Adhyaya 120

Verse 1

अपन छा | अ-णक्राछ एकोनविशत्यधिकशततमोड< ध्याय: पाण्डुका कुन्तीको पुत्र-प्राप्तिके लिये प्रयत्न करनेका आदेश वैशम्पायन उवाच तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमान: स वीर्यवान्‌ | सिद्धचारणसड्घानां बभूव प्रियदर्शन:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ત્યાં પણ પરાક્રમી રાજા પાંડુ શ્રેષ્ઠ તપસ્યામાં રત હતા ત્યારે સિદ્ધો અને ચારણોના સમૂહને અતિ પ્રિય દર્શન બન્યા; તેમને જોતા જ તેઓ આનંદિત થઈ જતા.

Verse 2

शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रिय: । स्वर्ग गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत

હે ભારત! તેઓ ઋષિ-મુનિઓની સેવા કરવા ઉત્સુક, અહંકારરહિત, આત્મસંયમી અને જિતેન્દ્રિય હતા. પોતાના જ પરાક્રમ અને સાધનાબળે સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરવા તેઓ સતત પ્રયત્નશીલ રહ્યા.

Verse 3

केषांचिदभवद्‌ भ्राता केषांचिदभवत्‌ सखा । ऋषयपस्त्वपरे चैनं पुत्रवत्‌ पर्यपालयन्‌

કેટલાંક માટે તેઓ ભાઈ સમાન બન્યા, કેટલાંક માટે મિત્ર બન્યા; અને અન્ય અનેક ઋષિ-મહર્ષિઓએ તેમને પુત્રવત્ માની સદા તેમની રક્ષા કરી.

Verse 4

स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तप: । ब्रह्मर्षिसदृश: पाण्डुबभूव भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! राजा पाण्डु दीर्घकालतक पापरहित तपस्याका अनुष्ठान करके ब्रह्मर्षियोंके समान प्रभावशाली हो गये थे

હે ભરતશ્રેષ્ઠ જનમેજય! દીર્ઘકાળ નિષ્કલ્મષ તપનું અનુષ્ઠાન કરીને રાજા પાંડુ બ્રહ્મર્ષિઓ સમાન તેજસ્વી અને પ્રભાવશાળી બન્યા.

Verse 5

अमावास्यां तु सहिता ऋषय: संशितव्रता: । ब्रह्माणं द्रष्टकामास्ते सम्प्रतस्थुर्महर्षय:

અમાવાસ્યાના દિવસે કઠોર વ્રતો દ્વારા સંયમિત અનેક ઋષિ-મહર્ષિઓ એકત્ર થયા. બ્રહ્માજીના દર્શનની ઇચ્છાથી તે મહર્ષિઓ બ્રહ્મલોક તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 6

सम्प्रयातानृषीन्‌ दृष्टवा पाण्डुर्वचनमब्रवीत्‌ | भवन्त: क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वरा:

પ્રસ્થાન કરતા ઋષિઓને જોઈ પાંડુએ કહ્યું—“વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પૂજ્ય મુનિપ્રવરો! તમે લોકો ક્યાં જઈ રહ્યા છો? કૃપા કરીને મને કહો.”

Verse 7

ऋषय ऊचु: समवायो महानद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम्‌ | देवानां च ऋषीणां च पितृणां च महात्मनाम्‌ | वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टकामा: स्वयम्भुवम्‌

ઋષિઓએ કહ્યું—“રાજન! આજે બ્રહ્મલોકમાં મહાત્મા દેવતાઓ, ઋષિ-મુનિઓ અને મહામના પિતૃગણનો મહાન સમાગમ થવાનો છે. અમે સ્વયંભૂ બ્રહ્માજીના દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી ત્યાં જઈએ છીએ.”

Verse 8

वैशम्पायन उवाच पाण्डुरुत्थाय सहसा गन्तुकामो महर्षिभि: । स्वर्गपारं तितीर्ष: स शतशूज्रादुदड्मुख:

વૈશંપાયન બોલ્યા—“રાજન! આ સાંભળીને મહર્ષિઓ સાથે જવાની ઉત્કંઠાથી મહારાજ પાંડુ સહસા ઊભા થયા. સ્વર્ગની પાર જવાની અભિલાષા તેમના હૃદયમાં જાગી; ઉત્તરમુખ થઈ શતશૃંગ પર્વત પરથી તેઓ પ્રસ્થાન કર્યા.”

Verse 9

प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामन्रुवंस्तं च तापसा: । उपर्युपरि गच्छन्त: शैलराजमुदड्मुखा:

વૈશંપાયન બોલ્યા—“રાજન! પાંડુ પોતાની બંને પત્નીઓ સાથે પ્રસ્થાન કર્યા અને તપસ્વી મુનિઓ પણ તેમની પાછળ-પાછળ ચાલ્યા. પર્વતરાજની ઊંચાઈઓ પર ઊંચાઈઓ ચઢતા, ઉત્તરમુખ થઈ તેઓ આગળ વધતા ગયા.”

Verse 10

दृष्टवन्तो गिरौ रम्ये दुर्गान्‌ देशान्‌ बहून्‌ वयम्‌ | विमानशतसम्बाधां गीतस्वरनिनादिताम्‌

“ભરતશ્રેષ્ઠ! આ રમણીય પર્વત પર અમે પહોંચવા અઘરા એવા અનેક દુર્ગમ પ્રદેશો જોયા છે. આ દેવતાઓ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની ક્રીડાભૂમિ છે—અહીં સૈકડો વિમાનો ખચાખચ ભરાયેલા રહે છે અને મધુર ગીતોના સ્વર ગુંજતા રહે છે.”

Verse 11

“भरतश्रेष्ठ इस रमणीय पर्वतपर हमने बहुत-से ऐसे प्रदेश देखे हैं

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ રમણીય પર્વત પર અમે એવા અનેક પ્રદેશો જોયા છે જ્યાં પહોંચવું અત્યંત દુષ્કર છે. ત્યાં દેવો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની ક્રીડાભૂમિ છે—જ્યાં સૈકડો વિમાનો ગીચ ભરાયેલા રહે છે અને મધુર ગીતોના સ્વરો સતત ગુંજતા રહે છે. આ જ પર્વત પર કુબેરના અનેક ઉદ્યાનો છે, જ્યાંની ભૂમિ ક્યાંક સમતલ છે અને ક્યાંક વિષમ—ક્યાંક ઊંચી, ક્યાંક નીચી.

Verse 12

महानदीनितम्बांश्न गहनान्‌ गिरिगह्दरान्‌ । सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वक्षमृगपक्षिण:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આ માર્ગમાં અમે મહાનદીઓના દુર્ગમ કાંઠા અને અનેક ગહન પર્વતીય ખીણો જોયા. અહીં કેટલાક પ્રદેશ એવા છે જ્યાં સદા હિમ જમેલું રહે છે—જ્યાં વૃક્ષોનું નામ પણ નથી અને મૃગ-પક્ષીઓનું અસ્તિત્વ પણ દેખાતું નથી.

Verse 13

सन्ति क्वचिन्महादर्यों दुर्गा: काश्चिद्‌ दुरासदा: । नातिक्रामेत पक्षी यान्‌ कुत एवेतरे मृगा:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—કેટલાક સ્થળોએ અહીં વિશાળ ગુફાઓ અને દુર્ગમ દર્રાઓ છે; તેમાં પ્રવેશ કરવો અત્યંત કઠિન છે, અને કેટલાંક તો નજીક પહોંચવા પણ દુષ્કર. એવા પ્રદેશોને પક્ષી પણ પાર કરી શકતું નથી—તો પછી મૃગ વગેરે અન્ય પ્રાણીઓની વાત જ શું કરવી?

Verse 14

वायुरेको हि यात्यत्र सिद्धाश्व परमर्षय: । गच्छन्त्यौ शैलराजेडस्मिन्‌ राजपुत्रयां कथं त्विमे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે સિદ્ધાશ્વ, હે પરમર્ષિ! અહીં તો માત્ર વાયુ જ નિર્વિઘ્ને જઈ શકે છે. આ શૈલરાજ પર આ રાજકુમારો પછી કેવી રીતે આગળ વધી શકશે?

Verse 15

पाण्डुरुवाच अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते

પાંડુએ કહ્યું—હે મહાભાગ મુનિગણ! લોકો કહે છે કે જેને સંતાન નથી તેના માટે સ્વર્ગનું દ્વાર ખુલતું નથી. હું પણ નિઃસંતાન છું; તેથી દુઃખથી સંતપ્ત થઈને આપ સૌને આ વિનંતી કરું છું. હે તપોધન! હું હજી પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થયો નથી; તેથી ચિંતા મને દહે છે.

Verse 16

स्वर्गे तेनाभितप्तो5हमप्रजस्तु ब्रवीमि व: । पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधना:

વૈશંપાયન બોલ્યા— સ્વર્ગમાં પણ એ જ વિચારથી હું દગ્ધ છું; સંતાનવિહોણો થઈને હું તમને કહું છું. તપોધન ઋષિઓ! પિતૃઋણમાંથી હું હજી મુક્ત થયો નથી; તેથી ચિંતાથી બળું છું.

Verse 17

देहनाशे ध्रुवोी नाश: पितृणामेष निश्चय: । ऋणैश्नतुर्भि: संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि

વૈશંપાયન બોલ્યા— આ દેહનો નાશ થતાં જ મારા પિતૃઓનો પતન નિશ્ચિત છે—આ સ્થિર સત્ય છે. કારણ કે મનુષ્યો આ પૃથ્વી પર ચાર પ્રકારના ઋણોથી યુક્ત થઈને જન્મે છે.

Verse 18

पितृदेवर्षिमनुजैददेयं तेभ्यश्व धर्मत: । एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानव:

વૈશંપાયન બોલ્યા— ધર્મ અનુસાર પિતૃઓ, દેવો, ઋષિઓ અને મનુષ્યો—તેમને જે દેવું છે તે અવશ્ય ચૂકવવું જોઈએ. પરંતુ જે મનુષ્ય યોગ્ય સમયે આ ફરજો સમજે નહીં, તેને પુણ્યલોક સહેલાઈથી મળતા નથી.

Verse 19

न तस्य लोका: सन्तीति धर्मविद्धि: प्रतिष्ठितम्‌ । यज्ैस्तु देवान्‌ प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन्‌

ધર્મજ્ઞોએ આ નિયમ સ્થાપ્યો છે—જે આ ફરજો અવગણે છે, તેના માટે પુણ્યલોક નથી. યજ્ઞોથી મનુષ્ય દેવોને પ્રસન્ન કરે છે અને સ્વાધ્યાય તથા તપથી મુનિઓને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 20

पुत्र: श्राद्धैः पितृश्षञापि आनृशंस्येन मानवान्‌ । ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो5स्मि धर्मत:

વૈશંપાયન બોલ્યા— પુત્ર શ્રાદ્ધકર્મોથી પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે અને દયાળુ, અહિંસક વર્તનથી મનુષ્યોને સંતોષે છે. આ રીતે ધર્મદૃષ્ટિએ હું ઋષિ, દેવ અને મનુષ્ય—આ ત્રણ ઋણોથી મુક્ત થયો છું.

Verse 21

त्रयाणामितरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति । पित्र्यादृणादनिर्मुक्त इदानीमस्मि तापसा:

વૈશંપાયને કહ્યું— “બાકી રહેલા ઋણનો નાશ માત્ર પોતાના શરીરના નાશથી થતો નથી. હે તપસ્વીઓ, હું હજી પણ પિતૃ-ઋણથી મુક્ત થયો નથી.”

Verse 22

इह तस्मात्‌ प्रजाहेतो: प्रजायन्ते नरोत्तमा: | यथैवाहं पितु: क्षेत्रे जातस्तेन महर्षिणा

“અતએવ અહીં સંતાન માટે નિયત વિધિ દ્વારા શ્રેષ્ઠ પુરુષો ઉત્પન્ન થાય છે—જેમ હું પોતે પિતાના ક્ષેત્રમાં તે મહર્ષિ દ્વારા જન્મ્યો હતો.”

Verse 23

ऋषय ऊचु: अस्ति वै तव धर्मात्मन्‌ विद्यो देवोपमं शुभम्‌

ઋષિઓએ કહ્યું— “હે ધર્માત્મન્! તને દેવસમાન તેજસ્વી, શુભ અને નિષ્પાપ સંતાનનો યોગ છે—અમે દિવ્યદૃષ્ટિથી તેને જાણીએ છીએ. તેથી, હે રાજન, દૈવે જે ફળ તારા માટે નિર્ધારિત કર્યું છે, તેને પ્રયત્નથી પ્રાપ્ત કર.”

Verse 24

अपत्यमनघं राजन्‌ वयं दिव्येन चक्षुषा । दैवोद्दिष्टं नरव्यात्र कर्मणेहोपपादय

ઋષિઓએ કહ્યું— “હે રાજન! અમે દિવ્યચક્ષુથી দেখি છીએ કે તને નિષ્પાપ સંતાન મળશે. હે નરવ્યાઘ્ર! દૈવે નિર્દેશેલું ફળ કર્મ અને પ્રયત્નથી અહીં સિદ્ધ કર.”

Verse 25

अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान्‌ नर: । तस्मिन्‌ दृष्टे फले राजन्‌ प्रयत्नं कर्तुमहसि

“બુદ્ધિમાન પુરુષ ચિત્તને અવ્યગ્ર રાખીને એવું ફળ મેળવે છે, જે ક્લેશ કે હાનિકારક તાણથી પ્રાપ્ત થતું નથી. હે રાજન, એવો ફળ દેખાય ત્યારે તારે પ્રયત્ન કરવો યોગ્ય છે.”

Verse 26

वैशम्पायन उवाच नच्छुत्वा तापसवच: पाण्ड्श्विन्तापरो3भवत्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तपस्वी मुनियोंका यह वचन सुनकर राजा पाण्डु बड़े सोच-विचारमें पड़ गये

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! તપસ્વી મુનિઓના વચનો સાંભળીને રાજા પાંડુ અત્યંત વ્યાકુળ થયા અને યોગ્ય ધર્મમાર્ગ શું તે વિષે ગંભીર ચિંતનમાં લીન થયા।

Verse 27

आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम्‌ । सो<ब्रवीद्‌ विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम्‌ । अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय

મૃગરુપધારી મુનિના શાપથી પોતાની સંતાનોત્પત્તિની શક્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ છે—એ જાણીને તેમણે એકાંતમાં પોતાની યશસ્વી ધર્મપત્ની કુંતીને કહ્યું—“દેવી! આ આપણો આપત્તિકાળ છે; આ સંકટમાં સંતાનોત્પત્તિ માટે જે જરૂરી પ્રયત્ન હોય, તેને તું સમર્થન આપ।”

Verse 28

अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता । इति कुन्ति विदुर्धीरा: शाश्व॒तं धर्मवादिन:

“કુંતી! સર્વ લોકોમાં સંતાન જ ધર્મસહિત પ્રતિષ્ઠા છે”—એવું સદા ધર્મનું પ્રતિપાદન કરનારા ધીર અને જ્ઞાની પુરુષો માને છે।

Verse 29

इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्न स्वनुछ्ित: । सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते

સંતાન વિનાના પુરુષે યજ્ઞ કર્યો હોય, દાન આપ્યું હોય, તપ કર્યું હોય અને નિયમોનું સારા રીતે પાલન કર્યું હોય—તોય આ લોકમાં તે બધાં કર્મો તેને પાવન કરનારાં કહેવાતાં નથી।

Verse 30

सो>हमेवं विदित्वैतत्‌ प्रपश्यामि शुचिस्मिते | अनपत्य: शुभॉल्लोकान्‌ न प्राप्स्यामीति चिन्तयन्‌

“શુચિસ્મિતે! આ બધું જાણીને હું સ્પષ્ટ જોઈ રહ્યો છું કે સંતાન ન હોવાથી મને શુભ લોકોની પ્રાપ્તિ નહીં થાય”—એવું વિચારી તેઓ સતત એ જ ચિંતામાં ડૂબેલા રહેતા।

Verse 31

मृगाभिशापान्नष्टं मे जननं हाकृतात्मन: । नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं पुरा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— મૃગના શાપથી મારી સંતાનોત્પત્તિ કરવાની શક્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ છે. હું મારા મનનો સ્વામી રહ્યો નથી; મેં ક્રૂર કર્મ કર્યું છે. હે ભીરુ! તેથી મારી જનનશક્તિ પણ એ જ રીતે આઘાત પામી છે, જેમ પહેલાં મેં તે મૃગને મારીને તેના સંભોગમાં વિઘ્ન પાડ્યું હતું।

Verse 32

इमे वै बन्धुदायादा: षटू्‌ पुत्रा धर्मदर्शने । षडेवाबन्धुदायादा: पुत्रास्ताउछूणु मे पृथे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ધર્મ દર્શાવનારા શાસ્ત્રમાં આગળ જણાવાયેલા છ પ્રકારના પુત્રોને ‘બંધુ-દાયાદ’ કહેવામાં આવ્યા છે—કુટુંબ-વંશના સભ્ય હોવાથી તેઓ સંપત્તિના વારસ બને છે. તેમજ છ પ્રકારના પુત્રો ‘અબંધુ-દાયાદ’ કહેવાય છે—તે બંધુ તે જ અર્થમાં ન હોવા છતાં વારસ તરીકે યોગ્ય ગણાવાયા છે. હે પૃથા, એ બધાનું વર્ણન મારી પાસેથી સાંભળ।

Verse 33

स्वयंजात: प्रणीतश्न तत्सम: पुत्रिकासुत: । पौनर्भवश्ल कानीन: भगिन्यां यश्ष॒ जायते

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પોતાની વિધિવત્ વિવાહિતા પત્નીથી પોતે ઉત્પન્ન કરેલો પુત્ર ‘સ્વયંજાત’ કહેવાય. પત્નીના ગર્ભમાં કોઈ યોગ્ય પુરુષના નિયોગ/અનુગ્રહથી ઉત્પન્ન થયેલો ‘પ્રણીત’ કહેવાય. પુત્રીનો પુત્ર (પુત્રિકા-સુત) પણ સમાન ગણાય છે. પુનર્વિવાહિતા સ્ત્રીથી ઉત્પન્ન પુત્ર ‘પૌનર્ભવ’ કહેવાય. કન્યાથી (નક્કી કરેલી વ્યવસ્થા મુજબ) ઉત્પન્ન પુત્ર ‘કાનીન’ કહેવાય. અને બહેનનો પુત્ર—અર્થાત્ ભાણેજ—પણ તેમાં ગણાય છે।

Verse 34

दत्त: क्रीतः कृत्रिमश्न॒ उपगच्छेत्‌ स्वयं च यः । सहोढो ज्ञातिरेताश्व हीनयोनिधृतश्च यः

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ‘અબંધુ-દાયાદ’ ગણાતા છ પ્રકારના પુત્ર આ છે: (૧) દત્ત—જેનને માતા-પિતાએ વિધિપૂર્વક સોંપ્યો હોય; (૨) ક્રીત—ધન આપી ખરીદેલો; (૩) કૃત્રિમ—જે પોતે આવીને ‘હું તમારો પુત્ર છું’ કહી આશ્રય લે; (૪) સહોઢ—વિવાહ સમયે જ ગર્ભવતી રહેલી વધૂના ગર્ભથી જન્મેલો; (૫) જ્ઞાતિરેત—કુલના જ્ઞાતિ દ્વારા ઉત્પન્ન; અને (૬) હીનયોનિધૃત—પોતાથી નીચી જાતિ/વર્ણની સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મેલો. આ બધા અબંધુ-દાયાદ ગણાય છે।

Verse 35

पूर्वपूर्वतमाभावं मत्वा लिप्सेत वै सुतम्‌ । उत्तमादवरा: पुंस: काडुशक्षन्ते पुत्रमापदि

પહેલાં જણાવેલા પુત્રનો અભાવ હોય ત્યારે જ પછીના પુત્રની ઇચ્છા કરવી. આપત્તિકાળમાં નીચી સ્થિતિનો પુરુષ પણ શ્રેષ્ઠ પુરુષ દ્વારા પુત્રોત્પત્તિની ઇચ્છા કરી શકે છે।

Verse 36

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठ विन्दन्ति मानवा: । आत्मशुक्रादपि पृथे मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्‌

“પૃથે! મનુષ્યો પોતાના વીર્ય વિના પણ કોઈ શ્રેષ્ઠ પુરુષના સંબંધથી શ્રેષ્ઠ સંતાન પ્રાપ્ત કરે છે; અને તે સંતાન ધર્મફળ આપનારું બને છે”—એવું સ્વાયંભુવ મનુએ કહ્યું છે.

Verse 37

तस्मात्‌ प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीन: प्रजननात्‌ स्वयम्‌ | सदृशाच्छेयसो वा त्वं विद्धापत्यं यशस्विनि

અતએવ, યશસ્વિની કુંતી! હું સ્વયં સંતાનોત્પત્તિની શક્તિથી રહિત છું; તેથી આજે તને બીજા પાસે મોકલીશ. તું મારા સમાન અથવા મારાથી પણ શ્રેષ્ઠ પુરુષથી સંતાન પ્રાપ્ત કર.

Verse 119

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुपृथासंवादे ऊनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના સંભવપર્વમાં પાંડુ–પૃથા (કુંતી) સંવાદનો એકસો ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 131

आक्रीडशभूमिं देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । उद्यानानि कुबेरस्थ समानि विषमाणि च

દેવતાઓની ક્રીડાભૂમિઓ હતી; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની પણ તેવી જ હતી. કુબેરના ઉદ્યાનો પણ હતા—કેટલાક સમતલ, કેટલાક વિષમ અને વિવિધ.

Verse 143

न सीदेतामदुःखाहें मा गमो भरतर्षभ । “इस मार्गपर केवल वायु चल सकती है तथा सिद्ध महर्षि भी जा सकते हैं। इस पर्वतराजपर चलती हुई ये दोनों राजकुमारियाँ कैसे कष्ट न पायेंगी? भरतवंशशिरोमणे! ये दोनों रानियाँ दुःख सहन करनेके योग्य नहीं हैं; अतः आप न चलिये'

દુઃખની આદત ન ધરાવતી આ બે જણ કષ્ટ ન પામે; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમે આગળ ન વધો. આ માર્ગે તો માત્ર વાયુ જ ચાલી શકે છે, અને સિદ્ધ મહર્ષિઓ જ જઈ શકે છે; આ પર્વતરાજ પર ચાલતાં આ બે રાજકુમારીઓ કેવી રીતે દુઃખ ન પામે? હે ભરતવંશ-શિરોમણિ, આ બે રાણીઓ એવો કષ્ટ સહન કરવા યોગ્ય નથી; તેથી તમે આગળ ન જાઓ.

Verse 226

तथैवास्मिन्‌ मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत्‌ प्रजा । इस लोकमें श्रेष्ठ पुरुष पितृ-ऋणसे मुक्त होनेके लिये संतानोत्पत्तिका प्रयत्न करते और स्वयं ही पुत्ररूपमें जन्म लेते हैं। जैसे मैं अपने पिताके क्षेत्रमें महर्षि व्यासद्वारा उत्पन्न हुआ हूँ

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “તો પછી મારા આ ક્ષેત્રમાં પ્રજા (સંતાન) કેવી રીતે સંભવશે? પિતૃ-ઋણથી મુક્ત થવા માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષો સંતાનોત્પત્તિનો પ્રયત્ન કરે છે અને પિતા જાણે પુત્રરૂપે પુનર્જન્મ લે છે. જેમ હું પિતાના ક્ષેત્રમાં મહર્ષિ વ્યાસ દ્વારા ઉત્પન્ન થયો, તેમ મારા આ ક્ષેત્રમાં સંતાનની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થશે?”

Verse 253

अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्धा प्रीतिकरं हासि । बुद्धिमान्‌ मनुष्य व्यग्रता छड़कर बिना क्लेशके ही अभीष्ट फलको प्राप्त कर लेता है। राजन! आपको उस दृष्ट फलके लिये प्रयत्न करना चाहिये। आप निश्चय ही गुणवान्‌ और हर्षोत्पादक संतान प्राप्त करेंगे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “ગुणસમ્પન્ન અને આનંદ આપનાર સંતાન પ્રાપ્ત થાય તો મનુષ્ય પ્રસન્ન થાય. બુદ્ધિમાન પુરુષ વ્યગ્રતા છોડીને, ક્લેશ વિના જ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. રાજન, તે પ્રત્યક્ષ ફળ માટે તમારે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; તમે નિશ્ચયે ગુણવાન અને હર્ષ ઉત્પન્ન કરનાર સંતાન પ્રાપ્ત કરશો.”