવક તરફ ગયા।
Verse 51
ददर्श मलदिग्धाड़ं जटिलं चीरवाससम् । एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्,वहाँ पहुँचकर उन्होंने एकलव्यको देखा, जो हाथमें धनुष ले निरन्तर बाणोंकी वर्षा कर रहा था। उसके शरीरपर मैल जम गया था। उसने सिरपर जटा धारण कर रखी थी और वस्त्रके स्थानपर चिथड़े लपेट रखे थे
ત્યાં પહોંચીને તેમણે એકલવ્યને જોયો—હાથમાં ધનુષ લઈને તે અવિરત બાણો છોડતો હતો. તેના અંગો મેલથી લથપથ હતા, માથા પર જટા હતી અને વસ્ત્રના સ્થાને ચીંથરાં લપેટેલા હતા।
Verse 52
एकलव्यस्तु तं दृष्टवा द्रोणमायान्तमन्तिकात् | अभिगम्योपसंगृहा जगाम शिरसा महीम्,इधर एकलव्यने आचार्य द्रोणको समीप आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और उनके दोनों चरण पकड़कर पृथ्वीपर माथा टेक दिया
એકલવ્યે દ્રોણાચાર્યને નજીક આવતા જોઈ આગળ વધીને તેમનું સ્વાગત કર્યું; તેમના ચરણ પકડી શ્રદ્ધાપૂર્વક ધરતી પર મસ્તક ટેકવ્યું।
Verse 53
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादज: । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राउ्जलिरग्रत:,फिर उस निषादकुमारने अपनेको शिष्यरूपसे उनके चरणोंमें समर्पित करके गुरु द्रोणकी विधिपूर्वक पूजा की और हाथ जोड़कर उनके सामने खड़ा हो गया
પછી તે નિષાદપુત્રે વિધિપૂર્વક દ્રોણાચાર્યની પૂજા કરી; પોતાને શિષ્યરૂપે અર્પણ કરીને હાથ જોડીને તેમની સામે ઊભો રહ્યો।
Verse 54
ततो द्रोणो<5ब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वच: । यदि शिष्योडसि मे वीर वेतनं दीयतां मम
ત્યારે દ્રોણે કહ્યું—“રાજન્! એકલવ્ય, હે વીર, જો તું મારો શિષ્ય હોય તો મને ગુરુદક્ષિણા આપ।”
Verse 55
एकलव्य उवाच कि प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरु:
એકલવ્ય બોલ્યો—“ભગવન્! હું શું અર્પણ કરું? ગુરુ મને આજ્ઞા આપે।”
Verse 56
वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयादुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब द्रोणाचार्यने उससे कहा--“तुम मुझे दाहिने हाथका आँगूठा दे दो”
વૈશંપાયને કહ્યું—ત્યારે દ્રોણાચાર્યે તેને કહ્યું—“ગુરુદક્ષિણા તરીકે તારો જમણા હાથનો અંગૂઠો મને આપ।”
Verse 57
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् | प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियत: सदा,द्रोणाचार्यका यह दारुण वचन सुनकर सदा सत्यपर अटल रहनेवाले एकलव्यने अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए पहलेकी ही भाँति प्रसन्नमुख और उदारचित्त रहकर बिना कुछ सोच-विचार किये अपना दाहिना अँगूठा काटकर द्रोणाचार्यको दे दिया
દ્રોણાચાર્યની તે કઠોર માંગ સાંભળીને સત્યમાં સદા અડગ એકલવ્યે પોતાની પ્રતિજ્ઞા જાળવી. કોઈ વિચાર-વિમર્શ વિના, પ્રસન્નમુખ અને ઉદારચિત્ત રહીને તેણે પોતાનો જમણો અંગૂઠો કાપી દ્રોણાચાર્યને અર્પણ કર્યો.
Verse 58
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानस: । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाड्गुछ्ठमात्मन:,द्रोणाचार्यका यह दारुण वचन सुनकर सदा सत्यपर अटल रहनेवाले एकलव्यने अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए पहलेकी ही भाँति प्रसन्नमुख और उदारचित्त रहकर बिना कुछ सोच-विचार किये अपना दाहिना अँगूठा काटकर द्रोणाचार्यको दे दिया
એ જ રીતે, પહેલાંની જેમ પ્રસન્નમુખ અને નિર્વિકાર, ઉદાર મન ધરાવતા એકલવ્યે કોઈ વિચાર કર્યા વિના પોતાનો અંગૂઠો કાપીને દ્રોણાચાર્યને આપી દીધો. આમ તેણે પ્રતિજ્ઞાપાલન અને ગુરુભક્તિને પોતાના અંગત નુકસાનથી ઉપર રાખ્યા.
Verse 59
228 8 2022 (आय 6 (स सत्यसंध॑ नैषादिं दृष्टवा प्रीतो5ब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ।।) ततः शरं तु नैषादिरज्भुलीभिव्यकर्षत । न तथा च स शीघ्रो5भूद् यथा पूर्व नराधिप,द्रोणाचार्य निषादनन्दन एकलव्यको सत्यप्रतिज्ञ देखकर बहुत प्रसन्न हुए। उन्होंने संकेतसे उसे यह बता दिया कि तर्जनी और मध्यमाके संयोगसे बाण पकड़कर किस प्रकार धनुषकी डोरी खींचनी चाहिये। तबसे वह निषादकुमार अपनी अँगुलियोंद्वारा ही बाणोंका संधान करने लगा। राजन्! उस अवस्थामें वह उतनी शीघ्रतासे बाण नहीं चला पाता था, जैसे पहले चलाया करता था
સત્યપ્રતિજ્ઞ નિષાદ યુવાનને જોઈ દ્રોણાચાર્ય પ્રસન્ન થયા અને સંકેતથી એકલવ્યને કહ્યું—“આ રીતે કરવું.” ત્યાર પછી નિષાદપુત્ર આંગળીઓથી જ બાણ ગોઠવી ધનુષ્યની દોરી ખેંચવા લાગ્યો. પરંતુ, હે રાજન, તે પહેલાં જેવી ઝડપથી બાણ છોડતો ન રહ્યો.
Verse 60
ततोअ्र्जुन: प्रीतमना बभूव विगतज्वर: । द्रोणश्न॒ सत्यवागासीन्नान्योडभिभवितार्जुनम्,इस घटनासे अर्जुनके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई। उनकी भारी चिन्ता दूर हो गयी। द्रोणाचार्यका भी वह कथन सत्य हो गया कि अर्जुनको दूसरा कोई पराजित नहीं कर सकता
ત્યારે અર્જુન હૃદયથી પ્રસન્ન થયો અને તેની ચિંતા દૂર થઈ ગઈ. દ્રોણાચાર્યનું તે વચન પણ સત્ય સાબિત થયું કે અર્જુનને બીજો કોઈ પરાજિત કરી શકશે નહીં.
Verse 61
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतु: । दुर्योधनश्न भीमश्न सदा संरब्धमानसौ,उस समय द्रोणके दो शिष्य गदायुद्धमें सुयोग्य निकले--दुर्योधन और भीमसेन। ये दोनों सदा एक-दूसरेके प्रति मनमें क्रोध (स्पर्द्धा)-से भरे रहते थे
તે સમયે દ્રોણાચાર્યના બે શિષ્યો ગદાયુદ્ધમાં વિશેષ યોગ્ય સાબિત થયા—દુર્યોધન અને ભીમસેન. બંનેના મન સદા એકબીજા પ્રત્યે ક્રોધ અને સ્પર્ધાથી પ્રજ્વલિત રહેતા.
Verse 62
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको5भवत् | तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ,अश्वत्थामा धर्नुर्वेदके रहस्योंकी जानकारीमें सबसे बढ़-चढ़कर हुआ। नकुल और सहदेव दोनों भाई तलवारकी मूठ पकड़कर युद्ध करनेमें अत्यन्त कुशल हुए। वे इस कलामें अन्य सब पुरुषोंसे बढ़-चढ़कर थे
વૈશંપાયન બોલ્યા—અશ્વત્થામા ધનુર્વેદના સર્વ ગુપ્ત રહસ્યોમાં સર્વોત્કૃષ્ટ બન્યો. તેમ જ યમજ ભાઈઓ નકુલ અને સહદેવ ખડ્ગની મૂઠ પકડીને નજીકના યુદ્ધમાં પરમ નિપુણ હતા; તે કલામાં તેઓ અન્ય સર્વ પુરુષોને વટાવી ગયા.
Verse 63
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठ: सर्वत्र तु धनंजय: । प्रथित: सागरान्तायां रथयूथपयूथप:,युधिष्ठिर रथपर बैठकर युद्ध करनेमें श्रेष्ठ थे। परंतु अर्जुन सब प्रकारकी युद्ध-कलाओंमें सबसे बढ़कर थे। वे समुद्रपर्यन्त सारी पृथ्वीमें रथयूथपतियोंके भी यूथपतिके रूपमें प्रसिद्ध थे
યુધિષ્ઠિર રથ પર બેસી યુદ્ધ કરવામાં શ્રેષ્ઠ હતા; પરંતુ ધનંજય (અર્જુન) સર્વત્ર—સર્વ પ્રકારની યુદ્ધકલાઓમાં—અગ્રગણ્ય હતા. સમુદ્રપર્યંત સમગ્ર પૃથ્વીમાં તેઓ રથયૂથપોના પણ યૂથપ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા.
Verse 64
बुद्धियोगबलोत्साहै: सर्वास्त्रिषु च निष्ठित: । अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो5भवदर्जुन:,बुद्धि, मनकी एकाग्रता, बल और उत्साहके कारण वे सम्पूर्ण अस्त्र-विद्याओंमें प्रवीण हुए। अस्त्रोंके अभ्यास तथा गुरुके प्रति अनुरागमें भी अर्जुनका स्थान सबसे ऊँचा था
બુદ્ધિ, એકાગ્રતા, બળ અને ઉત્સાહના કારણે અર્જુન સર્વ અસ્ત્રવિદ્યાઓમાં દૃઢનિષ્ઠ થઈ પ્રવીણ બન્યા. અસ્ત્રાભ્યાસમાં તથા ગુરુ પ્રત્યેના અનુરાગમાં પણ અર્જુન વિશિષ્ટ ઠર્યા.
Verse 65
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । एक: सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो<र्जुन:,यद्यपि सबको समानरूपसे अस्त्र-विद्याका उपदेश प्राप्त होता था तो भी पराक्रमी अर्जुन अपनी विशिष्ट प्रतिभाके कारण अकेले ही समस्त कुमारोंमें अतिरथी हुए
અસ્ત્રવિદ્યાનો ઉપદેશ સૌને સમાન રીતે મળતો હોવા છતાં, પરાક્રમી અર્જુન પોતાની વિશેષ કુશળતાના કારણે સર્વ કુમારોમાં એકલા જ અતિરથી બન્યા.
Verse 66
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्,धृतराष्ट्रके पुत्र बड़े दुरात्मा थे। वे भीमसेनको बलमें अधिक और अर्जुनको अस्त्रविद्यामें प्रवीण देखकर परस्पर सहन नहीं कर पाते थे
ભીમસેનને પ્રાણબળમાં વધુ અને ધનંજય (અર્જુન)ને અસ્ત્રવિદ્યામાં સિદ્ધ જોઈ ધૃતરાષ્ટ્રના દુરાત્મા પુત્રો તે સહન કરી શક્યા નહીં; તેમના હૃદયમાં ઈર્ષ્યા અને વૈર ભભૂકી ઊઠ્યાં.
Verse 67
तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोण: प्रहरणज्ञाने जिज्ञासु: पुरुषर्षभ:,जब सम्पूर्ण धनुर्विद्या तथा अस्त्र-संचालनकी कलामें वे सभी कुमार सुशिक्षित हो गये, तब नरश्रेष्ठ द्रोणने उन सबको एकत्र करके उनके अस्त्रज्ञानकी परीक्षा लेनेका विचार किया
વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે તે બધા રાજકુમારો સર્વ વિદ્યાઓ અને શસ્ત્રવિદ્યામાં સંપૂર્ણ રીતે પ્રશિક્ષિત થયા, ત્યારે પુરુષશ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્યે તેમને સૌને એકત્ર કરીને તેમના શસ્ત્રપ્રયોગના જ્ઞાનની પરીક્ષા લેવાની ઇચ્છા કરી।
Verse 68
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभि: कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्,उन्होंने कारीगरोंसे एक नकली गीध बनवाकर वृक्षके अग्रभागपर रखवा दिया। राजकुमारोंकों इसका पता नहीं था। आचार्यने उसी गीधको बींधनेयोग्य लक्ष्य बताया
કારીગરો દ્વારા એક કૃત્રિમ ગીધ બનાવડાવી વૃક્ષના અગ્રભાગ પર મૂકાવ્યો. રાજકુમારોને તેનો ભેદ અજાણ હતો. આચાર્યે એ જ પક્ષીને ભેદવા યોગ્ય લક્ષ્ય તરીકે દર્શાવ્યો।
Verse 69
द्रोण उदाच शीघ्र भवन्त: सर्वेडपि धनूंष्यादाय सर्वश: । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठ ध्वं संधितेषव:,द्रोण बोले--तुम सब लोग इस गीधको बींधनेके लिये शीघ्र ही धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ
દ્રોણ બોલ્યા—“તમામે તાત્કાલિક ધનુષ ઉઠાવો; બાણ ચઢાવી આ ગીધને લક્ષ્ય કરીને તૈયાર ઊભા રહો.”
Verse 70
मद्वाक्यसमकालं तु शिरो<स्य विनिपात्यताम् | एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रका:,फिर मेरी आज्ञा मिलनेके साथ ही इसका सिर काट गिराओ। पुत्रो! मैं एक-एकको बारी-बारीसे इस कार्यमें नियुक्त करूँगा; तुमलोग मेरे बताये अनुसार कार्य करो
“મારી આજ્ઞા મળતાની સાથે જ તેનું માથું કાપીને પાડી દો. પુત્રો! હું એક-એકને ક્રમે આ કાર્યમાં નિયુક્ત કરીશ; તમે મારા કહ્યા મુજબ જ કરો.”
Verse 71
वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाज्धिरसां वर: । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुडच तम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर अंगिरागोत्रवाले ब्राह्मणोंमें सर्वश्रेष्ठ आचार्य द्रोणने सबसे पहले युधिष्ठिस्से कहा--*दुर्धर्ष वीर! तुम धनुषपर बाण चढ़ाओ और मेरी आज्ञा मिलते ही उसे छोड़ दो”
વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી અંગિરસવંશમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્યે સૌપ્રથમ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું—“દુર્ધર્ષ વીર! ધનુષ પર બાણ ચઢાવ અને મારી આજ્ઞા પૂર્ણ થતાં જ તેને છોડ.”
Verse 72
ततो युधिष्ठिर: पूर्व धनुर्ग.ह्य परंतप: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले युधिष्ठिर गुरुकी आज्ञासे प्रेरित हो सबसे पहले धनुष लेकर गीधको बींधनेके लिये लक्ष्य बनाकर खड़े हो गये
ત્યારે શત્રુઓને સંતાપ આપનાર યુધિષ્ઠિર ગુરુના વચનથી પ્રેરિત થઈ સૌપ્રથમ ધનુષ્ય લઈને ગીધને લક્ષ્ય બનાવી સ્થિર ઊભો રહ્યો।
Verse 73
ततो विततथन््वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचन भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिरसे दो घड़ी बाद आचार्य द्रोणने इस प्रकार कहा--
પછી પૂરતું ધનુષ્ય તાણી ઊભેલા કુરુનંદનને જોઈ દ્રોણાચાર્ય થોડા વિરામ પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ રીતે બોલ્યા।
Verse 74
पश्यैन॑ त॑ ट्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिर:,“राजकुमार! वृक्षकी शिखापर बैठे हुए इस गीधको देखो।” तब युधिष्ठिरने आचार्यको उत्तर दिया--“भगवन्! मैं देख रहा हूँ
દ્રોણે કહ્યું—“રાજકુમાર! વૃક્ષની ટોચ પર બેઠેલા આ ગીધને જો.” ત્યારે યુધિષ્ઠિરે આચાર્યને ઉત્તર આપ્યો—“ભગવન્, હું જોઈ રહ્યો છું.”
Verse 75
स मुहूर्तादिव पुनद्रोंणस्तं प्रत्यभाषत । मानो दो घड़ी और बिताकर द्रोणाचार्य फिर उनसे बोले || ७४ $ ।। द्रोण उदाच अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातृन् वापि प्रपश्यसि,द्रोणगने कहा--क्या तुम इस वृक्षको, मुझको अथवा अपने भाइयोंको भी देखते हो?
થોડા વિરામ પછી દ્રોણાચાર્ય ફરી બોલ્યા—“શું તું આ વૃક્ષને, મને, અથવા તારા ભાઈઓને પણ જોઈ રહ્યો છે?”
Verse 76
तमुवाच स कौन्तेय: पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः,यह सुनकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर उनसे इस प्रकार बोले--'हाँ, मैं इस वृक्षको, आपको, अपने भाइयोंको तथा गीधको भी बारंबार देख रहा हूँ”
આ સાંભળી કૌન્તેય યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“હા; હું આ વૃક્ષને, તમને, મારા ભાઈઓને અને ગીધને પણ વારંવાર જોઈ રહ્યો છું.”
Verse 77
तमुवाचापसर्पेति द्रोणो5प्रीतमना इव । नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्,उनका उत्तर सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अप्रसन्न-से हो गये और उन्हें झिड़कते हुए बोले, “हट जाओ यहाँसे, तुम इस लक्ष्यको नहीं बींध सकते”
તેનો જવાબ સાંભળીને દ્રોણાચાર્ય મનમાં અસંતુષ્ટ થયા હોય તેમ તેને ઠપકો આપી બોલ્યા— “અહીંથી બાજુએ હટ; તું આ લક્ષ્યને ભેદી શકતો નથી.”
Verse 78
ततो दुर्योधनादींसस््तान् धार्तराष्ट्रानू महायशा: । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासु: पर्यपृच्छत,तदनन्तर महायशस्वी आचार्यने उसी क्रमसे दुर्योधन आदि धूृतराष्ट्रपुत्रोंको भी उनकी परीक्षा लेनेके लिये बुलाया और उन सबसे उपर्युक्त बातें पूछीं
પછી મહાયશસ્વી આચાર્યએ એ જ ક્રમ પ્રમાણે દુર્યોધન વગેરે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને પણ પરીક્ષા લેવા બોલાવી, એ જ રીતે પ્રશ્નો કર્યા।
Verse 79
अन््यांश्व शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्वैवान्यदेशजान् | तथा च सर्वे तत् सर्व पश्याम इति कुत्सिता:,उन्होंने भीम आदि अन्य शिष्यों तथा दूसरे देशके राजाओंसे भी, जो वहाँ शिक्षा पा रहे थे, वैसा ही प्रश्न किया। प्रश्नके उत्तरमें सभीने (युधिष्ठिरकी भाँति ही) कहा--“हम सब कुछ देख रहे हैं।! यह सुनकर आचार्यने उन सबको झिड़ककर हटा दिया
પછી તેમણે ભીમ વગેરે અન્ય શિષ્યોને તથા ત્યાં શિક્ષણ લેતા અન્ય દેશોના રાજાઓને પણ એ જ પ્રશ્ન કર્યો. સૌએ ઉત્તર આપ્યો— “અમે બધું જોઈ રહ્યા છીએ.” આ સાંભળીને આચાર્યએ તે ઉત્તર નિંદનીય માની તેમને ઠપકો આપી દૂર કર્યા।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वनें आचार्य द्रोणके द्वारा शिष्योंकी परीक्षासे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં દ્રોણાચાર્ય દ્વારા શિષ્યોની પરીક્ષા વિષયક એકસો એકત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 543
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा प्रीयमाणो<ब्रवीदिदम् । राजन! तब द्रोणाचार्यने एकलव्यसे यह बात कही--“वीर! यदि तुम मेरे शिष्य हो तो मुझे गुरुदक्षिणा दो'। यह सुनकर एकलव्य बहुत प्रसन्न हुआ और इस प्रकार बोला
આ વાત સાંભળીને એકલવ્ય અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને (રાજાને સંબોધીને) આ રીતે બોલ્યો।
Verse 556
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्म॒वित्तम | एकलव्यने कहा--भगवन्! मैं आपको क्या दूँ? स्वयं गुरुदेव ही मुझे इसके लिये आज्ञा दें। ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास कोई ऐसी वस्तु नहीं, जो गुरुके लिये अदेय हो
એકલવ્ય બોલ્યો—હે બ્રહ્મવેત્તા! ગુરુ માટે મારી પાસે અદેય એવું કશું નથી. બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ આચાર્ય! મારી પાસે જે કંઈ છે તે બધું ગુરુને અર્પણ કરવા યોગ્ય છે; ગુરુથી હું કશું અટકાવું એવું નથી.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of political expediency versus kin-protection: a ruler’s claimant employs secrecy, engineered hospitality, and lethal deception to remove rivals while attempting to preserve public legitimacy.
It underscores that intention-guided counsel (mantra) can be used for either protection or harm; ethical evaluation in the epic hinges on motive, means, and foreseeable social consequences, not merely on strategic success.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—serving as a causal hinge that explains later developments by documenting the plan’s formation, execution, and the management of public narrative.