Adhyaya 33
Prāyaścitta for Theft, Forbidden Foods, Impurity, and Ritual Lapses; Tīrtha–Vrata Remedies; Pativratā Mahātmyam via Sītā and Agni
ઉત્તરભાગના ધર્મોપદેશને આગળ વધારતાં વ્યાસ પ્રાયશ્ચિત્તોની સુસંગત અને સૂક્ષ્મ વ્યવસ્થા જણાવે છે—ચાન્દ્રાયણ, (મહા)સાંતપન, (અતિ)કૃચ્છ્ર, તપ્તકૃચ્છ્ર, પ્રાજાપત્ય, વિવિધ ઉપવાસ, પંચગવ્ય અને મંત્રજપ। વર્ણન અપહરણ તથા જળ/વસ્તુ-ચોરી જેવા સંપત્તિદોષોથી શરૂ થઈ આહાર અને સ્પર્શજન્ય અશૌચ સુધી જાય છે—અશુદ્ધ માંસ, મલમૂત્ર-સ્પર્શ, દૂષિત જળ, નિષિદ્ધ ભોજન, ઉચ્છિષ્ટ અને ચાંડાલ-સંસ્પર્શ; પછી સંધ્યા વગેરે નિત્યકર્મ-લોપ, અગ્નિહોત્ર જાળવણીમાં ત્રુટિ, સમિધા-વિધિભંગ, પંક્તિ-વિતરણદોષ, વ્રાત્યત્વ અને અપાંકત્ય-નિવારણ પણ આવે છે। આગળ કાનૂની વિગતમાંથી ભક્તિમય ઉપાયો તરફ પ્રવાહ થાય છે—તીર્થયાત્રા, દેવપૂજા, તિથિ-વ્રતો અને દાન; શરણાગતિ તથા નિયમિત આરાધનાથી ભારે પાપ પણ ક્ષીણ થાય છે એમ કહે છે। અંતે સ્ત્રીઓ માટે પતિવ્રતા-ધર્મ દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્તની મહિમા ગવાય છે; સીતા–અગ્નિ પ્રસંગ (માયા-સીતા પ્રતિસ્થાપન અને અગ્નિ-સાક્ષી) દૃષ્ટાંતરૂપે આવે છે। વ્યાસનો નિષ્કર્ષ—આ ધર્મ જ્ઞાનયોગ અને મહેશ્વર-પૂજા સાથે જોડાય તો મહાદેવનું પ્રત્યક્ષ દર્શન આપે; આગળનો પ્રવાહ શુદ્ધિવિધાનથી આગળ વધીને જ્ઞાનયોગ અને જપ-શ્રવણ પરંપરાને મોક્ષસાધન કહે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वात्रिशो ऽध्यायः व्यास उवाच मनुष्याणां तु हरणं कृत्वा स्त्रीणां गृहस्य च / वापीकूपजलानां च शुध्येच्चान्द्रायणेन तु
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ત્રેત્રીસમો અધ્યાય. વ્યાસે કહ્યું—માનવો, સ્ત્રીઓ, ઘર તથા વાપી‑કૂપના જળનું હરણ કર્યે પછી ‘ચાન્દ્રાયણ’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 2
द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः / चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये
બીજાના ઘરેથી અલ્પમૂલ્ય દ્રવ્યોની ચોરી કરનારએ આત્મશુદ્ધિ માટે ‘સાંતપન કૃચ્છ્ર’ કરવું; તેનાથી પાપનો ક્ષય થાય છે।
Verse 3
धान्यान्नधनचौर्यं तु कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः / स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्रार्धेन विशुद्ध्यति
પરંતુ કોઈ દ્વિજોત્તમ કામવશ પોતાની જ જાતિ-સમૂહના વ્યક્તિના ઘરેથી ધાન્ય, અન્ન અથવા ધન ચોરી કરે, તો ‘કૃચ્છ્ર’ના અર્ધભાગના આચરણથી તે શુદ્ધ થાય છે।
Verse 4
भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च / पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम्
ભક્ષ્ય‑ભોજ્યનું અપહરણ થાય, તેમજ વાહન, શય્યા કે આસનનું હરણ થાય, અને પુષ્પ‑મૂલ‑ફળના વિષયમાં પણ—પંચગવ્યથી શુદ્ધિ વિધાન છે।
Verse 5
तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च / चैलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्
તૃણ, કાષ્ઠ અને વૃક્ષ, તેમજ સૂકું અન્ન અને ગોળ, અને વસ્ત્ર, ચર્મ તથા માંસના વિષયમાં—ત્રણ રાત્રિ ભોજનત્યાગ પ્રાયશ્ચિત્ત છે।
Verse 6
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च / अयः कांस्योपलानां च द्वादशाहं कणाशनम्
મણિ, મુક્તા અને પ્રવાળ, તેમજ તામ્ર અને રજત, અને લોહ, કાંસ્ય તથા પથ્થર વિષયે—બાર દિવસ કણાશન (અન્નકણ માત્ર) કરવું વિધાન છે।
Verse 7
कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफैकशफस्य च / पक्षिगन्धौषधीनां च रज्वाश्चैव त्र्यहं पयः
કપાસ‑કીટ (રેશમ‑કીટ)ના અવશેષ, દ્વિશફ અને એકશફ પ્રાણીઓના મૃતદેહ, તેમજ પક્ષી, સુગંધદ્રવ્ય, ઔષધિ અને દોરીના વિષયમાં—ત્રણ દિવસ દૂધથી શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 8
नरमांसाशनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत् / काकं चैव तथा श्वानं जग्ध्वा हस्तिनमेव च / वराहं कुक्कुटं चाथ तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति
નરમાસ ભક્ષણ કર્યા પછી ચાન્દ્રાયણ વ્રત આચરવું. પરંતુ કાગડો, કૂતરો, હાથી, વરાહ અથવા કુક્કુટ ભક્ષણ કર્યે તપ્તકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 9
क्रव्यादानां च मांसानि पुरीषं मूत्रमेव च / गोगोमायुकपीनां च तदेव व्रतमाचरेत् / उपोष्य द्वादशाहं तु कूष्माण्डैर्जुहुयाद् घृतम्
જો કોઈએ ક્રવ્યાદ (શવભક્ષી) પ્રાણીઓનું માંસ, અથવા મલ-મૂત્ર, તેમજ ગાય સાથે અને ગોમાયુક તથા પીન વગેરે સાથે સંબંધિત અશુચિ પદાર્થો ભક્ષણ કર્યા હોય, તો એ જ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું. બાર દિવસ ઉપવાસ કરીને કૂષ્માંડ (કુમ્હડો) દ્વારા ઘૃતની આહુતિ આપવી.
Verse 10
नकुलोलूकमार्जारं जग्ध्वा सांतपनं चरेत् / श्वापदोष्ट्रखराञ्जग्ध्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति / व्रतवच्चैव संस्कारं पूर्वेण विधिनैव तु
નકુલ, ઘુવડ અથવા બિલાડીનું માંસ ખાધું હોય તો ‘સાંતપન’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. શ્વાપદ (હિંસક વન્ય પ્રાણી), ઊંટ અથવા ગધેડું ખાધું હોય તો ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ તપથી શુદ્ધિ થાય. તેમજ વ્રતની જેમ સમાપન-સંસ્કાર પણ પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ જ કરવો.
Verse 11
बकं चैव बलाकं च हंसं कारण्डवं तथा / चक्रवाकं प्लवं जग्घ्वा द्वादशाहमभोजनम्
બક, બલાકા, હંસ, કારણ્ડવ, ચક્રવાક અથવા પ્લવ (જળપક્ષી)નું માંસ ખાધું હોય તો બાર દિવસ નિરાહાર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.
Verse 12
कपोतं टिट्टिभं चैव शुकं सारसमेव च / उलूकं जालपादं च जग्ध्वाप्येतद् व्रतं चरेत्
કપોત, ટિટ્ટિભ, શુક (તોતા), સારસ, ઘુવડ અથવા જાલપાદ (જળપક્ષી)નું માંસ ખાધા પછી આ જ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું.
Verse 13
शिशुमारं तथा चाषं मत्स्यमांसं तथैव च / जग्ध्वा चैव कटाहारमेतदेव चरेद् व्रतम्
શિશુમાર, ચાષ તથા માછલીનું માંસ ખાધા પછી, કટાહાર (અતિ મર્યાદિત સાદો આહાર) માત્ર લેતા રહેીને, આ જ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું.
Verse 14
कोकिलं चैव मत्स्यांश्च मण्डुकं भुजगं तथा / गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुद्ध्यति
કોકિલ, માછલી, દેડકો અથવા સાપ ભક્ષણ કર્યા પછી, ગોમૂત્રયુક્ત જવની પાતળી ખીર પર રહી એક માસમાં શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 15
जलेचरांश्च जलजान् प्रत्तुदान्नखविष्किरान् / रक्तपादांस्तथा जग्ध्वा सप्ताहं चैतदाचरेत्
જળમાં ચાલનારા, જળજ, ચાંચથી ઘા કરનારા, નખથી અન્ન વિખેરનારા તથા લાલ પગવાળા પક્ષીઓ ભક્ષણ કર્યા પછી, પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે આ આચરણ સાત દિવસ કરવું।
Verse 16
शुनो मांसं शुष्कमांसमात्मार्थं च तथा कृतम् / भुक्त्वा मासं चरेदेतत् तत्पापस्यापनुत्तये
કૂતરાનું માંસ, સૂકું માંસ અથવા પોતાના ભોગ માટે બનાવેલું માંસ ખાધું હોય તો, તે પાપ દૂર કરવા માટે આ વ્રત એક માસ કરવું।
Verse 17
वार्ताकं भुस्तृणं शिग्रुं खुखुण्डं करकं तथा / प्राजापत्यं चरेज्जग्ध्वा शङ्खं कुम्भीकमेव च
રીંગણ, ભુસ્તૃણ ઘાસ, શિગ્રુ (સરગવો), ખુખુણ્ડ, કરક તથા શઙ্খ અને કુંભીક જેવા કેટલાક શાક ભક્ષણ કર્યા પછી, પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું।
Verse 18
पलाण्डुं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् / नालिकां तण्डुलीयं च प्राजापत्येन शुद्ध्यति
પલાંડુ (ડુંગળી) અને લસણ ભક્ષણ કર્યા પછી ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું; પરંતુ નાલિકા અને તંડુલીય જેવા શાક ખાધા હોય તો પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 19
अश्मान्तकं तथा पोतं तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति / प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात् कक्कुभाण्डस्य भक्षणे
અશ્માંતક તથા પોત ખાધા હોય તો તપ્તકૃચ્છ્ર વ્રતથી શુદ્ધિ થાય છે. પરંતુ કક્કુભાંડ ભક્ષણ કર્યે પ્રાજાપત્ય વ્રતથી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
अलाबुं किंशुकं चैव भुक्त्वा चैतद् व्रतं चरेत् / उदुम्बरं च कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति
અલાબુ (લૌકી) અને કિংশુક (પલાશનું પુષ્પ) ખાધા પછી આ વ્રત આચરવું જોઈએ. પરંતુ ઇચ્છાવશ ઉદુમ્બર ખાધું હોય તો તપ્તકૃચ્છ્ર તપથી શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 21
वृथा कृसरसंयावं पायसापूपसंकुलम् / भुक्त्वा चैवं विधं त्वन्नं त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
કૃસર અને સંયાવ, પાયસ તથા આપૂપથી ભરપૂર એવું અન્ન વ્યર્થ/અનુચિત રીતે ખાધું હોય તો, એવા ભોજનથી ત્રણ રાત્રિના નિયમથી શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 22
पीत्वा क्षीराण्यपेयानि ब्रह्मचारी समाहितः / गोमूत्रयावकाहारो मासेनैकेन शुद्ध्यति
સમાધાનવાળો બ્રહ્મચારી દૂધ તથા અન્ય અનુમોદિત પેય પીીને, ગોમૂત્ર અને યાવક (જવની ખીચડી/દલિયા) આહાર રાખે તો એક માસમાં શુદ્ધ થાય છે.
Verse 23
अनिर्दशाहं गोक्षीरं माहिषं चाजमेव च / संधिन्याश्च विवत्सायाः पिबन् क्षीरमिदं चरेत्
વાછરડું થયા પછી દસ દિવસની અંદરનું ગાયનું દૂધ પીવું નહીં; તેમજ ભેંસનું કે બકરીનું દૂધ પણ નહીં. અને સંધિની (ઋતુમતી) અથવા વિવત્સા (વાછરડું ગુમાવેલી) ગાયનું દૂધ પીધું હોય તો આ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત આચરવું જોઈએ.
Verse 24
एतेषां च विकाराणि पीत्वा मोहेन मानवः / गोमूत्रयावकाहारः सप्तरात्रेण शुद्ध्यति
આ (અશુદ્ધ દ્રવ્યોના) વિકારોને મોહવશ જે મનુષ્ય પી લે, તે ગોમૂત્ર અને યાવક-આહાર પર રહી સાત રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય છે.
Verse 25
भुक्त्वा चैव नवश्राद्धे मृतके सूतके तथा / चान्द्रायणेन शुद्ध्येत ब्राह्मणस्तु समाहितः
નવશ્રાદ્ધ, મૃતક કે સૂતક સમયે જો બ્રાહ્મણે ભોજન કર્યું હોય, તો સંયમી અને એકાગ્ર રહી ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ થવો જોઈએ.
Verse 26
यस्याग्नौ हूयते नित्यं न यस्याग्रं न दीयते / चान्द्रायणं चरेत् सम्यक् तस्यान्नप्राशने द्विजः
જેનાં ઘરમાં નિત્ય હવન થાય છે પરંતુ અન્નનો પ્રથમ ભાગ (અગ્ર) અર્પણ થતો નથી, તેના અન્નને દ્વિજ ન ખાય. જો ખાઈ લે તો યોગ્ય રીતે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું.
Verse 27
अभोज्यानां तु सर्वेषां भुक्त्वा चान्नमुपस्कृतम् / अन्तावसायिनां चैव तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति
બધા અભોજ્ય પદાર્થો અથવા અંત્યાવસાયિન સાથે સંબંધિત રીતે તૈયાર કરેલું અન્ન ખાઈ લે તો, તપ્તકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 28
चाण्डालान्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् / बुद्धिपूर्वं तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमेव च
દ્વિજે ચાંડાલનું અન્ન ખાધું હોય તો યોગ્ય રીતે ચાન્દ્રાયણ કરવું. પરંતુ જાણીને ખાધું હોય તો એક વર્ષ કૃચ્છ્ર કરવું અને પછી ફરી સંસ્કાર (પુનઃશુદ્ધિ) કરાવવી.
Verse 29
असुरामद्यपानेन कुर्याच्चान्द्रायणव्रतम् / अभोज्यान्नं तु भुक्त्वा च प्राजापत्येन शुद्ध्यति
અસુરમદ્ય પાન કર્યે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ. અને અભોજ્ય અન્ન ભક્ષણ કર્યે પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 30
विण्मूत्रपाशनं कृत्वा रेतसश्चैतदाचरेत् / अनादिष्टेषु चैकाहं सर्वत्र तु यथार्थतः
મળ-મૂત્ર ત્યાગ કર્યા પછી તથા વીર્યસ્રાવ પછી પણ આ જ શૌચનિયમ આચરવો. અને જ્યાં વિશેષ આદેશ ન હોય ત્યાં એક દિવસ સુધી પાલન કરવું સર્વત્ર યથાર્થ સિદ્ધાંત છે.
Verse 31
विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः / प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्
જો દ્વિજ વરાહ, ગધેડો, ઊંટ, ગાય, શિયાળ, વાંદરા અથવા કાગડાના મૂત્ર કે વિષ્ટા ભક્ષણ કરે, તો પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 32
अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च / पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः
અજ્ઞાનવશ દ્વિજએ મળ-મૂત્ર અથવા મદ્યસ્પર્શિત વસ્તુ ભક્ષણ કરી હોય તો ત્રણ વર્ણોના દ્વિજ પુનઃ સંસ્કાર (પુનઃશુદ્ધિ) માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 33
क्रव्यादां पक्षिणां चैव प्राश्य मूत्रपुरीषकम् / महासांतपनं मोहात् तथा कुर्याद् द्विजोत्तमः / भासमण्डूककुररे विष्किरे कृच्छ्रमाचरेत्
દ્વિજોત્તમે મોહવશ માંસભક્ષી પક્ષીઓનું મૂત્ર કે વિષ્ટા ભક્ષણ કર્યું હોય તો મહાસાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. અને ભાસ, માંડૂક, કુરર અથવા વિષ્કિર પક્ષી ભક્ષણ કર્યે કૃચ્છ્ર વ્રત આચરવું.
Verse 34
प्राजापत्येन शुद्ध्येत ब्राहामणोच्छिष्टभोजने / क्षत्रिये तप्तकृच्छ्रं स्याद् वैश्ये चैवातिकृच्छ्रकम् / शूद्रोच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा कुर्याच्चान्द्रायणव्रतम्
બ્રાહ્મણનું એઠું ખાવાથી પ્રાજાપત્ય વ્રત દ્વારા શુદ્ધિ થાય છે. ક્ષત્રિયનું એઠું ખાવા પર તપ્તકૃચ્છ્ર અને વૈશ્યનું એઠું ખાવા પર અતિકૃચ્છ્ર વ્રત કરવું જોઈએ. શૂદ્રનું એઠું ખાવા પર દ્વિજે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 35
सुराभाण्डोदरे वारि पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् / शुनोच्छिष्टं द्विजो भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति / गोमूत्रयावकाहारः पीतशेषं च रागवान्
દારૂના વાસણમાં રાખેલું પાણી પીવાથી ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ. કૂતરાનું એઠું ખાવા પર દ્વિજ ત્રણ રાત સુધી ગોમૂત્ર અને જવ ખાઈને શુદ્ધ થાય છે.
Verse 36
अपो मूत्रपुरीषाद्यैर्दूषिताः प्राशयेद् यदा / तदा सांतपनं प्रोक्तं व्रतं पापविशोधनम्
જ્યારે મળ-મૂત્ર વગેરેથી દૂષિત પાણી પીવામાં આવે, ત્યારે પાપ શુદ્ધિ માટે સાંતપન વ્રત કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
Verse 37
चाण्डालकूपभाण्डेषु यदि ज्ञानात् पिबेज्जलम् / चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं ब्राह्मणः पापशोधनम्
જો બ્રાહ્મણ જાણીજોઈને ચાંડાળના કૂવા કે વાસણનું પાણી પી લે, તો પાપ શુદ્ધિ માટે તેણે સાંતપન કૃચ્છ્ર વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 38
चाण्डालेन तु संस्पृष्टं पीत्वा वारि द्विजोत्तमः / त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत पञ्चगव्येन चैव हि
ચાંડાળ દ્વારા સ્પર્શ કરાયેલું પાણી પીવા પર દ્વિજોત્તમ ત્રણ રાત ઉપવાસ અને પંચગવ્યના સેવનથી શુદ્ધ થાય છે.
Verse 39
महापातकिसंस्पर्शे भुङ्क्ते ऽस्नात्वा द्विजो यदि / बुद्धिपूर्वं तु मूढात्मा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्
મહાપાતકીના સ્પર્શ પછી સ્નાન કર્યા વિના જો કોઈ દ્વિજ ભોજન કરે, અને તે તેણે જાણબૂઝીને, ભલે મોહગ્રસ્ત મનથી કર્યું હોય, તો ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું જોઈએ।
Verse 40
स्पृष्ट्वा महापातकिनं चाण्डालं वा रजस्वलाम् / प्रमादाद् भोजनं कृत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
અસાવધાનતાથી મહાપાતકી, ચાંડાલ અથવા રજસ્વલા સ્ત્રીને સ્પર્શ કરીને પછી ભોજન કરાય તો ત્રણ રાત્રિના (નિયમ-પ્રાયશ્ચિત્ત)થી શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 41
स्नानार्हे यदि भुञ्जीत अहोरात्रेण शुद्ध्यति / बुद्धिपूर्वं तु कृच्छ्रेण भगवानाह पद्मजः
સ્નાન કરવાનું યોગ્ય સમય હોય ત્યારે જો કોઈ ભોજન કરે તો એક અહોરાત્રમાં શુદ્ધ થાય; પરંતુ જાણબૂઝીને કરેલું હોય તો ‘કૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્તથી જ શુદ્ધિ—એવું ભગવાન પદ્મજ (બ્રહ્મા)એ કહ્યું છે।
Verse 42
शुष्कपर्युषितादीनि गवादिप्रतिदूषितम् / भुक्त्वोपवासं कुर्वोत कृच्छ्रपादमथापि वा
સૂકું, બાસી વગેરે અથવા ગાય વગેરે દ્વારા દૂષિત અન્ન ખાધું હોય તો ઉપવાસ કરવો જોઈએ; અથવા ‘કૃચ્છ્રપાદ’ નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત પણ આચરી શકાય।
Verse 43
संवत्सरान्ते कृच्छ्रं तु चरेद् विप्रः पुनः पुनः / अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विशेषतः
દર વર્ષે અંતે બ્રાહ્મણે વારંવાર ‘કૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ—અજાણતાં (અશુદ્ધ/અયોગ્ય રીતે) ભોજન થયાનું શુદ્ધિકરણ કરવા; અને દોષ જાણીતો હોય તો તો વિશેષરૂપે।
Verse 44
व्रात्यानां यजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च / अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति
વ્રાત્યો માટે યજન કરીને, તેમજ અન્યના અંત્યકર્મ કરીને, અને અભિચાર (હાનિકારક તંત્ર) કર્યાથી પણ—ત્રણ કૃચ્છ્ર વ્રતોથી શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 45
ब्राह्मणादिहतानां तु कृत्वा दाहादिकाः क्रियाः / गोमूत्रयावकाहारः प्राजापत्येन शुद्ध्यति
પરંતુ બ્રાહ્મણ દ્વારા હત થયેલા વગેરે (અશુદ્ધ મૃત્યુ) વિષયે, દાહ વગેરે ક્રિયાઓ કરીને—ગોમૂત્ર અને યાવક-આહાર પર રહી પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 46
तैलाभ्यक्तो ऽथवा कुर्याद् यदि मूत्रपुरीषके / अहोरात्रेण शुद्ध्येत श्मश्रुकर्म च मैथुनम्
તેલથી અભ્યક્ત અવસ્થામાં જો મૂત્ર કે પુરીષ થાય, તો એક અહોરાત્રે શુદ્ધિ થાય; તેમ જ શ્મશ્રુકર્મ (દાઢી-મૂછ કાપવું) અને મૈથુન પછી પણ શુદ્ધિનું વિધાન છે.
Verse 47
एकाहेन विवाहाग्निं परिहार्य द्विजोत्तमः / त्रिरात्रेण विशद्ध्येत त्रिरात्रात् षडहं पुनः
હે દ્વિજોત્તમ! ગૃહસ્થનો વિવાહાગ્નિ એક દિવસ પરિહાર કરવાથી ત્રણ રાત્રિમાં શુદ્ધિ થાય છે; અને તે ત્રણ રાત્રિ પછી ફરી છ દિવસ (સંયમ/શૌચ) આચરવો.
Verse 48
दशाहं द्वादशाहं वा परिहार्य प्रमादतः / कृच्छ्रं चान्द्रायणं कुर्यात् तत्पापस्यापनुत्तये
પ્રમાદવશ દોષ થાય તો પહેલાં દસ કે બાર દિવસ પરિહાર કરીને, તે પાપના નિવારણ માટે કૃચ્છ્ર અને ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું.
Verse 49
पतिताद् द्रव्यमादाय तदुत्सर्गेण शुद्ध्यति / चरेत् सांतपनं कृच्छ्रमित्याह भगवान् प्रभुः
પતિત વ્યક્તિ પાસેથી લીધેલું દ્રવ્ય ત્યાગ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે. તેમજ સાંતપન કૃચ્છ્રનું આચરણ કરવું—એવું ભગવાન પ્રભુએ કહ્યું છે.
Verse 50
अनाशकनिवृत्तास्तु प्रव्रज्यावसितास्तथा / चरेयुस्त्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च
જે ઉપવાસના આચરણથી નિવૃત્ત થયા હોય અને જે પ્રવ્રજ્યા-વ્રતથી ચ્યૂત થયા હોય, તેઓ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ત્રણ કૃચ્છ્ર અને ત્રણ ચાન્દ્રાયણ કરે.
Verse 51
पुनश्च जातकर्मादिसंकारैः संस्कृता द्विजाः / शुद्ध्येयुस्तद् व्रतं सम्यक् चरेयुर्धर्मवर्धनाः
પછી જાતકર્મ આદિ સંસ્કારોથી સંસ્કૃત દ્વિજોએ શુદ્ધ થવું જોઈએ; અને ધર્મવર્ધક બની તે વ્રતનું વિધિપૂર્વક સમ્યક્ આચરણ કરવું જોઈએ.
Verse 52
अनुपासितसंध्यस्तु तदहर्यापको वसेत् / अनश्नन् संयतमना रात्रौ चेद् रात्रिमेव हि
જેને સંધ્યા-ઉપાસના ન કરી હોય, તે તે દિવસે યાપક (અલ્પાહાર) પર રહે. મન સંયમિત રાખીને ભોજન ન કરે; અને જો રાત્રે ચૂક થાય તો તે જ રાત્રિ ઉપવાસ કરે.
Verse 53
अकृत्वा समिदाधानं शुचिः स्नात्वा समाहितः / गायत्र्यष्टसहस्रस्य जप्यं कुर्याद् विशुद्धये
સમિધાધાન કર્યા વિના, શુચિ બની સ્નાન કરીને સમાહિત ચિત્તથી, વિશુદ્ધિ માટે ગાયત્રીનો આઠ સહસ્ર જપ કરવો.
Verse 54
उपासीत न चेत् संध्यां गृहस्थो ऽपि प्रमादतः / स्नात्वा विशुद्ध्यते सद्यः परिश्रान्तस्तु संयमात्
જો ગૃહસ્થ પણ પ્રમાદવશ સંધ્યા-ઉપાસના ન કરે, તો સ્નાન કરીને તે તરત જ શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ સંયમથી થાકેલો સ્થિરતા મેળવી પછી તે કરવી.
Verse 55
वेदोदितानि नित्यानि कर्माणि च विलोप्य तु / स्नातकव्रतलोपं तु कृत्वा चोपवसेद् दिनम्
જે વેદવિહિત નિત્ય કર્મો છોડે અને સ્નાતક-વ્રતના આચરણમાં પણ લોપ કરે, તેણે એક દિવસ ઉપવાસ કરવો જોઈએ.
Verse 56
संवत्सरं चरेत् कृच्छ्रमग्न्युत्सादी द्विजोत्तमः / चान्द्रायणं चरेद् व्रात्यो गोप्रदानेन शुद्ध्यति
પવિત્ર અગ્નિઓની ઉપેક્ષા કરનાર ઉત્તમ દ્વિજએ એક વર્ષ કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. અને જે વ્રાત્ય થયો હોય તે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરે; ગોદાનથી તે શુદ્ધ થાય છે.
Verse 57
नास्तिक्यं यदि कुर्वोत प्राजापत्यं चरेद् द्विजः / देवद्रोहं गुरुद्रोहं तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति
જો કોઈ દ્વિજ નાસ્તિક્ય કરે, તો તેને પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. દેવદ્રોહ અને ગુરુદ્રોહ માટે તપ્તકૃચ્છ્ર તપથી તે શુદ્ધ થાય છે.
Verse 58
उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः / त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत् तु नग्नो वा प्रविशेज्जलम्
જો કોઈ પોતાની ઇચ્છાથી ઊંટ-વાહન અથવા ગધેડા-વાહન પર ચઢે, તો ત્રણ રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય છે; અથવા નિર્વસ્ત્ર થઈ જળમાં પ્રવેશ કરીને (સ્નાનથી) શુદ્ધિ મેળવે.
Verse 59
षष्ठान्नकालतामासं संहिताजप एव च / होमाश्च शाकला नित्यमपाङ्क्तानां विशोधनम्
જે ‘અપાઙ્ક્ત્ય’ બન્યા હોય, તેમની શુદ્ધિ માટે એક માસ સુધી ષષ્ઠાન્ન-કાલનો નિયમ, સંહિતા-જપ અને નિત્ય શાકલ-હોમ—આ જ તેમના વિશોધનના ઉપાય કહેવાયા છે।
Verse 60
नीलं रक्तं वसित्वा च ब्राह्मणो वस्त्रमेव हि / अहोरात्रोषितः स्नातः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति
જો બ્રાહ્મણે નીલું કે લાલ વસ્ત્ર ધારણ કર્યું હોય, તો તે એક અહોરાત્ર નિયમથી રહી, સ્નાન કરીને, પંચગવ્ય દ્વારા શુદ્ધ થાય છે।
Verse 61
वेदधर्मपुराणानां चण्डालस्य तु भाषणे / चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यान्न ह्यन्या तस्य निष्कृतिः
જો ચાંડાલ વેદ, ધર્મશાસ્ત્રો અથવા પુરાણોનું ઉચ્ચારણ/પાઠ કરે, તો તેની શુદ્ધિ માત્ર ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્તથી જ થાય; તેના માટે બીજું કોઈ નિષ્કૃતિ નથી।
Verse 62
उद्बन्धनादिनिहतं संस्पृश्य ब्राह्मणः क्वचित् / चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यात् प्राजापत्येन वा पुनः
જો બ્રાહ્મણ ક્યારેક ફાંસી વગેરે રીતે મારાયેલા વ્યક્તિને સ્પર્શ કરે, તો તે ચાન્દ્રાયણથી અથવા ફરી પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ થાય છે।
Verse 63
उच्छिष्टो यद्यनाचान्तश्चाण्डालादीन् स्पृशेद् द्विजः / प्रमादाद् वै जपेत् स्नात्वा गायत्र्यष्टसहस्रकम्
જો દ્વિજ ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં અને આચમન કર્યા વિના બેદરકારીથી ચાંડાલ વગેરેને સ્પર્શ કરે, તો તે સ્નાન કરીને પ્રાયશ્ચિત્ત માટે ગાયત્રીનો આઠ હજાર વાર જપ કરે।
Verse 64
द्रुपदानां शतं वापि ब्रह्मचारी समाहितः / त्रिरात्रोपोषितः सम्यक् पञ्चगव्येन शुद्ध्यति
નિયમિત બ્રહ્મચારીને સો ‘દ્રુપદ’ દોષ લાગ્યા હોય તોય, મન સમાધાનમાં રાખી ત્રણ રાત્રિ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરે તો પંચગવ્યવિધિથી તે શુદ્ધ થાય છે।
Verse 65
चण्डालपतितादींस्तु कामाद् यः संस्पृशेद् द्विजः / उच्छिष्टस्तत्र कुर्वोत प्राजापत्यं विशुद्धये
કામવશ જે દ્વિજ ચાંડાલ, પતિત વગેરેને સ્પર્શ કરે, તેનાથી તે અશુદ્ધ બને છે; તેથી શુદ્ધિ માટે તેને પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।
Verse 66
चाण्डालसूतकशवांस्तथा नारीं रजस्वलाम् / स्पृष्ट्वा स्नायाद् विशुद्ध्यर्थं तत्स्पृष्टं पतितिं तथा
ચાંડાલ, સૂતકવાળો વ્યક્તિ, શવ તથા રજસ્વલા સ્ત્રીને સ્પર્શ કર્યા પછી શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરવું જોઈએ; અને તેમના સ્પર્શિત પદાર્થને પણ તેવી જ રીતે શુદ્ધ કરવો જોઈએ।
Verse 67
चाण्डालसूतकशवैः संस्पृष्टं संस्पृशेद् यदि / प्रमादात् तत आचम्य जपं कुर्यात् समाहितः
જો અજાણતાં ચાંડાલ, સૂતક અથવા શવ દ્વારા સ્પર્શિત વસ્તુને કોઈ સ્પર્શે, તો પછી આચમન કરીને મન એકાગ્ર રાખી શુદ્ધિ માટે જપ કરવો જોઈએ।
Verse 68
तत् स्पृष्टस्पर्शिनं स्पृष्ट्वा बुद्धिपूर्वं द्विजोत्तमः / आचमेत् तद् विशुद्ध्यर्थं प्राह देवः पितामहः
અશુદ્ધને સ્પર્શ કરનારને સ્પર્શ કરનાર વ્યક્તિને જાણીને સ્પર્શ કરનાર દ્વિજોત્તમે શુદ્ધિ માટે આચમન કરવું જોઈએ—એવું દેવ પિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું છે।
Verse 69
भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचित् संस्त्रवेद् गुदम् / कृत्वा शौचं ततः स्नायादुपोष्य जुहुयाद् घृतम्
ભોજન કરતી વેળાએ બ્રાહ્મણને ક્યારેક ગુદમાંથી સ્રાવ થાય તો શૌચ કરીને સ્નાન કરવું; ત્યારબાદ ઉપવાસ રાખી પવિત્ર અગ્નિમાં ઘૃતની આહુતિ આપવી।
Verse 70
चाण्डालान्त्यशवं स्पृष्ट्वा कृच्छ्रं कुर्याद् विशुद्धये / स्पृष्ट्वाभ्यक्तस्त्वसंस्पृश्यमहोरात्रेण शुद्ध्यति
ચાંડાલ, અંત્યજ અથવા શવને સ્પર્શ કરવાથી પૂર્ણ શુદ્ધિ માટે કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. પરંતુ સ્નાન કરીને અભ્યંગ (તેલાદિ) કર્યા પછી ‘અસ્પૃશ્ય’ને સ્પર્શ થાય તો એક અહોરાત્રમાં શુદ્ધ થાય છે।
Verse 71
सुरां स्पृष्ट्वा द्विजः कुर्यात् प्राणायामत्रयं शुचिः / पलाण्डुं लशुनं चैव घृतं प्राश्य ततः शुचिः
સુરાને સ્પર્શ કર્યા પછી દ્વિજ શુચિ બની ત્રણ પ્રાણાયામ કરે. તેમજ ડુંગળી અને લસણ ખાધા પછી ઘૃત પ્રાશન કરે; ત્યારબાદ તે શુદ્ધ થાય છે।
Verse 72
ब्राह्मणस्तु शुना दष्टस्त्र्यहं सायं पयः पिबेत् / नाभेरूर्ध्वं तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत्
બ્રાહ્મણને કૂતરો કાટે તો તે ત્રણ દિવસ સાંજે દૂધ પીવે. પરંતુ નાભિથી ઉપર કાટ હોય તો એ જ નિયમ દ્વિગુણો થાય છે।
Verse 73
स्यादेतत् त्रिगुणं बाह्वोर्मूर्ध्नि च स्याच्चतुर्गुणम् / स्नात्वा जपेद् वा सावित्रीं श्वभिर्दष्टो द्विजोत्तमः
બાહુઓ પર કાટ હોય તો આ પ્રાયશ્ચિત્ત ત્રિગુણ, અને મસ્તક પર હોય તો ચતુર્ગુણ થાય. અથવા કૂતરાંએ કાટ કરેલા દ્વિજોત્તમે સ્નાન કરીને સાવિત્રી (ગાયત્રી)નો જપ કરવો।
Verse 74
अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते तु द्विजोत्तमः / अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन स शुद्ध्यति
જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ મહાયજ્ઞો કર્યા વિના પણ ભોગ કરે, તે ધનવાન અને અકળામણમાં ન હોય તો કૃચ્છ્ર-વ્રતનું અર્ધ આચરી શુદ્ધ થાય છે।
Verse 75
आहिताग्निरुपस्थानं न कुर्याद् यस्तु पर्वणि / ऋतौ न गच्छेद् भार्यां वा सो ऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत्
આહિતાગ્નિ સ્થાપનાર જો પર્વદિને અગ્નિ-ઉપસ્થાન ન કરે, અથવા ઋતુકાળે પત્ની પાસે ન જાય, તો તે પણ કૃચ્છ્રનું અર્ધ આચરે।
Verse 76
विनाद्भिरप्सु नाप्यार्तः शरीरं सन्निवेश्य च / सचैलो जलमाप्लुत्य गामालभ्य विशुद्ध्यति
જો કોઈ વ્યથિત થઈ નિર્ધારિત જલવિધિ ન કરી શકે, તો દેહ-મન સ્થિર કરી વસ્ત્રসহ જળમાં ડૂબકી લઈ સ્નાન કરે; અને ગોદાન/ગો-આલંભ કરીને શુદ્ધ થાય।
Verse 77
बुद्धिपूर्वं त्वभ्युदितो जपेदन्तर्जले द्विजः / गायत्र्यष्टसहस्रं तु त्र्यहं चोपवसेद् व्रती
બુદ્ધિપૂર્વક સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને દ્વિજ જળમાં ઊભો રહી જપ કરે; વ્રતી ગાયત્રી આઠ સહસ્ર વાર જપીને ત્રણ દિવસ ઉપવાસ પણ કરે।
Verse 78
अनुगम्येच्छया शूद्रं प्रेतीभूतं द्विजोत्तमः / गायत्र्यष्टसहस्रं च जप्यं कुर्यान्नदीषु च
જો કોઈ શૂદ્ર પોતાની ઇચ્છાથી પ્રેત-સંબંધિત અશૌચમાં રહેલા શ્રેષ્ઠ દ્વિજનું અનુગમન કરે, તો તે દ્વિજ નદીઓમાં ઊભો રહી ગાયત્રી આઠ સહસ્ર વાર જપીને પ્રાયશ્ચિત્ત કરે।
Verse 79
कृत्वा तु शपथं विप्रो विप्रस्य वधसंयुतम् / मृषैव यावकान्नेन कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम्
જો કોઈ બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણ-વધ સાથે સંબંધિત શપથ કરીને અસત્ય બોલે, તો યાવક (જવ) અન્ન પર રહી ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત કરવું જોઈએ।
Verse 80
पङ्क्त्यां विषमदानं तु कृत्वा कृच्छ्रेण शुद्ध्यति / छायां श्वपाकस्यारुह्य स्नात्वा संप्राशयेद् घृतम्
પંક્તિ-ભોજનમાં જો અસમાન અથવા અયોગ્ય દાન-વિતરણ કર્યું હોય, તો કૃચ્છ્ર વ્રતથી શુદ્ધિ થાય છે. પછી શ્વપાક (ચાંડાલ) ની છાયામાં જઈ સ્નાન કરીને ઘીનું વિધિપૂર્વક પ્રાશન કરવું।
Verse 81
ईक्षेदादित्यमशुचिर्दृष्ट्वाग्निं चन्द्रमेव वा / मानुषं चास्थि संस्पृश्य स्नानं कृत्वा विशुद्ध्यति
અશૌચ અવસ્થામાં સૂર્યને જોવે, અથવા અગ્નિ કે ચંદ્રને જોવે, અથવા માનવ અસ્થિને સ્પર્શ કરે, તો સ્નાન કરવાથી શુદ્ધ થાય છે।
Verse 82
कृत्वा तु मिथ्याध्ययनं चरेद् भैक्षं तु वत्सरम् / कृतघ्नो ब्राह्मणगृहे पञ्च संवत्सरं व्रती
જો કોઈએ મિથ્યા-અધ્યયન (કપટ/અશુદ્ધ પાઠ) કર્યું હોય, તો એક વર્ષ ભિક્ષા પર જીવન વિતાવવું. કૃતઘ્ન વ્યક્તિએ વ્રતી બની બ્રાહ્મણના ઘરમાં પાંચ વર્ષ નિયમિત સેવાસહ રહેવું।
Verse 83
हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः / स्नात्वानश्नन्नहः शेषं प्रणिपत्य प्रसादयेत्
જો બ્રાહ્મણને તિરસ્કારરૂપે ‘હુંકાર’ કહ્યું હોય, અથવા કોઈ પૂજ્ય વરિષ્ઠને ‘તું’ કહી અશિષ્ટતા કરી હોય, તો સ્નાન કરીને દિવસના બાકી ભાગમાં ઉપવાસ રાખવો અને પ્રણામ કરીને ક્ષમા માગવી।
Verse 84
ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठं बद्ध्वापि वाससा / विवादे वापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्
તૃણથી પણ કોઈને માર્યો હોય, વસ્ત્રથી ગળું બાંધ્યું હોય, કે વિવાદમાં જીત્યો હોય—તોય નમસ્કાર કરીને તેને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ।
Verse 85
अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने / कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वोत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्
જો બ્રાહ્મણનો વધ થયો હોય તો કૃચ્છ્ર અને અતિકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું; અને જો બ્રાહ્મણનું રક્ત વહાવ્યું હોય તો કૃચ્છ્ર-અતિકૃચ્છ્ર બંને કરવાં।
Verse 86
गुरोराक्रोशमनृतं कृत्वा कुर्याद् विशोधनम् / एकरात्रं त्रिरात्रं वा तत्पापस्यापनुत्तये
ગુરુનો અપમાન કરીને અસત્ય વચન બોલ્યું હોય તો તે પાપ દૂર કરવા એક રાત અથવા ત્રણ રાત ઉપવાસરૂપ શુદ્ધિ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું।
Verse 87
देवर्षोणामभिमुखं ष्ठीवनाक्रोशने कृते / उल्मुकेन दहेज्जिह्वां दातव्यं च हिरण्यकम्
દેવર્ષિઓની સામે થૂંક્યું હોય અથવા અપશબ્દ કહ્યા હોય તો અગ્નિશલાકાથી જીભને દગ્ધ કરવાનો (પ્રતીકાત્મક) પ્રાયશ્ચિત્ત કરવો અને સોનાનું દાન પણ આપવું।
Verse 88
देवोद्याने तु यः कुर्यान्मूत्रोच्चारं सकृद् द्विजः / छिन्द्याच्छिश्नं तु शुद्ध्यर्थं चरेच्चान्द्रायणं तु वा
દેવ-ઉદ્યાન (મંદિર-ઉપવન)માં કોઈ દ્વિજ એકવાર પણ મૂત્રોત્સર્ગ કરે તો શુદ્ધિ માટે શિશ્નચ્છેદ કરવો—અથવા ચાન્દ્રાયણ વ્રતરূপ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું।
Verse 89
देवतायतने मूत्रं कृत्वा मोहाद् द्विजोत्तमः / शिश्नस्योत्कर्तनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत्
મોહવશ કોઈ દ્વિજોત્તમ દેવાલયમાં મૂત્ર કરે તો તેને શિશ્નચ્છેદનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને પછી ચાન્દ્રાયણ વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 90
देवतानामृषीणां च देवानां चैव कुत्सनम् / कृत्वा सम्यक् प्रकुर्वोत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः
દેવતાઓ, ઋષિઓ અને દેવગણોની નિંદા કર્યા પછી તેનું વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, દ્વિજોત્તમે યોગ્ય રીતે પ્રાજાપત્ય તપ કરવું જોઈએ।
Verse 91
तैस्तु संभाषणं कृत्वा स्नात्वा देवान् समर्चयेत् / दृष्ट्वा वीक्षेत भास्वन्तं स्म्वत्वा विशेश्वरं स्मरेत्
તેમની સાથે સંવાદ કરીને સ્નાન કરી પછી દેવતાઓની વિધિવત્ આરાધના કરવી. તેજસ્વી સૂર્યને જોઈ તેની તરફ દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને, વિશેશ્વર (પરમેશ્વર)નું સ્મરણ મનમાં રાખવું।
Verse 92
यः सर्वभूताधिपतिं विश्वेशानं विनिन्दति / न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि
જે સર્વભૂતાધિપતિ વિશ્વેશ્વરની નિંદા કરે છે, તેના માટે સૈકડો વર્ષોમાં પણ કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત સિદ્ધ થવું શક્ય નથી।
Verse 93
चान्द्रायणं चरेत् पूर्वं कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम् / प्रपन्नः शरणं देवं तस्मात् पापाद् विमुच्यते
પ્રથમ ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું, અને કૃચ્છ્ર તથા અતિકૃચ્છ્ર તપ પણ કરવું. દેવમાં શરણાગત થઈ સમર્પિત થાય તો તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 94
सर्वस्वदानं विधिवत् सर्वपापविशोधनम् / चान्द्रायणं चविधिना कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम्
વિધિપૂર્વક સર્વસ્વનું દાન કરવું સર્વ પાપોનું શુદ્ધિકરણ છે; તેમજ નિયમ મુજબ કરાયેલ ચાન્દ્રાયણ વ્રત, કૃચ્છ્ર અને અતિકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત પણ પાપક્ષય કરે છે।
Verse 95
पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापविनाशनम् / देवताभ्यर्चनं नॄणामशेषाघविनाशनम्
પુણ્યક્ષેત્રોમાં તીર્થગમન સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે; અને મનુષ્યો માટે દેવતાઓની અર્ચના સર્વ અઘનો સંપૂર્ણ વિનાશ કરે છે।
Verse 96
अमावस्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेच्छिवम् / ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
અમાવાસ્યાની તિથિએ જે ભક્તિપૂર્વક શિવની સમારાધના કરે અને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 97
कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा कृष्णचतुर्दशीम् / संपूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते
કૃષ્ણાષ્ટમી તથા કૃષ્ણચતુર્દશીએ મહાદેવની વિધિપૂર્વક સંપૂજા કરીને, અને બ્રાહ્મણમુખે (અર્થાત્ બ્રાહ્મણને આદરપૂર્વક ગ્રાહક બનાવી) તે પૂજા અર્પણ કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 98
त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सोपहारं त्रिलोचनम् / दृष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः
ત્રયોદશીની રાત્રે જે ઉપહારসহ ત્રિલોચન ઈશ્વરને પ્રથમ યામમાં દર્શન કરે છે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 99
उपोषितश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः / यमाच धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च
કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ સમાધાનચિત્તે ઉપવાસ કરીને યમ—ધર્મરાજ—ને તથા મૃત્યુ અને અંતક સ્વરૂપે પણ વિધિપૂર્વક પૂજવો।
Verse 100
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च / प्रत्येकं तिलसंयुक्तान् दद्यात् सप्तोदकाञ्जलीन् / स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्ने मुच्यते सर्वपातकैः
વૈવસ્વત યમ, કાળ અને સર્વભૂતક્ષય માટે, દરેક વખત તિલમિશ્રિત જળની સાત અંજલિ અર્પણ કરવી. પૂર્વાહ્ને નદીમાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 101
ब्रह्मचर्यमधः शय्यामुपवासं द्विजार्चनम् / व्रतेष्वेतेषु कुर्वोत शान्तः संयतमानसः
તે બ્રહ્મચર્ય પાળે, ભૂમિ પર શયન કરે, ઉપવાસ કરે અને દ્વિજોના (વિદ્વાન બ્રાહ્મણોના) પૂજન કરે. આ વ્રતોમાં શાંત રહી મનને સંયમિત રાખે।
Verse 102
अमावस्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम् / ब्राह्मणांस्त्रीन् समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः
અમાવાસ્યાના દિવસે પિતામહ બ્રહ્માને સમર્પિત કરીને, ત્રણ બ્રાહ્મણોની શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવાથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 103
षष्ठ्यामुपोषितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः / सप्तम्यामर्चयेद् भानुं मुच्यते सर्वपातकैः
શુક્લપક્ષની ષષ્ઠીએ સમાધાનચિત્તે ઉપવાસ કરીને, સપ્તમીએ ભાનુ સૂર્યદેવનું પૂજન કરવું; તેથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 104
भरण्यां च चतुर्थ्यां च शनैश्चरदिने यमम् / पूजयेत् सप्तजन्मोत्थैर्मुच्यते पातकैर्नरः
ભરણી નક્ષત્રના દિવસે, ચતુર્થી તિથિએ અને શનૈશ્ચર (શનિવાર)ના દિવસે યમનું પૂજન કરવું જોઈએ; એમ કરવાથી મનુષ્ય સાત જન્મોના સંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 105
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् / द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते
એકાદશીએ નિરાહાર રહી જનાર્દનનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવાથી, શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ તે મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 106
तपो जपस्तीर्थसेवा देवब्राह्मणपूजनम् / ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम्
તપ, જપ, તીર્થસેવા તથા દેવ અને બ્રાહ્મણનું પૂજન—ગ્રહણ વગેરે કાળમાં કરવામાં આવે તો તે મહાપાતકોનું પણ શोधन કરે છે।
Verse 107
यः सर्वपापयुक्तो ऽपि पुण्यतीर्थेषु मानवः / नियमेन त्यजेत् प्राणान् स मुच्येत् सर्वपातकैः
માનવ સર્વ પાપોથી યુક્ત હોય તોય, જો પુણ્યતીર્થોમાં નિયમપૂર્વક પ્રાણત્યાગ કરે, તો તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 108
ब्रह्मघ्नं वा कृतघ्नं वा महापातकदूषितम् / भर्तारमुद्धरेन्नारी प्रविष्टा सह पावकम्
પતિ બ્રહ્મઘ્ન હોય, કૃતઘ્ન હોય કે મહાપાતકથી દૂષિત હોય—નારી પાવકમાં સહપ્રવેશ કરીને પણ પતિનો ઉદ્ધાર કરી શકે છે।
Verse 109
एतदेव परं स्त्रीणां प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः / सर्वपापसमुद्भूतौ नात्र कार्या विचारणा
બુદ્ધિમાનો આ જ સ્ત્રીઓ માટે પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત માને છે. આ સર્વ પાપોનું શમન કરનાર હોવાથી અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 110
पतिव्रता तु या नारी भर्तृशुश्रूषणोत्सुका / न तस्या विद्यते पापमिह लोके परत्र च
જે નારી પતિવ્રતા બની પતિની સેવા કરવા ઉત્સુક રહે છે, તેને આ લોકમાં પણ પરલોકમાં પણ પાપ નથી.
Verse 111
पतिव्रता धर्मरता रुद्राण्येव न संशयः / नास्याः पराभवं कर्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित्
પતિવ્રતા અને ધર્મમાં રત એવી નારી નિઃસંદેહ રુદ્રાણી સમાન છે. આ લોકમાં ક્યાંય કોઈ તેને પરાજિત કે અપમાનિત કરી શકતો નથી.
Verse 112
यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता / पत्नी दाशरथेर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम्
જેમ રામની પ્રિય અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ સીતા—દાશરથિના દિવ્ય પત્ની—એ રાક્ષસેશ્વરને વિજય કર્યો.
Verse 113
रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः / सीतां विशालनयनां चकमे कालचोदितः
કાળની પ્રેરણાથી રાક્ષસેશ્વર રાવણે રામની નિર્મળ પત્ની, વિશાલ નયનવાળી સીતાને ઇચ્છી.
Verse 114
गृहीत्वा मायया वेषं चरन्तीं विजने वने / समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल कामिनीम्
માયાથી વેશ ધારણ કરીને તે નિર્જન વનમાં ભટકતી રહી; અને તે કામિનીને મેળવવા તપસ્વીએ મનમાં નિશ્ચય કર્યો—એવું કહેવાય છે।
Verse 115
विज्ञाय सा च तद्भावं स्मृत्वा दाशरथिं पतिम् / जगाम शरणं वह्निमावसथ्यं शुचिस्मिता
તેનો ભાવ જાણી, દાશરથિ પતિને સ્મરીને, શુચિસ્મિતા સીતાએ યજ્ઞશાળાની પવિત્ર અગ્નિનું શરણ લીધું।
Verse 116
उपतस्थे महायोगं सर्वदोषविनाशनम् / कृताञ्जली रामपत्नी शाक्षात् पतिमिवाच्युतम्
હાથ જોડીને રામપત્ની સીતાએ સર્વદોષવિનાશક તે મહાયોગની ઉપાસના કરી; અચ્યુતને જાણે સాక్షાત્ પતિ સમાન સમીપે માનીને।
Verse 117
नमस्यामि महायोगं कृतान्तं गहनं परम् / दाहकं सर्वभूतानामीशानं कालरूपिणम्
હું મહાયોગને નમસ્કાર કરું છું—જે કૃતાંત (મૃત્યુ) સ્વરૂપ, પરમ અને અગમ છે; જે સર્વભૂતોને દહન કરનાર, કાળરૂપ ઈશાન છે।
Verse 118
नमस्ये पावकं देवं साक्षिणं विश्वतोमुखम् / आत्मानं दीप्तवपुषं सर्वभूतहृदी स्थितम्
હું પાવક દેવને નમસ્કાર કરું છું—જે સર્વતોમુખ સાક્ષી છે; તે દીપ્તવપુ આત્માને, જે સર્વભૂતોના હૃદયમાં સ્થિત છે।
Verse 119
प्रपद्ये शरणं वह्निं ब्रह्मण्यं ब्रह्मरूपिणम् / भूतेशं कृत्तिवसनं शरण्यं परमं पदम्
હું અગ્નિનું શરણ ગ્રહણ કરું છું—જે બ્રહ્મનિષ્ઠ અને બ્રહ્મસ્વરૂપ છે; ભૂતેશ, કૃત્તિવસનધારી, પરમ શરણ્ય અને પરમ પદ છે.
Verse 120
ॐ प्रपद्ये जगन्मूर्तिं प्रभवं सर्वतेजसाम् / महायोगेश्वरं वह्निमादित्यं परमेष्ठिनम्
ૐ। હું જગન્મૂર્તિ એવા, સર્વ તેજસોના પ્રભવ એવા તેમને શરણ ગ્રહણ કરું છું—મહાયોગેશ્વર, દિવ્ય વહ્નિ, આદિત્ય અને પરમેષ્ઠી।
Verse 121
प्रपद्ये शरणं रुद्रं महाग्रासं त्रिशूलिनम् / कालाग्निं योगिनामीशं भोगमोक्षफलप्रदम्
હું રુદ્રનું શરણ ગ્રહણ કરું છું—મહાગ્રાસ, ત્રિશૂલધારી; કાલાગ્નિસ્વરૂપ, યોગીઓના ઈશ્વર, ભોગ અને મોક્ષ—બન્નેના ફળ આપનાર।
Verse 122
प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं भुर्भुवः स्वः स्वरूपिणम् / हिरण्यमये गृहे गुप्तं महान्तममितौजसम्
હે વિરূপાક્ષ, હું તને શરણ ગ્રહણ કરું છું—ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ—ત્રિલોક જ તારો સ્વરૂપ છે; સુવર્ણમય ગૃહમાં (પ્રકાશિત હૃદયમાં) ગુપ્ત, તું મહાન અને અમિત તેજવાળો છે।
Verse 123
वैश्वानरं प्रपद्ये ऽहं सर्वभूतेष्ववस्थितम् / हव्यकव्यवहं देवं प्रपद्ये वह्निमीश्वरम्
હું વૈશ્વાનરનું શરણ ગ્રહણ કરું છું, જે સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત છે. દેવો અને પિતૃઓ માટે હવ્ય-કવ્ય વહન કરનાર તે ઈશ્વર અગ્નિનું પણ શરણ ગ્રહણ કરું છું।
Verse 124
प्रपद्ये तत्परं तत्त्वं वरेण्यं सवितुः स्वयम् / भर्गमग्निपरं ज्योती रक्ष मां हव्यवाहन
હું તે પરમ તત્ત્વનું શરણ લઉં છું—જે વરેણ્ય છે, સ્વયં સવિતા છે; જેના પાવન ભર્ગ-પ્રકાશ અগ্নિપર પરમ જ્યોતિ છે. હવ્યવાહન, મારી રક્ષા કર.
Verse 125
इति वह्न्यष्टकं जप्त्वा रामपत्नी यशस्विनी / ध्यायन्ती मनसा तस्थौ राममुन्मीलितेक्षणा
આ રીતે વહ્ન્યષ્ટકનો જપ કરીને યશસ્વિની રામપત્ની (સીતા) મનમાં ધ્યાન કરતી સ્થિર ઊભી રહી; અને રામ વિશાળ ખુલ્લી આંખોથી જોઈ રહ્યો.
Verse 126
अथावसथ्याद् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः / आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसा प्रदहन्निव
પછી તે નિવાસસ્થાનમાંથી ભગવાન હવ્યવાહન—મહેશ્વર—પ્રગટ થયા; તેમનું આંતરિક સ્વરૂપ અતિ દીપ્ત હતું, જાણે પોતાના તેજથી સર્વને દહન કરતા હોય.
Verse 127
स्वष्ट्वा मायामयीं सीतां स रावणवधेप्सया / सीतामादाय धर्मिष्ठां पावको ऽन्तरधीयत
રાવણવધ સિદ્ધ કરવા માટે અগ্নિએ માયામયી સીતાનું સર્જન કર્યું; અને ધર્મનિષ્ઠ સીતાને લઈને પાવક અંતર્ધાન થયો.
Verse 128
तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः / समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तरसंस्थिताम्
એવી સીતાને જોઈ રાક્ષસેશ્વર રાવણે તેને પકડી લઈને સમુદ્રપાર સ્થિત લંકા તરફ ગયો.
Verse 129
कृत्वाथ रावणवधं रामो लक्ष्मणसंयुतः / मसादायाभवत् सीतां शङ्काकुलितमानसः
પછી રાવણવધ કરીને, લક્ષ્મણસહિત શ્રીરામ શંકાથી વ્યાકુલ મન લઈને સીતાને મળવા આગળ વધ્યા।
Verse 130
सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामीय पुनः / विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनो ऽपि ताम्
ત્યારે સર્વ ભૂતોમાં નિશ્ચય સ્થાપવા માટે સીતાએ ફરી પોતાની માયાશક્તિ ધારણ કરી દીપ્ત અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો; અને અગ્નિદેવે પણ (દૃશ્યરૂપે) તેને દહન કરી।
Verse 131
दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवानुग्रदीधितिः / रामायादर्शयत् सीतां पावको ऽभूत् सुरप्रियः
માયામયી સીતાને દહન કરીને, ઉગ્ર તેજવાળા ભગવાન પાવકે રામને સાચી સીતાનું દર્શન કરાવ્યું; આ રીતે અગ્નિ દેવોને પ્રિય બન્યો।
Verse 132
प्रगृह्य भर्तुश्चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा / चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा
ત્યારે સુમધ્યમા જનકાત્મજાએ બંને હાથથી પતિના ચરણ પકડી ભૂમિ પર રામને પ્રણામ કર્યો।
Verse 133
दृष्ट्वा हृष्टमना रामो विस्मयाकुललोचनः / ननाम वह्निं सिरसा तोषयामास राघवः
આ જોઈ હર્ષિત મન અને વિસ્મયથી વ્યાકુલ નેત્રોવાળા રાઘવે મસ્તક નમાવી અગ્નિને નમસ્કાર કર્યો અને અગ્નિદેવને પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 134
उवाच वह्नेर्भगवान् किमेषा वरवर्णिनी / दग्धा भगवता पूर्वं दृष्टा मत्पार्श्वमागता
ભગવાને અગ્નિને કહ્યું—“આ સુવર્ણવર્ણી, મનોહર સ્ત્રી કોણ છે? જેને પૂર્વે ભગવાને દગ્ધ કરી હતી, તે હવે મારી નજરે પડી મારી પાસે આવી છે।”
Verse 135
तमाह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः / यथावृत्तं दाशरथिं भूतानामेव सन्निधौ
પછી હવ્યવાહન દેવ—લોકોને દગ્ધ કરનાર અગ્નિ—ભૂતસમૂહની હાજરીમાં દાશરથી (રામ)ને જે રીતે બન્યું હતું તે રીતે યથાવત્ વર્ણન કરવા લાગ્યો।
Verse 136
इयं सा मिथिलेशेन पार्वतीं रुद्रवल्लभाम् / आराध्य लब्धा तपसा देव्याश्चात्यन्तवल्लभा
આ જ તે સ્ત્રી છે, જેને મિથિલાના સ્વામીએ તપસ્યા દ્વારા રુદ્રપ્રિયા પાર્વતીની આરાધના કરીને પ્રાપ્ત કરી; અને તે દેવીની અત્યંત પ્રિય બની।
Verse 137
भर्तुः शुश्रूषणोपेता सुशीलेयं पतिव्रता / भवानीपार्श्वमानीता मया रावणकामिता
તે પતિની સેવા કરનારી, સુશીલ અને પતિવ્રતા છે; પરંતુ હું—કામથી પ્રેરિત રાવણ—તેને ઇચ્છીને ભવાની (પાર્વતી)ના સાન્નિધ્યે લઈ આવ્યો।
Verse 138
या नीता राक्षसेशेन सीता भगवताहृता / मया मायामयी सृष्टा रावणस्य वधाय सा
રાક્ષસોના સ્વામીએ જે સીતાને હરી લીધી હતી, તે તો ખરેખર ભગવાને જ લઈ લીધી હતી; અને રાવણવધ માટે મેં માયામયી સીતાની રચના કરી।
Verse 139
तदर्थं भवता दुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः / मयोपसंहृता चैव हतो लोकविनाशनः
એ જ હેતુથી મેં દુષ્ટ રાક્ષસેશ્વર રાવણને દમન કરીને વધ કર્યો—જે લોકવિનાશક હતો.
Verse 140
गृहाण विमलामेनां जानकीं वचनान्मम / पश्य नारायणं देवं स्वात्मानं प्रभवाव्ययम्
મારા વચનથી આ નિર્મળ જાનકીને સ્વીકારો. નારાયણ દેવને જુઓ—એ જ તમારો સ્વાત્મા, સર્વનો પ્રભવ અને અવ્યય.
Verse 141
इत्युक्त्वा भगवांश्चण्डो विश्चार्चिर्विश्वतोमुखः / मानितो राघवेणाग्निर्भूतैश्चान्तरधीयत
આમ કહી તે ભગવાન અગ્નિ—ઉગ્ર, સર્વત્ર પ્રકાશમાન, સર્વદિશામુખ—રાઘવ દ્વારા પૂજિત થઈ ભૂતગણો સહિત અંતર્ધાન થયો.
Verse 142
एतते पतिव्रतानां वैं माहात्म्यं कथितं मया / स्त्रीणां सर्वाघशमनं प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम्
આ રીતે મેં પતિવ્રતાઓનું મહાત્મ્ય કહ્યું. સ્ત્રીઓ માટે આ સર્વ પાપોનું શમન કરનાર પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 143
अशेषपापयुक्तस्तु पुरुषो ऽपि सुसंयतः / स्वदेहं पुण्यतीर्थेषु त्यक्त्वा मुच्येत किल्बिषात्
અશેષ પાપોથી યુક્ત પુરુષ પણ—જો તે સુસંયત હોય—પુણ્ય તીર્થોમાં દેહ ત્યાગ કરીને કલુષ-અપરાધથી મુક્ત થાય છે.
Verse 144
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा पुण्येषु वा द्विजः / मुच्यते पातकैः सर्वैः समस्तैरपि पूरुषः
પૃથ્વીના સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને—અથવા કોઈપણ પુણ્યસ્થાને સ્નાન કરવાથી—દ્વિજ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; પુરુષ સંચિત સર્વ અપરાધોથી પણ છૂટે છે.
Verse 145
व्यास उवाच इत्येष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया / महेशाराधनार्थाय ज्ञानयोगं च शाश्वतम्
વ્યાસે કહ્યું—આ રીતે મેં તમને માનવધર્મનું ઉપદેશ આપ્યો; તેમજ મહેશ (શિવ)ની આરાધના અને પ્રસન્નતા માટે શાશ્વત જ્ઞાનયોગ પણ કહ્યો.
Verse 146
यो ऽनेन विधिना युक्तं ज्ञानयोगं समाचरेत् / स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पशतैरपि
જે આ જ વિધિથી સંયમિત થઈ જ્ઞાનયોગનું આચરણ કરે છે, તે મહાદેવનું સાક્ષાત્ દર્શન કરે છે; બીજો કોઈ સૈકડો કલ્પોમાં પણ તે દર્શન પામતો નથી.
Verse 147
स्थापयेद् यः परं धर्मं ज्ञानं तत्पारमेश्वरम् / न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः
જે પરમ ધર્મની સ્થાપના કરે છે—અર્થાત્ પરમેશ્વર સંબંધિત તે જ્ઞાનની—તેના કરતાં લોકમાં કોઈ અધિક નથી; તે યોગી પરમ માનવામાં આવે છે.
Verse 148
य संस्थापयितुं शक्तो न कुर्यान्मोहितो जनः / स योगयुक्तो ऽपि मुनिर्नात्यर्थं भगवत्प्रियः
જે સ્થાપના કરવાની શક્તિ ધરાવતો હોવા છતાં મોહમાં પડીને તે ન કરે, તે યોગયુક્ત મુનિ હોય તોય ભગવાનને અત્યંત પ્રિય થતો નથી.
Verse 149
तस्मात् सदैव दातव्यं ब्राह्मणेषु विशेषतः / धर्मयुक्तेषु शान्तेषु श्रद्धया चान्वितेषु वै
અતએવ સદા દાન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને ધર્મમાં સ્થિત, શાંત સ્વભાવવાળા અને શ્રદ્ધાયુક્ત બ્રાહ્મણોને।
Verse 150
यः पठेद् भवतां नित्यं संवादं मम चैव हि / सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेत परमां गतिम्
તમારા હિતાર્થે મારા આ સંવાદનું જે નિત્ય પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 151
श्राद्धे वा दैविके कार्ये ब्राह्मणानां च सन्निधौ / पठेत नित्यं सुमनाः श्रोतव्यं च द्विजातिभिः
શ્રાદ્ધમાં અથવા દૈવિક ધાર્મિક કાર્યમાં, અને બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં, પ્રસન્ન મનથી તેનો નિત્ય પાઠ કરવો જોઈએ; દ્વિજોએ પણ તેને સાંભળવું જોઈએ।
Verse 152
योर्ऽथं विचार्य युक्तात्मा श्रावयेद् ब्राह्मणान् शुचीन् / स दोषकञ्चुकं त्यक्त्वा याति देवं महेश्वरम्
તેનો અર્થ વિચારીને, યુક્તાત્મા પુરુષ શુચિ બ્રાહ્મણોને તેનું શ્રવણ કરાવે; તે દોષરૂપ આવરણ ત્યજી દેવ મહેશ્વરને પામે છે।
Verse 153
एतावदुक्त्वा भगवान् व्यासः सत्यवतीसुतः / समाश्वास्य मुनीन् सूतं जगाम च यथागतम्
આટલું કહીને સત્યવતીપુત્ર ભગવાન વ્યાસે મુનિઓને આશ્વાસન આપ્યું, સૂતને ઉપદેશ આપ્યો અને જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પ્રસ્થાન કર્યું।
Frequently Asked Questions
It uses a graded mapping: lighter faults receive pañcagavya, short fasts, or three-night restraints; heavier dietary/contact violations prescribe Sāṃtapana/Taptakṛcchra; major breaches (e.g., knowingly eating caṇḍāla food, severe impurities) escalate to Cāndrāyaṇa or year-long Kṛcchra, often paired with re-sanctification and mantra-japa.
Japa functions as a compensatory purifier when ritual conditions are compromised—most explicitly via repeated prescriptions of 8,000 Gāyatrī recitations (often with bathing/standing in water), restoring ritual fitness alongside bodily disciplines like fasting.
It pivots from rule-based expiation to a devotional-ethical exemplar: pativratā-dharma is presented as a uniquely potent purifier for women, and Sītā’s fire-witness episode dramatizes purity, divine protection, and the salvific power of steadfast dharma—integrating ethics, myth, and soteriology.
Dharma and expiation are framed as preparatory purification that enables stable practice of the ‘eternal yoga of knowledge’ directed to Maheśvara; the chapter’s closing verses explicitly link disciplined observance and recitation to direct vision of Mahādeva.