Adhyaya 35
Rudrakoṭi, Madhuvana, Puṣpanagarī, and Kālañjara — Śveta’s Bhakti and the Subjugation of Kāla
પાછલા અધ્યાયના સમાપ્તિ-ચિહ્ન પછી તીર્થમાહાત્મ્યની ધારા આગળ વધે છે. સૂત રુદ્રકોટિનું વર્ણન કરે છે—ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એ તીર્થમાં રુદ્ર અસંખ્ય રૂપે પ્રગટ થઈ કરોડો બ્રહ્મર્ષિઓની એકસાથે શિવદર્શનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે. પછી મધુવન (નિયમવંત યાત્રિકને ઇન્દ્રાસનનું અર્ધફળ) અને પુષ્પનગરી (જ્યાં પિતૃપૂજાથી સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર)નો ઉલ્લેખ કરીને કાલંજરની મહિમા કહે છે—જ્યાં રુદ્રે ‘કાળને ક્ષીણ કર્યો’ એવી ખ્યાતિ છે. મુખ્ય કથામાં રાજર્ષિ શ્વેત લિંગ સ્થાપી શરણાગતિથી રુદ્રમંત્ર/શતરુદ્રીય જપ કરે છે; તેને લેવા કાળ આવે છે. શ્વેત લિંગને આલિંગન કરીને રક્ષા માગે છે; કાળ સર્વાધિકારનો દાવો કરે છે, ત્યારે ઉમાસહિત રુદ્ર પ્રગટ થઈ પગથી મૃત્યુ/કાળને દમન કરે છે. શ્વેતને ગણપદ અને શિવસદૃશ રૂપ મળે છે; બ્રહ્માની વિનંતીથી કાળ પુનઃસ્થાપિત થાય છે અને જગતવ્યવસ્થા ટકે છે. અંતે કહે છે કે કાલંજરમાં પૂજાથી ગણત્વ, મંત્રભક્તિ અને મોક્ષાભિમુખ રુદ્રસામીપ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ચોત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવું બીજું એક પવિત્ર અને વિશાળ તીર્થ છે; પરમેશ્વર રુદ્રનું તે ‘રુદ્રકોટિ’ નામે ખ્યાત છે.
Verse 2
पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः / कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्
પ્રાચીન કાળના પરમ પુણ્યમય સમયે, દેવદર્શન માટે તત્પર, દમનશીલ અને દાંત એવા કરોડો બ્રહ્મર્ષિઓ તે પરમ પવિત્ર પ્રદેશે ગયા.
Verse 3
अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् / अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल
“હું સૌપ્રથમ ગિરિશ—પિનાકધારી શિવ—ના દર્શન કરીશ; કારણ કે કહે છે કે ભક્તિયુક્તોમાં પણ પરસ્પર અવરોધ ઊભો થાય છે.”
Verse 4
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः / कोटिरूपो ऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः
તેમની ભક્તિ જોઈને, યોગીઓના ગુરુ ગિરિશ રુદ્રે કોટિરૂપ ધારણ કર્યું. તેથી તેઓ ‘રુદ્રકોટિ’ નામે સ્મરાય છે.
Verse 5
ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम् / पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन्
ત્યારે તેઓ સર્વે મહાદેવ—હર, ગિરિગુહાવાસી, પાર્વતીનાથ—નું દર્શન કરીને હર્ષિત થયા; તેમની બુદ્ધિ પુષ્ટ અને ઉન્નત બની।
Verse 6
अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् / दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन्
“મેં પહેલેથી જ અનાદિ-અનંત મહાદેવ—ઈશ્વર—નું દર્શન કર્યું છે.” એમ કહી ભક્તિથી તેઓ રુદ્રને અર્પિતચિત્ત બન્યા।
Verse 7
अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम् / ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्
પછી તેમણે અંતરિક્ષમાં વિશાળ, નિર્મળ જ્યોતિ જોઈ; પરમ પદની અભિલાષાથી ત્યાં જ તે પરમ ધામમાં મન સ્થિર કર્યું।
Verse 8
एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम् / दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
આ તીર્થ સદ્જનો દ્વારા અધિષ્ઠિત, અતિ પવિત્ર અને શુભ છે. અહીં રુદ્રનું દર્શન કરીને વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી રુદ્ર-સામીપ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 9
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम् / तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्
આ ઉપરાંત ‘મધુવન’ નામે એક અન્ય શ્રેષ્ઠ તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં જઈ નિયમપાલન કરનાર યાત્રિક ઇન્દ્રના અર્ધાસનનો ભાગ મેળવે છે।
Verse 10
अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः / तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्
પછી પુષ્પનગરી નામે બીજો અતિ પુણ્ય અને શુભ દેશ છે. ત્યાં જઈ પિતૃઓની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી પોતાના કુલની સો પેઢીઓ તરિ જાય છે.
Verse 11
कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः / कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः
કાલંજર લોકમાં મહાતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં રુદ્ર મહેશ્વરે સ્વયં કાળને ક્ષીણ કર્યો. તે સ્થાને ભક્તિપ્રિય હર ભક્તો પર વિશેષ પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 12
श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा / तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्
પ્રાચીન કાળમાં શ્વેત નામે એક શ્રેષ્ઠ રાજર્ષિ હતા, તેઓ શિવભક્ત હતા. તેમણે આશીર્વાદવચન અને નમસ્કાર સાથે શૂલધારી પ્રભુની પૂજા કરી.
Verse 13
संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः / जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः
વિધિ પ્રમાણે લિંગની સ્થાપના કરીને, ભક્તિયોગથી મહિમાવંત બનેલા તે સરોવર કિનારે, મન સમર્પિત કરી તેમણે અવિરત રુદ્રમંત્રનો જપ કર્યો.
Verse 14
स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम् / नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति
ત્યારે તેજસ્વી કાળે ભયંકર શૂલ હાથમાં લઈ, જ્યાં તે રાજા હતો તે સ્થાન તરફ તેને લઈ જવા માટે આવી પહોંચ્યો.
Verse 15
वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् / कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्
શૂલહસ્ત, કાલકર, ઘોર અને ભીષણ, પ્રચંડ તેજથી પ્રજ્વલિત કાળને આવતો જોઈ રાજા ભયથી વ્યાકુળ થયો।
Verse 16
उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम् / ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्
પછી તેણે બંને હાથોથી ઈશ્વરના અધિષ્ઠિત લિંગને સ્પર્શ કરી, શિર નમાવી રુદ્રને પ્રણામ કર્યો અને શતરુદ્રીયનો જપ કર્યો।
Verse 17
जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम् / एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव
રાજા જપ કરતો અને ભવ (શિવ)ને વારંવાર નમતો રહ્યો ત્યારે કૃતાંત (મૃત્યુ) સામે ઊભો રહી જાણે ઉપહાસભરી હાસ્ય સાથે બોલ્યો—“આવ, આવ!”
Verse 18
तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः / एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय
ભયથી વ્યાકુળ, રુદ્રપરાયણ રાજાએ તેને કહ્યું—“જે પ્રભુ-અર્ચનમાં રત છે તેને છોડ; બીજાને સંહાર કર।”
Verse 19
इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम् / रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति
આવું કહેનારા ભયભીત મનવાળા રાજાને ભગવાને કહ્યું—“રુદ્રાર્ચનમાં રત હોય કે અન્યત્ર રત હોય—મારા વશમાં કોણ નથી રહેતો?”
Verse 20
एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः / बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्
આમ કહી લોકનિયામક કાળે રાજાને પોતાના પાશોથી બાંધી દીધો; છતાં રાજા ત્યારે પણ શતરુદ્રીયનું જપ અવિરત કરતો રહ્યો।
Verse 21
अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम् / ज्वालामालासंवृतं व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श
પછી અંતરિક્ષમાં તેણે એક નિર્મળ, દીપ્તિમાન તેજોરાશિ જોઈ—ભૂતભર્તા પુરાતનનું આદ્ય તેજ—જ્વાલામાળાઓથી ઘેરાયેલું, વિશ્વમાં વ્યાપેલું, સહસા પ્રગટ થઈ સ્થિર ઊભું હતું।
Verse 22
तन्मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् / तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति
તે તેજના મધ્યમાં તેણે સુવર્ણવર્ણ પુરુષને જોયો—દેવી સાથે દેવને—જેનાં અંગો ચંદ્રરેખા સમા ઉજ્જ્વલ હતા. તે તેજોમય રૂપ જોઈ તે અત્યંત હર્ષિત થયો અને વિચાર્યું—“નિશ્ચયે આપણા નાથ આવી રહ્યા છે।”
Verse 23
आगच्छन्तं नातिदूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् / व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम
પછી કાળે દેવદેવીના પતિ મહેશ રુદ્રને બહુ દૂર નહીં આવતાં જોયા. ભયરહિત, સર્વ અધિશેનો એકમાત્ર નાથ જોઈ રાજર્ષિ તેમને આવકારવા અને સાથે લઈ જવા આગળ વધ્યો।
Verse 24
आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः / एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीतीमं कालमूचे ममेति
તેને જોઈ ઉગ્રકર્મા ભગવાન—પુરાતન ભૂતભર્તા દેવ રુદ્ર—એ જ ક્ષણે કાળને બોલ્યા: “મારા પરાયણ અને મારું સ્મરણ કરનાર આ એક ભક્તને મને સોંપ; આ મારો છે।”
Verse 25
श्रुत्वा वाख्यं गोपतेरुग्रभावः कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम् / बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्
ગોપતિના વચન સાંભળી તે ઉગ્ર, કાળાત્મા, પોતાના સ્વભાવને જ પરમ માનવા લાગ્યો. પછી ભક્તને ફરી પાશોથી બાંધી ક્રોધે ભરાઈ રુદ્ર તરફ મહાવેગે દોડ્યો.
Verse 26
प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः / सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान
ત્યારે વિશ્વમાયાની વિધિ જાણનાર ઈશે શૈલપુત્રી (પાર્વતી)ને આવતી જોઈ. શ્વેત જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ, તેણે મૃત્યુને અવમાનપૂર્વક ડાબા પગથી આઘાત કરી પાડી દીધું.
Verse 27
ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः / रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्
મહેશના પાદપ્રહારથી તે અતિભયંકર મૃત્યુ નાશ પામ્યો. ત્યારબાદ દેવતાઓના પતિ, પિનાકધારી શિવ, ઉમા સહિત તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યા.
Verse 28
निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम् / ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा
ઈશ્વર-દેવ હરનું દર્શન કરીને તે રાજશ્રેષ્ઠનું મન હર્ષથી ભરાઈ ગયું; ત્યારે તેણે અવ્યય સાંબને—ઉમા સહિત શિવને—પ્રણામ કર્યો.
Verse 29
नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे / नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने
હે કારણસ્વરૂપ ભવ, નમસ્કાર. હે વિશ્વસમ્ભવ હર, પ્રણામ. હે ધીમાન શિવ, નમઃ. હે અપવર્ગ—મોક્ષ—દાતા, તમને નમો નમઃ.
Verse 30
नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः / विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते
તમને વારંવાર નમસ્કાર—તમારી મહાવિભૂતિને નમઃ. વિભાગરહિત સ્વરૂપધારી તમને નમઃ; સર્વ પ્રાણીઓના અધિપતિને નમસ્કાર.
Verse 31
नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन / अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे
હે ગણેશ્વર, તમને નમસ્કાર—શરણાગતના દુઃખનો નાશ કરનાર. અનાદિ-નિત્ય સત્તાને નમઃ; વરાહશૃંગ ધારણ કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર.
Verse 32
नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः / नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते
વૃષધ્વજ પ્રભુને નમસ્કાર; કપાલમાળા ધારણ કરનારને નમઃ. મહાનટ—મહાનૃત્યકારને નમસ્કાર; ફરી વૃષધ્વજને નમસ્કાર.
Verse 33
अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् / स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ
પછી અનુગ્રહ કરીને શંકરે પ્રણામમાં તત્પર તે રાજાને પોતાના ગણોમાં અવિનાશી પદ આપ્યું, અને પોતાના સમાન રૂપ-સાદૃશ્ય પણ બક્ષ્યું.
Verse 34
सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः / मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात्
ઉમાસહિત, પાર্ষદોથી સેવિત, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હર—મુનિશ્રેષ્ઠો અને સિદ્ધો દ્વારા વંદિત થઈ—ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઈ ગયા.
Verse 35
काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः / अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति
મહાદેવે કાળને સંહાર્યા પછી લોકનાથ પિતામહ બ્રહ્માએ રુદ્રને વર માગ્યો—“આ ફરી સજીવ થાઓ.”
Verse 36
नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज / कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः
હે ઈશાન, હે વૃષધ્વજ! આપમાં દોષનો લેશ પણ નથી; કૃતાંતએ જ આપને પોતાના કાર્ય માટે નિયુક્ત કર્યા છે.
Verse 37
स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्
દેવોના વચનથી દેવદેવેશ્વર હર (શિવ) પ્રવૃત્ત થયા. વિશ્વાત્માએ કહ્યું—“તથાસ્તુ”; અને તે પણ એ જ રીતે થયો.
Verse 38
इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम् / गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति
આ રીતે આ પરમ તીર્થ ‘કાલંજર’ તરીકે શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં જઈ મહાદેવની અર્ચના કરવાથી ગાણપત્ય (શિવગણત્વ) પ્રાપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
Because Rudra, seeing the simultaneous devotion of innumerable Brahmarṣis seeking first darśana, manifests in a ‘crore’ of forms so each can behold him; hence he is remembered as Rudrakoṭi—Rudra of countless manifestations.
Rudrakoṭi grants Rudra-sāmīpya (proximity to Rudra) after darśana and worship; Kālañjara is declared a supreme tīrtha where worship of Mahādeva yields gaṇa-status (membership among Śiva’s attendants) and Śiva-like form by grace.
After Śiva subdues Kāla to protect the devotee, Brahmā petitions for Kāla’s restoration; Kāla is revived, affirming that divine grace does not abolish cosmic order but reasserts it—Śiva remains sovereign while kāla continues as ordained regulator.
It functions as a protective, surrender-filled mantra-practice: Śveta recites it while grasping the liṅga, embodying bhakti-yoga and śaraṇāgati; the hymn becomes the devotional axis around which Rudra’s saving manifestation occurs.