Adhyaya 34
Tīrtha-māhātmya and Rudra’s Samanvaya Teaching (Maṅkaṇaka Episode)
ઋષિઓના રોમહર્ષણને પ્રસિદ્ધ તીર્થો વિષેના પ્રશ્નો આગળ વધતાં આ અધ્યાય તીર્થ-માહાત્મ્યનો આરંભ કરે છે. સ્નાન, જપ, હોમ, શ્રાદ્ધ અને દાનની પાવન શક્તિ વર્ણવાઈ છે, જે પેઢીદરપેઢી કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે. પ્રથમ પ્રયાગની સ્તુતિ થાય છે, પછી ગયાને ગુપ્ત અને પિતૃપ્રિય તીર્થ કહી, ત્યાં પિંડદાનથી પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થાય અને મોક્ષમાં સહાય મળે છે—સક્ષમ સંતાનોએ ત્યાં જવું કર્તવ્ય છે એમ ભાર મૂકાય છે. ત્યારબાદ પ્રભાસ, ત્ર્યંબક, સોમેશ્વર, વિજય, એકામ્ર, વિરજા, પુરુષોત્તમ, ગોકર્ણ-ઉત્તરગોકર્ણ, કુબ્જામ્ર, કોકામુખ, શાલગ્રામ, અશ્વતીર્થ (હયશિરસ) અને પુષ્કર વગેરે તીર્થો તથા તેમના ફળ—સાલોક્ય, સારૂપ્ય, સાયુજ્ય, બ્રહ્મલોક, વિષ્ણુલોક—ઉલ્લેખિત થાય છે. પછી કથા સપ્તસારસ્વત તરફ વળે છે; મઙ્કણકના તપ અને અહંકારને કારણે રુદ્ર દેવીસહિત ભયંકર વિશ્વરૂપે પ્રગટ થઈ સુધારે છે અને પ્રકૃતિ/માયા, પુરુષ, ઈશ્વર અને કાળનું એકાત્મ સમન્વય-તત્ત્વ ઉપદેશે છે; વિષ્ણુ-બ્રહ્મા-રુદ્ર ત્રય એક અવિનાશી બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે એમ પ્રગટ કરે છે. અંતે ભક્તિ-યોગને આ સત્યના સાક્ષાત્કારનો ઉપાય અને તીર્થને શુદ્ધિનું કેન્દ્ર કહી નિશ્ચય કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च / तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ત્રેત્રીસમો અધ્યાય આરંભે છે. ઋષિઓએ કહ્યું— હે રોમહર્ષણ! આ લોકમાં જે પ્રસિદ્ધ અને મહાપૂજ્ય તીર્થો છે, તે અમને અત્યારે કહો।
Verse 2
रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च / कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः
રોમહર્ષણે કહ્યું— સાંભળો; હું વિવિધ પ્રકારનાં તીર્થો કહું છું, જે પુરાણોમાં બ્રહ્મતત્ત્વના પ્રવક્તા મુનિઓએ વર્ણવ્યાં છે।
Verse 3
यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् / एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠો! જ્યાં સ્નાન, જપ, હોમ, શ્રાદ્ધ અને દાન વગેરે કરવામાં આવે છે—એમાંનું દરેક કર્મ પણ એકલું જ કરવામાં આવે તો—કુળને સાતમી પેઢી સુધી પવિત્ર કરે છે।
Verse 4
पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનું પ્રસિદ્ધ તીર્થ પ્રયાગ પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે; હવે તેનું માહાત્મ્ય પ્રગટ કરવામાં આવે છે।
Verse 5
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्
અને વધુમાં—કુરુઓનું એક શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે, જેને દેવતાઓ પણ વંદન કરે છે; તે ઋષિઓના આશ્રમોથી સેવિત છે અને સર્વ પાપોનું વિશોધન કરનારું છે।
Verse 6
तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः / ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्
ત્યાં સ્નાન કરીને જે શુદ્ધચિત્ત, દંભ અને મત્સરથી રહિત હોય, તે જો થોડું પણ દાન આપે, તો જન્મકુલ અને લગ્નકુલ—બંને વંશોને પવિત્ર કરે છે.
Verse 7
गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् / कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः
ગયા-તીર્થ પરમ પવિત્ર, અત્યંત ગુહ્ય અને પિતૃઓને અતિ પ્રિય છે. ત્યાં પિંડપ્રદાન કરવાથી મનુષ્ય ફરી જન્મ લેતો નથી.
Verse 8
सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः / तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्
જે એક વાર પણ ગયામાં જઈ ત્યાં પિંડ અર્પણ કરે છે, તેના દ્વારા પિતૃઓ ઉદ્ધરિત થાય છે અને પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 9
तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना / शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्
ત્યાં લોકહિતાર્થે પરમાત્મા રુદ્રે શિલાતલ પર પોતાનું પદચિહ્ન સ્થાપ્યું છે; એ જ સ્થાને પિતૃઓને પ્રસન્ન કરવાં જોઈએ.
Verse 10
गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति / शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः
જે ગયા-યાત્રા કરવા સમર્થ હોવા છતાં નથી જતો, તેના માટે પિતૃઓ શોક કરે છે; તેના અન્ય બધા પ્રયત્નો વ્યર્થ થાય છે.
Verse 11
गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः / गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
પિતૃઓ સ્તુતિગાથાઓ ગાય છે અને મહર્ષિઓ તેનું કીર્તન કરે છે—‘જે કોઈ ગયાધામે જશે, તે અમને (પિતૃઓને) બંધનથી પાર ઉતારશે।’
Verse 12
यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः / गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
જો કોઈ વંશજ પાપથી ભારિત હોય અને સ્વધર્મમાં રતિથી વંચિત પણ હોય, તો પણ જો તે ગયામાં જાય, તો તે અમને (પિતૃઓને) દુઃખસાગરથી પાર ઉતારશે।
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्
શીલવાન અને ગુણસંપન્ન એવા ઘણા પુત્રોની ઇચ્છા કરવી જોઈએ; કારણ કે તેઓમાંનો એક પણ જો ગયામાં જાય, તો (પિતૃકાર્ય) સિદ્ધ થાય છે।
Verse 14
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः / प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણે—ગયામાં જઈ, મનને સમાહિત કરીને, વિધિપૂર્વક પિંડદાન કરવું જોઈએ।
Verse 15
धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः / कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्
ગયામાં પિંડદાન કરનાર તે મર્ત્યો ખરેખર ધન્ય છે; તેઓ પિતૃપક્ષ અને માતૃપક્ષ—બન્ને તરફની સાત સાત કુલોને ઉદ્ધરી પરમ પદ પામે છે।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् / प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः
હજુ એક પરમ શ્રેષ્ઠ તીર્થ કહેવાયું છે, જે સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન છે. તે ‘પ્રભાસ’ નામે વિખ્યાત છે, જ્યાં ભગવાન ભવ (શિવ) વસે છે.
Verse 17
तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् / कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्
ત્યાં સ્નાન, તપ, શ્રાદ્ધ અને બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરીને મનુષ્ય બ્રહ્મનો પરમ, અક્ષય લોક પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 18
तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्
‘ત્ર્યંબક’ નામનું તીર્થ સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત છે. ત્યાં રુદ્રની પૂજા કરવાથી જ્યોતિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે.
Verse 19
सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्
સુવર્ણનેત્ર મહાદેવ કપર્દી (જટાધારી)ની વિધિવત અર્ચના કરીને અને પછી બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે ગાણપત્ય પદ—શિવગણોમાં સ્થાન—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 20
सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः / सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्
સોમેશ્વર રુદ્ર પરમેષ્ઠીનું પરમ શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે. તે પવિત્ર છે, સર્વ વ્યાધિઓ હરનાર છે અને રુદ્ર-સાલોક્ય (રુદ્રલોકમાં નિવાસ)નું કારણ બને છે.
Verse 21
तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् / तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्
સર્વ તીર્થોમાં પરમ અને શોભન તીર્થ ‘વિજય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં મહેશ્વરનું લિંગ ‘વિજય’ નામથી જગતમાં વિખ્યાત છે.
Verse 22
षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः / उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्
છ માસ ત્યાં નિવાસ કરીને—આહારમાં નિયમિત, બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત અને મનને સમાધાનમાં રાખીને—હે વિપ્રેન્દ્રો, તેઓ પરમ પદને પામશે.
Verse 23
अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् / एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्
અને વધુ એક શ્રેષ્ઠ તથા અતિ શોભન તીર્થ પૂર્વદેશમાં છે—દેવદેવને અર્પિત ‘એકામ્ર’, જે ગાણપત્ય માર્ગનાં ફળ આપે છે.
Verse 24
दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् / सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्
અહીં શિવભક્તોને શુભ ભૂમિનો થોડોક અંશ પણ શાશ્વત દાનરૂપે આપવાથી રાજા સર્વભૌમ બને છે; અને મુમુક્ષુ મોક્ષ પામે છે.
Verse 25
महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् / ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः
મહાનદીનું જળ પવિત્ર છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. ગ્રહણ સમયે તેમાં સ્નાન-આચમન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 26
अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता / तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते
ત્રિલોકમાં વિખ્યાત ‘વિરજા’ નામની બીજી એક નદી છે. હે વિપ્રો, તેમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં માનિત થાય છે.
Verse 27
तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् / तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः
નારાયણનું બીજું એક તીર્થ ‘પુરુષોત્તમ’ નામે ઓળખાય છે. ત્યાં શ્રીમાન નારાયણ પરમ પુરુષરૂપે નિવાસ કરે છે.
Verse 28
पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्
પરમ વિષ્ણુની પૂજા કરીને અને ત્યાં સ્નાન કરીને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—બ્રાહ્મણોને સન્માન આપી—નિશ્ચયે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 29
तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् / सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः
તીર્થોમાં પરમ તીર્થ ‘ગોકર્ણ’ નામે વિખ્યાત છે—સર્વ પાપ હરણ કરનારું, અને પરમેશ્વર શંભુ (શિવ)નું નિવાસસ્થાન।
Verse 30
दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् / ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्
દેવના ઉત્તમ ‘ગોકર્ણેશ્વર’ લિંગનું દર્શન કરવાથી, મનુષ્ય ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને રુદ્ર (શિવ)નો પ્રિય બને છે.
Verse 31
उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः / महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ઉત્તર-ગોકર્ણમાં ત્રિશૂલધારી દેવનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે. ત્યાં મહાદેવની પૂજા કરવાથી ભક્ત શિવસાયુજ્ય—શિવ સાથે પૂર્ણ એકત્વ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 32
तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः / तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः
ત્યાં દેવ મહાદેવ ‘સ્થાણુ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેમનું દર્શન માત્રથી મનુષ્ય તે ક્ષણે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 33
अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः / संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते
મહાત્મા વિષ્ણુનું ‘કુબ્જામ્ર’ નામે બીજું એક અતુલ તીર્થ છે. ત્યાં પુરુષ વિષ્ણુની વિધિવત પૂજા કરવાથી શ્વેતદ્વીપમાં સન્માનિત થઈ ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 34
यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा / कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः
જ્યાં સ્વયં ભગવાન નારાયણે ત્રિપુરારી રુદ્ર સાથે મળીને દક્ષના યજ્ઞનું મથન/વિઘટન કરીને તેને ક્રમમાં સ્થાપિત કર્યું અને પછી ત્યાંથી વિદાય લીધી.
Verse 35
समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् / पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः
ચારે તરફ એક યોજન સુધી વિસ્તરેલું તે ક્ષેત્ર સિદ્ધો અને ઋષિગણો દ્વારા વંદિત છે. તે વિષ્ણુનું પવિત્ર આયતન છે; ત્યાં પુરુષોત્તમ સ્વયં નિવાસ કરે છે.
Verse 36
अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः / मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्
વિષ્ણુનું ‘કોકામુખ’ નામે બીજું એક તીર્થ છે, અદ્ભુત મહિમાથી પ્રસિદ્ધ. જે ત્યાં દેહત્યાગ કરે તે પાપમુક્ત થઈ વિષ્ણુ-સારૂપ્ય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 37
शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् / प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति
શાલગ્રામ મહાતીર્થ છે, જે ભગવાન વિષ્ણુની પ્રીતિ વધારનારું છે. જે ત્યાં પ્રાણ ત્યાગે, તે હૃષીકેશ (ઇન્દ્રિયોના સ્વામી)નું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરે છે.
Verse 38
अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् / आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्
આ ‘અશ્વતીર્થ’ તરીકે ખ્યાત છે—સિદ્ધોનું અતિ પાવન નિવાસસ્થાન. ત્યાં સ્વયં નારાયણ નિત્ય ‘હયશિરા’ (અશ્વશિર) રૂપે વિરાજે છે.
Verse 39
तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्
પુષ્કર પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનું તીર્થ છે, જે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે. તે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને ત્યાં દેહત્યાગ કરનારને બ્રહ્મલોક આપે છે.
Verse 40
मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः / पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते
હે દ્વિજોત્તમ! જે મનથી પુષ્કરનું સ્મરણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે અને શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે આનંદ કરે છે.
Verse 41
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्
ત્યાં દેવો ગંધર્વો, યક્ષો, નાગો અને રાક્ષસો સહિત તથા સિદ્ધસંઘ સાથે કમળજ સ્રષ્ટા બ્રહ્માને ભક્તિપૂર્વક ઉપાસે છે।
Verse 42
तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति
ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય શુદ્ધ બને છે; પછી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની પૂજા કરીને અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સન્માન આપી, બ્રહ્માને પ્રત્યક્ષ દર્શે છે।
Verse 43
तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् / सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्
ત્યાં જઈ દેવેશ પુરુહૂત—નિંદારહિત પ્રભુ—ની સમીપતા પ્રાપ્ત કરવાથી મનુષ્ય તેજસ્વી અને સુરૂપ બને છે તથા સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 44
सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्
બ્રહ્મા આદિ દેવો દ્વારા સેવિત પરમ પવિત્ર સપ્તસારસ્વત તીર્થમાં રુદ્રની પૂજા કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 45
यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् / आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः
ત્યાં મંકણકે પરમેશ્વર રુદ્રનું શરણ લઈ, પંચાક્ષરી મંત્રમાં સંપૂર્ણ પરાયણ બની, હરનું એકાગ્ર ભક્તિથી આરાધન કર્યું।
Verse 46
नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् / आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्
મુનિ ‘નમઃ શિવાય’ એવા પરમ પંચાક્ષર મંત્રનો જપ કરતાં, તપસ્યા દ્વારા ગોવૃષધ્વજ ભગવાન શિવની આરાધના કરવા લાગ્યા।
Verse 47
प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा / ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्
ત્યારે મઙ્કણક મુનિ તપસ્યાના તેજથી પ્રજ્વલિત થયા; અને રુદ્ર આવ્યા છે એમ જાણી હર્ષના વેગથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા।
Verse 48
तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया / दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः
ત્યારે ભગવાન રુદ્રે તેને કહ્યું—“તમે શા માટે નૃત્ય કર્યું? દેવેશ ઈશાનને જોઈને પણ તમે વારંવાર નૃત્ય કરો છો.”
Verse 49
सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये / स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्
તેને ગર્વથી ફૂલેલો જોઈ, ભગવાન ઈશે તે ગર્વ શમાવવા પોતાના જ દેહને વિદારિ તેને ભસ્મરાશિ દર્શાવી।
Verse 50
पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम / माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते
હે દ્વિજોત્તમ! મારા જ શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આ ભસ્મરાશિ જુઓ. આ તપસ્યાનું મહાત્મ્ય છે; તમારા જેવો બીજો પણ વિદ્યમાન છે।
Verse 51
यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव / न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમે અહીં અહંકારથી જે નૃત્ય કર્યું તે તપસ્વીને યોગ્ય નથી. આ વિષયમાં હું તમાથી પણ વધુ શ્રેષ્ઠ છું.
Verse 52
इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् / आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः
આ રીતે મુનિશ્રેષ્ઠને કહી સર્વદર્શી રુદ્ર પરમ ભાવમાં સ્થિત થઈ જગતના હર—હરરૂપે નૃત્ય કરવા લાગ્યા.
Verse 53
सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् / दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः
તે સહસ્રશીર્ષ, સહસ્રનેત્ર અને સહસ્રપાદ થયો; દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ મુખવાળો, જ્વાલામાળા ધારણ કરેલો, ભયંકર દેખાયો.
Verse 54
सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः / विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् / सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्
ત્યારે તેણે તે સર્વસ્વરૂપ ત્રિશૂલધારીના પાર्श્વે એક દેવીને જોઈ—વિશાળ નેત્રવાળી, મનોહર વિલાસયુક્ત; દસ હજાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી, પ્રસન્નમુખી, શિવા—કલ્યાણમયી.
Verse 55
सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् / दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः / ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी
વિશ્વેશ્વરને મંદ સ્મિત સાથે, અમિત તેજમાં સ્થિત જોઈ મુનીશ્વરનું હૃદય ભય-ભક્તિથી કંપી ઊઠ્યું. સંયમી બની તેણે રુદ્રને શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો અને રુદ્રાધ્યાયનો જપ કરવા લાગ્યો.
Verse 56
प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्
ભક્તવત્સલ ત્ર્યંબક ભગવાન ઈશ પ્રસન્ન થઈ પોતાના પૂર્વવેષને ધારણ કર્યો; અને દેવી અચાનક અંતર્ધાન થઈ ગઈ.
Verse 57
आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः / न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्
પ્રણત ભક્તને આલિંગન કરીને દેવદેવ સ્વયં શિવ બોલ્યા—“વત્સ, ભય ન કર; કહો, હું તને કયો વર આપું?”
Verse 58
प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् / विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः
મુનિ હર્ષિત થઈ પૂછવાની ઇચ્છાથી મસ્તક નમાવી ગિરીશ—હર, ત્રિપુરસૂદન—ને પ્રણામ કરીને ત્યારે વિનયપૂર્વક નિવેદન કરવા લાગ્યા.
Verse 59
नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते / किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्
મહાદેવ, તમને નમસ્કાર; મહેશ્વર, તમને નમસ્કાર. આ કયું ભગવદ્રૂપ છે—અતિ ઘોર અને સર્વદિશામુખ?
Verse 60
का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता / अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्
ભગવાનના પાર्श્વે તેજસ્વી રીતે ઊભી રહેલી તે કોણ હતી? તે સહસાએ અંતર્હિત થઈ ગઈ—મને બધું જાણવું છે.
Verse 61
इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः / महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः
આવું કહેવાતાં હર—મહેશ, ત્રિપુરદાહક—એ મઙ્કણકને સંબોધી બોલ્યા અને પોતાના સ્વાત્મયોગ તથા દેવીનું તત્ત્વ ઉપદેશ્યું।
Verse 62
अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः / दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः
હું સહસ્રનેત્ર, સર્વાત્મા, સર્વતોમુખ છું; સર્વ પાપોનો દાહક, કાળ, કાળનો કર્તા અને હર—હરણ કરનાર છું।
Verse 63
मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् / सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः
મારા દ્વારા જ આ સમગ્ર—ચેતન અને અચેતન—પ્રેરિત થાય છે. એ જ અંતર્યામી, એ જ પુરુષ; નિશ્ચયે હું જ પુરુષોત્તમ છું।
Verse 64
तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी
તેણીની તે પરમ માયા—ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિ—મુનિઓએ સનાતન શક્તિ, જગતની યોનિ તરીકે કહી છે।
Verse 65
स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् / नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः
વિશ્વવિદ્ એવો તે પરમેશ્વર પોતાની માયાથી જગતને વિમોહિત કરે છે. શ્રુતિ કહે છે—નારાયણ પરમ, અવ્યક્ત અને માયારૂપ (માયાનો અધિષ્ઠાતા) છે।
Verse 66
एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् / योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्
આ રીતે હું સદા આ સમગ્ર જગતને ધારણ કરું છું; અને પ્રકૃતિ દ્વારા પચ્ચીસમો તત્ત્વ—પુરુષ—ને પ્રવર્તિત કરું છું.
Verse 67
तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः / सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः
આ રીતે પ્રભુ—પ્રકાશ સાથે સંકળાયેલા જણાતાં છતાં—કૂટસ્થ, સર્વવ્યાપી અને નિર્મળ રહે છે; અને અજ બની પોતાની જ મૂર્તિ, એટલે પ્રકૃતિમાંથી, આ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરે છે.
Verse 68
स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः / तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः
એ જ દેવ—ભગવાન બ્રહ્મા, વિશ્વરૂપ પિતામહ—ને તું પરમાત્માની સર્જનશક્તિ તરીકે યોગ્ય રીતે વર્ણવ્યો છે।
Verse 69
एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः / समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः
હું એકલો જ ભગવાન—કાલસ્વરૂપ: અનાદિ, સર્વવ્યાપી અને સંહારક. પરમ ભાવમાં સ્થિત રહી, મનીષીઓએ મને રુદ્ર કહ્યો છે।
Verse 70
मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता / दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः
મારી પરા શક્તિ ‘વિદ્યા’ નામની દેવી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. નિશ્ચયે તું તેણીને જોઈ છે; તેથી હું તે વિદ્યાનો દેહસ્વરૂપ છું.
Verse 71
एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः / विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः
આ રીતે તત્ત્વો ઉપદેશાયા—પ્રધાન, પુરુષ અને ઈશ્વર. તેમજ શ્રુતિમાં વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, ભગવાન રુદ્ર અને કાળનું પણ વર્ણન છે.
Verse 72
त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् / तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः
આ ત્રય—આદિ-અંત રહિત—માત્ર બ્રહ્મમાં જ સ્થિત છે. શ્રુતિ કહે છે: એ જ તેનું સ્વરૂપ; એ જ અવ્યક્ત અને એ જ અક્ષર છે.
Verse 73
आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् / आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते
આત્માનંદમાં સ્થિત પરમ તત્ત્વ જ પરમ પદ છે—તે માત્ર ચૈતન્ય છે. તે આકાશવત્ સર્વવ્યાપી, નિષ્કલ બ્રહ્મ છે; તે સિવાય બીજું કશું નથી.
Verse 74
एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु / संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्
આ રીતે ભક્તિયોગનો આશ્રય લઈને આ સત્ય જાણી મને સમ્યક્ પૂજો અને વંદન કરો; ત્યારબાદ તે શાશ્વતને દર્શન કરો.
Verse 75
एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः / तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः
આટલું કહી ભગવાન હર અદૃશ્ય થઈ ગયા. ત્યાં જ મુનિ ભક્તિયોગ દ્વારા રુદ્રની આરાધના કરતા રહ્યા.
Verse 76
एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् / संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः
આ અતુલ અને પરમ પવિત્ર તીર્થ બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા સેવિત છે. તેને વિધિપૂર્વક આશ્રય કરવાથી વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
The chapter praises sites such as Prayāga and Gayā (ancestral deliverance through piṇḍadāna), Prabhāsa/Tryambaka/Someshvara/Vijaya/Ekāmra (Śaiva merit and states like Gaṇapatya affiliation and Rudra-sālokya), Puruṣottama and other Viṣṇu-tīrthas like Kokāmukha and Śālagrāma (Viṣṇuloka, sārūpya), and Puṣkara (Brahmaloka), presenting a spectrum of bhukti–mukti results.
It places Viṣṇu, Rudra/Śiva, and Brahmā tīrthas in one salvific map and culminates in Rudra’s teaching that the triad and kāla rest in one imperishable Brahman, while also acknowledging Devī as Vidyā-Śakti—thus aligning bhakti, ritual, and Vedānta.
Rudra describes the supreme as partless, all-pervading pure consciousness (Brahman) and frames the manifest universe as moved through māyā/prakṛti; liberation is oriented toward realizing/“beholding” the Eternal through refuge in bhakti-yoga, implying non-dual grounding with devotional access.
It integrates both: tīrtha acts (bathing, śrāddha, dāna) are praised for purification and lineage welfare, while the Maṅkaṇaka episode explicitly elevates inner transformation—humility, devotion, and knowledge of tattvas—as essential to final realization.