Adhyaya 16
Dharma of Non-Injury, Non-Stealing, Purity, and Avoidance of Hypocrisy (Ācāra and Saṅkarya-Nivṛtti)
આ અધ્યાય ૧૫નો ઉપસંહાર કરીને ઉત્તરભાગમાં વ્યાસજીના ધર્મોપદેશને તરત આગળ વધારે છે. આચાર-સંગ્રહરૂપે અહિંસા, સત્ય અને અસ્તેયની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા સીમાસ્થિતિઓ સાથે થાય છે—ઘાસ, પાણી કે માટીનું પણ હરણ ચોરી છે; દેવદ્રવ્ય અને બ્રાહ્મણધનનું અપહરણ અત્યંત ભારે પાપ છે; આપત્તિમાં આવેલા મુસાફરને મર્યાદિત છૂટ દર્શાવવામાં આવે છે. પછી આંતરિક ધર્મ તરફ વળીને પાપ છુપાવવા વ્રતનો ઉપયોગ કરવો નિંદનીય છે, ‘બિલાડી જેવી’ કપટી સંન્યાસી વૃત્તિની ટીકા થાય છે, અને વેદ-દેવ-ગુરુની નિંદાથી આધ્યાત્મિક વિનાશ થાય છે એમ કહે છે. સाङ્કર્ય (અયોગ્ય મિશ્રણ) નિવૃત્તિ માટે નિષિદ્ધ સ્નેહ-સંસર્ગ, સહભોજન અને યજ્ઞકર્મમાં ભૂમિકાઓનું ગેરમિશ્રણ, તેમજ પંક્તિઓ અલગ રાખવાની વ્યવહારુ રીતો જણાવે છે. ઉત્તરાર્ધમાં શૌચ અને આચરણના નિયમો—શું જોવું/કહવું/સ્પર્શવું/ખાવું, ક્યાં રહેવું, અગ્નિ-જળ-દેવાલય પાસે વર્તન, અપશકુન, અને સૂતક/ઉચ્છિષ્ટ સમયે કરણীয়—વિસ્તારથી આવે છે. અધ્યાય સર્વજન નૈતિકતાથી શરૂ કરીને સામાજિક-વિધિ રક્ષણ સુધી પહોંચે છે અને આગળના યોગ-વેદાંત માટે શિસ્તબદ્ધ આચારને પૂર્વશરત બનાવે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः व्यास उवाच न हिंस्यात् सर्वभूतानिनानृतं वावदेत् क्वचित् / नाहितं नाप्रियं वाक्यं न स्तेनः स्याद् कदाचन
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં પંદરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વ્યાસે કહ્યું—કોઈ પણ પ્રાણીની હિંસા ન કરવી, ક્યારેય અસત્ય ન બોલવું; અહિતકારક અથવા માત્ર પ્રિય લાગતું પણ હાનિકારક વચન ન બોલવું; અને કદી ચોર ન બનવું.
Verse 2
तृणं वा यदि वा शाकं मृदं वा जलमेव वा / परस्यापहरञ्जन्तुर्नरकं प्रतिपद्यते
તૃણ હોય કે શાક, માટી હોય કે પાણી—પરનું દ્રવ્ય અપહરણ કરનાર પ્રાણી નરકને પામે છે.
Verse 3
न राज्ञः प्रतिगृह्णीयान्न शूद्रपतितादपि / न चान्यस्मादशक्तश्च निन्दितान् वर्जयेद् बुधः
બુદ્ધિમાન પુરુષે રાજા પાસેથી, શૂદ્ર પાસેથી, પતિત આચરણવાળા પાસેથી તથા અશક્ત દાતા પાસેથી દાન ન લે; નિંદિતોના દાનથી દૂર રહે।
Verse 4
नित्यं याचनको न स्यात् पुनस्तं नैव याचयेत् / प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मतिः
માણસે હંમેશા યાચક ન બનવું અને એ જ વ્યક્તિ પાસે વારંવાર ન માગવું; કારણ કે એવો દુર્મતિ યાચક જાણે તેના પ્રાણ જ હરી લે છે।
Verse 5
न देवद्रव्यहारी स्याद् विशेषेण द्विजोत्तमः / ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापद्यपि कदाचन
વિશેષ કરીને ઉત્તમ દ્વિજે દેવદ્રવ્યનો હરણ કરનાર ન બનવું; અને બ્રાહ્મણસ્વ તો આપત્તિમાં પણ કદી ન અપહરવું।
Verse 6
न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते / देवस्वं चापि यत्नेन सदा परिहरेत् ततः
તેઓ કહે છે કે સામાન્ય વિષ જ સૌથી ભયંકર નથી; બ્રાહ્મણસ્વને પરમ વિષ કહેવાય છે. તેથી દેવસ્વને પણ પ્રયત્નપૂર્વક સદા પરિહરવું।
Verse 7
पुष्पे शाक्रोदके काष्ठे तथा मूले फले तृणे / अदत्तादानमस्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः
ફૂલ, શાક, પાણી, લાકડું, મૂળ, ફળ અને તૃણ—આ બધામાં જે આપ્યા વિના લેવાય તે ચોરી છે; પ્રજાપતિ મનુએ આને ‘અસ્તેય’ કહ્યું છે।
Verse 8
ग्रहीतव्यानि पुष्पाणि देवार्चनविधौ द्विजाः / नैकस्मादेव नियतमननुज्ञाय केवलम्
હે દ્વિજોઃ દેવાર્ચનવિધિમાં પુષ્પો નિયમપૂર્વક જ ગ્રહણ કરવાં; પરવાનગી વિના માત્ર એક જ સ્થાનેથી નિત્ય રીતે લેવું યોગ્ય નથી।
Verse 9
तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद् बुधः / धर्मार्थं केवलं विप्रा ह्यन्यथा पतितो भवेत्
હે વિપ્રો! બુદ્ધિમાન પુરુષ તૃણ, કાષ્ઠ, ફળ, પુષ્પ અને થોડું પ્રકાશ/ઇંધણ માત્ર ધર્માર્થે જ લે; નહીંતર તે પતિત બને છે।
Verse 10
तिलमुद्गयवादीनां मुष्टिर्ग्राह्या पथि स्थितैः / क्षुधार्तैर्नान्यथा विप्रा धर्मविद्भिरिति स्थितिः
હે વિપ્રો! માર્ગમાં ભૂખથી પીડિત મુસાફરો તલ, મુગ, જવ વગેરેનું માત્ર એક મુઠ્ઠી જેટલું જ લે; તેથી વધુ નહીં—ધર્મવિદોએ આ જ નિયમ સ્થિર કર્યો છે।
Verse 11
न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् / व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम्
‘ધર્મ’ના બહાને પાપ કરીને પછી વ્રત ન કરવું; તેમજ વ્રતથી પાપ ઢાંકીને સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો સામે દંભભર્યો છળ કરવો પણ ન જોઈએ।
Verse 12
प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गर्ह्यते ब्रह्मवादिभिः / छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति
આવો બ્રાહ્મણ પરલોકમાં પણ અને આ લોકમાં પણ બ્રહ્મવાદીઓ દ્વારા નિંદિત થાય છે; અને છળથી આચરેલું તેનું વ્રત રાક્ષસોને જાય છે (પુણ્ય નહીં, આસુરી ફળ આપે છે)।
Verse 13
अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति / स लिङ्गिनां हरेदेनस्तिर्यग्योनौ च जायते
જે ખરેખર વૈરાગી નથી, છતાં વૈરાગીનો વેશ ધારણ કરીને જીવન નિર્વાહ કરે છે, તે સચ્ચા તપસ્વીઓનું પુણ્ય હરી લે છે; તે પાપથી તે તિર્યક્-યોનિમાં પણ જન્મે છે.
Verse 14
बैडालव्रतिनः पापा लोके धर्मविनाशकाः / सद्यः पतन्ति पापेषु कर्मणस्तस्य तत् फलम्
‘બૈડાલવ્રત’ પાળનારા તે પાપી—જે લોકમાં ધર્મનો વિનાશ કરે છે—તત્કાળ પાપમાં પડી જાય છે; એવા કર્મનું આ જ ફળ છે.
Verse 15
पाषण्डिनो विकर्मस्थान् वामाचारांस्तथैव च / पञ्चरात्रान् पाशुपतान् वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्
પાષંડી, નિષિદ્ધ કર્મોમાં સ્થિત, વામાચારીઓ—તથા પાંચારાત્ર અને પાશુપત મતના અનુયાયીઓ—આ વિધિપૂજાના પ્રસંગે માત્ર વાણીથી પણ સન્માન ન કરવો.
Verse 16
वेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा / द्विजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत्
વેદનિંદામાં રત, દેવનિંદામાં રત અને દ્વિજ-નિંદામાં પણ રત એવા મર્ત્યોને મનથી પણ વિચારવા ન જોઈએ.
Verse 17
याजनं योनिसंबन्धं सहवासं च भाषणम् / कुर्वाणः पतते जन्तुस्तस्माद् यत्नेन वर्जयेत्
અયોગ્ય માટે યાજન (યજ્ઞ-પુરોહિતી), યોનિ-સંબંધ, નજીક સહવાસ અને અંતરંગ ભાષણ—જે કરે છે તે ધર્મથી પતિત થાય છે; તેથી આ બધું પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવું જોઈએ.
Verse 18
देवद्रोहाद् गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः / ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिगुणाधिकम्
દેવદ્રોહની તુલનામાં ગુરુદ્રોહ કરોડો-કરોડ ગણો વધુ મહાપાપ છે; અને સત્યજ્ઞાનની નિંદા—અર્થાત્ નાસ્તિકતા—તે તો એથી પણ કરોડ ગણો વધુ ઘોર છે।
Verse 19
गोभिश्च दैवतैर्विप्रैः कृष्या राजोपसेवया / कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि धर्मतः
ગોપાલન, દેવસેવા (યજ્ઞાદિ), બ્રાહ્મણસંગ, ખેતી અને રાજસેવા—આ બધાથી ધર્મમાં હીન કુળો પણ પ્રતિષ્ઠા ગુમાવી ‘અકુળ’ (લોકનિંદિત) સ્થિતિમાં પડી જાય છે।
Verse 20
कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च / कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च
કુવિવાહ, વિધિ-ક્રિયાનો લોપ, વેદાધ્યયનનો ત્યાગ, અને બ્રાહ્મણોનું અતિક્રમણ—આથી કુળો શ્રેષ્ઠ વંશસ્થિતિમાંથી પડી ‘અકુળ’ (અધોગતિ) પામે છે।
Verse 21
अनृतात् पारदार्याच्च तथाभक्ष्यस्य भक्षणात् / अश्रौतधर्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्
અસત્ય, પરસ્ત્રીગમન, નિષિદ્ધ ભક્ષણ, અને વેદવિરુદ્ધ આચાર-ધર્મનું આચરણ—આથી કુળ ખરેખર જલ્દી નાશ પામે છે।
Verse 22
अश्रोत्रियेषु वै दानाद् वृषलेषु तथैव च / विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्
અશ્રોત્રિય (વેદઅભ્યાસહીન) લોકોને, વૃષલ (અયોગ્ય/નીચ) લોકોને, તથા વિહિત આચારથી રહિત લોકોને દાન આપવાથી કુળ ખરેખર જલ્દી નાશ પામે છે।
Verse 23
नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् / न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनैर्वृते
અધાર્મિકોથી ઘેરાયેલા ગામમાં, અતિશય રોગવાળા પ્રદેશમાં, શૂદ્રરાજ્યમાં તથા પાષંડજનોથી ભરેલા દેશમાં નિવાસ ન કરવો।
Verse 24
हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये पूर्वपश्चिमयोः शुभम् / मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेद् द्विजः
હિમાલય અને વિંધ્ય વચ્ચે પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધીનો શુભ પ્રદેશ દ્વિજ માટે નિવાસયોગ્ય છે; બંને સમુદ્રોના તટીય દેશો છોડીને અન્યત્ર ન રહે।
Verse 25
कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः / पुण्याश्च विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसेद् द्विजः
જ્યાં સ્વભાવથી સદા કૃષ્ણમૃગ વિહરે છે, અથવા જ્યાં પ્રસિદ્ધ પુણ્ય નદીઓ વહે છે—એવા સ્થાને દ્વિજે નિવાસ કરવો।
Verse 26
अर्धक्रोशान्नदीकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः / नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसन्निधौ
દ્વિજોત્તમે નદીકાંઠાથી અર્ધક્રોશની અંદર નિવાસ ટાળવો; અને પવિત્ર ગણાતું સ્થાન પણ જો અંત્યજોના ગામની નજીક હોય તો ત્યાં પણ ન રહેવું।
Verse 27
न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कसैः / न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः
પતિતો સાથે, ચાંડાલો અને પુક્કસો સાથે, મૂર્ખો અને અહંકારીઓ સાથે, તેમજ અંત્યજો અને અંત્યજવૃત્તિથી જીવનારાઓ સાથે નજીકનો સહવાસ ન કરવો।
Verse 28
एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् / याजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम्
એક જ શય્યા અથવા આસન વહેંચવું, એક જ પંક્તિમાં સાથે બેસવું, વાસણો અને પક્વ અન્નનું મિશ્રણ કરવું, નિષિદ્ધ મર્યાદાઓ પાર યાજન કે અધ્યાપન કરવું, તથા સહભોજન—આ બધું અયોગ્ય સાંકર્યના કારણો ગણાય છે.
Verse 29
सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च / एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्यसंज्ञिताः
દસમો દોષ ‘સહાધ્યાય’ (અયોગ્ય સંયુક્ત પાઠ) છે અને ‘સહયાજન’ પણ; આમ અગિયાર દોષો જણાવાયા છે, જે સમૂહરૂપે ‘સાંકર્ય’ કહેવાય છે.
Verse 30
समीपे वा व्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणाम् / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साङ्कर्यं परिवर्जयेत्
માત્ર નજીક ઊભા રહેવા કે નજીક વસવાથી પણ પાપ મનુષ્યોમાં સંક્રમિત થઈ શકે છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સાંકર્ય—હાનિકારક મિશ્રણ—ટાળવું જોઈએ.
Verse 31
एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् / भस्मना कृतमर्यादा न तेषां संकरो भवेत्
જે એક જ પંક્તિમાં બેઠા હોવા છતાં પરસ્પર સ્પર્શ કરતા નથી, અને ભસ્મથી મર્યાદા નિર્ધારિત કરે છે—તેમમાં સાંકર્ય થતું નથી.
Verse 32
अग्निना भस्मना चैव सलिलेनावसेकतः / द्वारेण स्तम्भमार्गेण षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते
અગ્નિથી, ભસ્મથી, અને જળ છાંટવાથી; તેમજ દ્વારથી અને સ્તંભ-માર્ગથી—આ છ ઉપાયોથી પંક્તિ (વિધિ-મર્યાદા) અલગ પાડવામાં આવે છે.
Verse 33
न कुर्याच्छुष्कवैराणि विवादं च न पैशुनम् / परक्षेत्रे गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्यचित् / न संवदेत् सूतके च न कञ्चिन्मर्मणि स्पृशेत्
નિષ્ફળ વૈર ન કરવું, વિવાદ કે પરનિંદા ન કરવી. પરના ખેતરમાં વાછરડાને દૂધ પાવતી ગાયને કોઈને બતાવવી નહીં. સૂતકમાં વાતચીત ન કરવી અને કોઈના મર્મસ્થાને સ્પર્શ ન કરવો.
Verse 34
न सूर्यपरिवेषं वा नेन्द्रचापं शवाग्निकम् / परस्मै कथयेद् विद्वान् शशिनं वा कदाचन
વિદ્વાને સૂર્યપરિવેષ, ઇન્દ્રધનુષ, શવદાહની અગ્નિ, અથવા ચંદ્રને પણ (અપશકુનરૂપે) ક્યારેય બીજાને કહી પ્રગટ ન કરવું.
Verse 35
न कुर्याद् बहुभिः सार्धं विरोधं बन्धुभिस्तथा / आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्
ઘણાં લોકો સાથે વિરોધ-ઝઘડો ન કરવો, તેમજ પોતાના બંધુઓ સાથે પણ વૈર ન રાખવું. જે પોતાને પ્રતિકૂળ છે તે બીજાઓ પ્રત્યે ન કરવું.
Verse 36
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् न नक्षत्राणि निर्दिशेत् / नोदक्यामभिभाषेत नाशुचिं वा द्विजोत्तमः
શ્રેષ્ઠ દ્વિજે તિથિ અને પક્ષની જાહેરાત ન કરવી, નક્ષત્રો બતાવા ન જોઈએ; રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે ન બોલવું અને અશુચિ સાથે પણ સંવાદ ન કરવો.
Verse 37
न देवगुरुविप्राणां दीयमानं तु वारयेत् / न चात्मानं प्रशंसेद् वा परनिन्दां च वर्जयेत् / वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत्
દેવો, ગુરુ અને બ્રાહ્મણોને અપાતું દાન અટકાવવું નહીં. પોતાનું વખાણ ન કરવું અને પરનિંદા ત્યજવી. પ્રયત્નપૂર્વક વેદનિંદા અને દેવનિંદાથી દૂર રહેવું.
Verse 38
यस्तु देवानृषीन् विप्रान्वेदान् वा निन्दति द्विजः / न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः
હે મુનીશ્વર! જે દ્વિજ દેવો, ઋષિઓ, વિપ્રો અથવા વેદોની નિંદા કરે છે, તેના માટે અહીં શાસ્ત્રોમાં કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત દેખાતું નથી।
Verse 39
निन्दयेद् वै गुरुं देवं वेदं वा सोपबृंहणम् / कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः
જે ગુરુ, દેવતા અથવા વેદને—તેના ઉપબૃંહણ (વ્યાખ્યા-પરિશિષ્ટ) સહિત—નિંદે છે, તે મનુષ્ય સો કરોડ કલ્પથી પણ વધુ સમય રૌરવ નરકમાં દહે છે।
Verse 40
तूष्णीमासीत निन्दायां न ब्रूयात् किञ्चिदुत्तरम् / कर्णौ पिधाय गन्तव्यं न चैतानवलोकयेत्
નિંદા થાય ત્યારે મૌન રહેવું, કોઈ જવાબ ન આપવો. કાન ઢાંકી ત્યાંથી દૂર ચાલ્યા જવું અને એવા લોકોને જોવું પણ નહીં।
Verse 41
वर्जयेद् वै रहस्यानि परेषां गूहयेद् बुधः / विवादं स्वजनैः सार्धं न कुर्याद् वै कदाचन
બુદ્ધિમાને બીજાના રહસ્યો જાહેર કરવાથી બચવું જોઈએ અને તેમની ગુપ્ત વાતોને ગુપ્ત જ રાખવી જોઈએ. પોતાના સ્વજનો સાથે ક્યારેય વિવાદ ન કરવો જોઈએ।
Verse 42
न पापं पापिनां ब्रूयादपापं वा द्विजात्तमाः / सतेनतुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्देषवान् भवेत्
હે દ્વિજોત્તમ! પાપીઓના પાપનું પ્રચાર ન કરવું, અને જે નિષ્પાપ છે તેને પાપી પણ ન કહેવું. આમ કરવાથી ચોરી સમાન દોષ લાગે છે; અને જો ખોટું હોય તો દોષ દ્વિગુણો થાય છે।
Verse 43
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदनात् / तानिपुत्रान् पशून्घ्निन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम्
મિથ્યા આરોપથી પીડિત જન રડતાં જે આંસુ પડે છે, તે જ મિથ્યા નિંદા કરનારાઓના પુત્રો અને પશુધનનો નાશ કરનાર બને છે।
Verse 44
ब्रिह्महत्यासुरापाने स्तेयगुर्वङ्गनागमे / दृष्टं विशोधनं वृद्धैर्नास्ति मिथ्याभिशंसने
બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી અને ગુરુપત્નીગમન—આ માટે વૃદ્ધોએ શુદ્ધિ કરનાર પ્રાયશ્ચિત્તો માન્યા છે; પરંતુ મિથ્યા આરોપ/નિંદા માટે એવી શુદ્ધિ તેમણે જોઈ નથી।
Verse 45
नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं शशिनं चानिमित्ततः / नास्तं यान्तं न वारिस्थं नोपसृष्टं न मघ्यगम् / तिरोहितं वाससा वा नादर्शान्तरगामिनम्
ઉગતા સૂર્યને ન જોવો, અને કારણ વિના ચંદ્રને પણ ન નિહાળવો; અસ્ત જતા સૂર્યને, પાણીમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્યને, ગ્રહણગ્રસ્તને, મધ્યાહ્નસ્થને ન જોવો; વસ્ત્રથી ઢાંકેલાને તથા દર્પણ/પ્રતિબિંબમાં દેખાતાને પણ ન જોવો।
Verse 46
न नग्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुषं वा कदाचन / न च मूत्रं पुरीषं वा न च संस्पृष्टमैथुनम् / नाशुचिः सूर्यसोमादीन् ग्रहानालोकयेद् बुधः
નગ્ન સ્ત્રી કે નગ્ન પુરુષને ક્યારેય ન જોવો; મૂત્ર-મળ કે ચાલતું મૈથુન પણ ન જોવું. તેમજ અશુચિ અવસ્થામાં બુદ્ધિમાન સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરે ગ્રહજ્યોતિઓનું દર્શન ન કરે।
Verse 47
पतितव्यङ्गचण्डालानुच्छिष्टान् नावलोकयेत् / नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगुण्ठितः
પતિત, વ્યંગ અને ચાંડાલ—જો તેઓ ઉચ્છિષ્ટ (અશુચિ) અવસ્થામાં હોય તો તેમને જોવું પણ નહીં; અને તેમની સાથે વાત પણ ન કરવી—ખાસ કરીને જ્યારે પોતે અત્યંત ઉચ્છિષ્ટ હોય અથવા આવગુંઠિત (આવૃત) હોય।
Verse 48
न पश्येत् प्रेतसंस्पर्शं न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् / न तैलोदकयोश्छायां न पत्नीं भोजने सति / नामुक्तबन्धनाङ्गां वा नोन्मत्तं मत्तमेव वा
પ્રેત-સંસ્પર્શથી દૂષિત થયેલા મનુષ્યને ન જોવો, અને ક્રોધિત ગુરુનું મુખ પણ ન જોવું. તેલ કે પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ ન જોવું; ભોજન કરતી વેળાએ પત્નીને ન જોવી. બંધનમુક્ત ન થયેલા અંગવાળાને, ઉન્મત્તને કે મત્તને પણ ન જોવો.
Verse 49
नाश्नीयात् भार्यया सार्धंनैनामीक्षेत चाश्नतीम् / क्षुवन्तीं जृम्भमाणां वा नासनस्थां यथासुखम्
પત્ની સાથે મળીને ભોજન ન કરવું; અને તે ભોજન કરતી હોય ત્યારે તેની તરફ ન જોવું. તે છીંકતી હોય કે બગાસું ખાતી હોય, અથવા નિરાંતે ઢીલાંઢાલાં બેસી હોય—ત્યારે પણ તેને ન જોવું.
Verse 50
नोदके चात्मनो रूपं न कूलं श्वभ्रमेव वा / न लङ्घयेच्च मूत्रं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन
પાણીમાં પોતાનું રૂપ (પ્રતિબિંબ) ન જોવું; નદીના કાંઠા પર કે ખાડાના કિનારે પગ મૂકીને ન ચાલવું. મૂત્ર ઉપરથી કૂદવું નહીં, અને ક્યારેય તેના પર ઊભા પણ ન રહેવું.
Verse 51
न शूद्राय मतिं दद्यात् कृशरं पायसं दधि / नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः
શૂદ્રને ગુપ્ત ઉપદેશ (મતિ) ન આપવો; અને તેને કૃશર, પાયસ કે દહીં ન આપવું. ઉચ્છિષ્ટ અન્ન, મધ અને ઘી પણ ન આપવું; તેમજ કૃષ્ણાજિન (કાળા હરણનું ચર્મ) અને હવિસ્ (યજ્ઞાહુતિ) પણ ન આપવું.
Verse 52
न चैवास्मै व्रतं दद्यान्न च धर्मं वदेद् बुधः / न च क्रोधवशं गच्छेद् द्वेषं रागं च वर्जयेत्
બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ તેને વ્રત ન આપવું અને ધર્મનું ઉપદેશ પણ ન આપવું. ક્રોધના વશમાં ન જવું; દ્વેષ અને રાગ—બન્નેનો ત્યાગ કરવો.
Verse 53
लोभं दम्भं तथा यत्नादसूयां ज्ञानकुत्सनम् / ईर्ष्यां मदं तथा शोकं मोहं च परिवर्जयेत्
યત્નપૂર્વક લોભ, દંભ, અસૂયા અને સત્યજ્ઞાનની નિંદા ત્યજી દે; તેમજ ઈર્ષ્યા, અહંકાર, શોક અને મોહ પણ પરિત્યાગ કર।
Verse 54
न कुर्यात् कस्यचित् पीडां सुतं शिष्यं च ताडयेत् / न हीनानुपसेवेत न च तीक्ष्णमतीन् क्वचित्
કોઈને પણ પીડા ન આપવી. પુત્ર કે શિષ્યને શિસ્તમાં રાખતાં પણ ક્રૂર રીતે મારવું નહીં. નીચવૃત્તિઓની સેવા ન કરવી અને કઠોર-તીક્ષ્ણ બુદ્ધિવાળાઓની સંગત પણ ક્યારેય ન કરવી।
Verse 55
नात्मानं चावमन्येत दैन्यं यत्नेन वर्जयेत् / न विशिष्टानसत्कुर्यात् नात्मानं वा शपेद् बुधः
પોતાને તુચ્છ ન માનવું; દૈન્યભાવને યત્નપૂર્વક દૂર કરવો. બુદ્ધિમાન શ્રેષ્ઠજનનો અપમાન ન કરે અને પોતાને શાપ પણ ન આપે।
Verse 56
न नखैर्विलिखेद् भूमिं गां च संवेशयेन्न हि / न नदीषु नदीं ब्रूयात् पर्वतेषु च पर्वतान्
નખથી ધરતીને ખૂંચવી નહીં અને ગાયને બળપૂર્વક બાંધીને કેદ ન કરવી. નદીઓમાં હોય ત્યારે નદીનું નામ ન બોલવું અને પર્વતોમાં હોય ત્યારે પર્વતની વાત ન કરવી।
Verse 57
आवासे भोजने वापि न त्यजेत् हसयायिनम् / नावगाहेदपो नग्नो वह्निं नातिव्रजेत् पदा
નિવાસમાં કે ભોજનમાં શય્યાસાથી—જે તારા આશ્રયમાં છે—તેને ત્યજી ન દે. નગ્ન થઈને પાણીમાં ન ઉતરવું અને અગ્નિને પગથી લાંઘવી નહીં।
Verse 58
शिरो ऽभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् / न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि खानि न संस्पृशेत् / रोमाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सह व्रजेत्
શિરોઅભ્યંગ પછી બચેલ તેલથી શરીરે લેપ ન કરવો. સર્પો કે શસ્ત્રો સાથે રમવું નહીં અને પોતાના શરીરના રંધ્રોને સ્પર્શ ન કરવો. ઉચ્છિષ્ટ (જોઠું) લઈને ફરવું નહીં, અને ગુપ્તમાં અશુદ્ધ રીતે રોમ ઉપાડવા નહીં।
Verse 59
न पाणिपादवाङ्नेत्रचापल्यं समुपाश्रयेत् / न शिश्नोदरचापल्यं न च श्रवणयोः क्वचित्
હાથ, પગ, વાણી અને નેત્રોની ચંચળતા ન અપનાવવી. લિંગ અને ઉદરની ચપળતા પણ ન વધારવી, અને કાનને કદી ભટકવા ન દેવા।
Verse 60
न चाङ्गनखवादं वै कुर्यान्नाञ्जलिना पिबेत् / नाभिहन्याज्जलं पद्भ्यां पाणिना वा कदाचन
શરીરને ખૂંચવું કે નખ ઘસવું ન કરવું; અને અંજલિથી પાણી ન પીવું. પગથી પાણી પર આઘાત ન કરવો, હાથથી પણ કદી છાંટવું નહીં।
Verse 61
न शातयेदिष्टकाभिः फलानि न फलेन च / न म्लेच्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम्
ઇંટોથી ફળો પાડવા નહીં, અને ફળથી ફળ પણ ન તોડવું. મ્લેચ્છભાષા (અશુદ્ધ વાણી) શીખવી નહીં, અને પાદાસન અથવા આસનને ઘસડતાં ન લઈ જવું।
Verse 62
न भेदनमवस्फोटं छेदनं वा विलेखनम् / कुर्याद् विमर्दनं धीमान् नाकस्मादेव निष्फलम्
ધીમાન વ્યક્તિ તેને ફાડવું, આઘાતથી તોડવું, કાપવું કે ખુરચવું ન કરે; અને કઠોર રીતે ઘસવું પણ ન કરે—અચાનક એવું ન કરે કે વિધિ નિષ્ફળ થઈ જાય।
Verse 63
नोत्सङ्गेभक्षयेद् भक्ष्यं वृथा चेष्टां च नाचरेत् / न नृत्येदथवा गायेन्न वादित्राणि वादयेत्
ખોળામાં રાખીને ભોજન ન કરવું અને વ્યર્થ ચેષ્ટાઓ ન કરવી. અશિસ્ત રીતે ન નૃત્ય કરવું, ન ગાવું, ન વાદ્યો વગાડવા.
Verse 64
न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः / न लौकिकैः स्तवैर्देवांस्तोषयेद् बाह्यजैरपि
બન્ને હાથ જોડીને માથું ખંજવાળવું ન જોઈએ. તેમજ લોકિક સ્તુતિઓથી કે માત્ર બાહ્ય, દેખાવટી ક્રિયાઓથી દેવોને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન ન કરવો.
Verse 65
नाक्षैः क्रीडेन्न धावेत नाप्सु विण्मूत्रमाचरेत् / नोच्छिष्टः संविशेन्नित्यं न नग्नः स्नानमाचरेत्
પાસાંથી રમતો ન રમવી, દોડધામ ન કરવી; પાણીમાં વિણ્મૂત્રનો ત્યાગ ન કરવો. ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં કદી સૂઈ ન રહેવું અને નગ્ન થઈને સ્નાન ન કરવું.
Verse 66
न गच्छेन्न पठेद् वापि न चैव स्वशिरः स्पृशेत् / न दन्तैर्नखरोमाणि छिन्द्यात् सुप्तं न बोधयेत्
અનુચિત અવસ્થામાં ન ચાલવું, ન પાઠ કરવો; અને પોતાના માથાને અવમાનથી ન સ્પર્શવું. દાંતથી નખ કે વાળ ન કાપવા, અને સૂતેલા માણસને ન જગાડવો.
Verse 67
न बालातपमासेवेत् प्रेतधूमं विवर्जयेत् / नैकः सुप्याच्छून्यगृहे स्वयं नोपानहौ हरेत्
કઠોર તડકામાં રહેવું ન જોઈએ; ચિતાના ધુમાડાને ટાળવો. ખાલી ઘરમાં એકલા સૂવું ન જોઈએ, અને પોતાની પાદુકા પોતે ન ઉતારવી.
Verse 68
नाकारणाद् वा निष्ठीवेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत् / न पादक्षालनं कुर्यात् पादेनैव कदाचन
અકારણ થૂંકવું ન જોઈએ. માત્ર ભુજાબળે તરતાં નદી પાર ન કરવી. કદી પણ એક પગથી બીજા પગને ન ધોવો.
Verse 69
नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद् बुधः / नाभिप्रासरयेद् देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा / वाय्वग्निगुरुविप्रान् वा सूर्यं वा शशिनं प्रति
બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ અગ્નિ પાસે પગ તપાવવો નહીં અને કાંસ્યપાત્રમાં પગ ધોવા નહીં. દેવતા, બ્રાહ્મણો કે ગાય તરફ પગ ન લંબાવવો; પવન, અગ્નિ, ગુરુ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, સૂર્ય કે ચંદ્ર તરફ પણ પગ ન ફેલાવવો.
Verse 70
अशुद्धः शयनं यानं स्वाध्यायं स्नानवाहनम् / बहिर्निष्क्रमणं चैव न कुर्वोत कथञ्चन
અશુદ્ધ અવસ્થામાં કોઈપણ રીતે શયન ન કરવું, મુસાફરી/સવારી ન કરવી, સ્વાધ્યાય ન કરવો, સ્નાન ન કરવું, વાહન પર ન ચઢવું અને બહાર પણ ન નીકળવું.
Verse 71
स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्तं भोजनं गतिम् / उभयोः संध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्जयेत्
પ્રાતઃસંધ્યા અને સાયંસંધ્યા—બન્ને સંધિકાળમાં તથા મધ્યાહ્ને પણ, નિદ્રા, અભ્યાસ, સ્નાન, ઉદ્વર્તન/મર્દન, ભોજન અને અનાવશ્યક ફરવું—આ બધું નિત્ય વर्जવું.
Verse 72
न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रोगोब्राह्मणानलान् / न चासनं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत्
જે બ્રાહ્મણના હાથ પર ઉચ્છિષ્ટ લાગેલું હોય તે ગાય, બ્રાહ્મણ અને અગ્નિને સ્પર્શ ન કરે. પગથી આસનને પણ ન સ્પર્શે અને દેવપ્રતિમાને પણ ન સ્પર્શે.
Verse 73
नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेन्न देवान् कीर्तयेदृषीन् / नावगाहेदगाधाम्बु धारयेन्नानिमित्ततः
અશુદ્ધ અવસ્થામાં પવિત્ર અગ્નિની સેવા ન કરવી, દેવતાઓનું પૂજન ન કરવું, ઋષિઓનું નામકીર્તન પણ ન કરવું. ઊંડા જળમાં અવગાહન ન કરવું અને યોગ્ય કારણ વિના ઉપવાસ ન ધારવો.
Verse 74
न वामहस्तेनोद्धत्य पिबेद् वक्त्रेण वा जलम् / नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत्
ડાબા હાથથી ઉઠાવેલું જળ ન પીવું, અને પાત્રને મોઢે લગાવીને પણ જળ ન પીવું. શુદ્ધિ માટે જળ સ્પર્શ કર્યા વિના મલમૂત્ર ત્યાગ ન કરવો, અને જળમાં વીર્યનો ઉત્સર્ગ ન કરવો.
Verse 75
अमेध्यलिप्तमन्यद् वा लोहितं वा विषाणि वा / व्यतिक्रमेन्न स्त्रवन्तीं नाप्सु मैथुनमाचरेत् / चैत्यं वृक्षं न वै छिन्द्यान्नाप्सु ष्ठीवनमाचरेत्
અપવિત્રતાથી લિપ્ત વસ્તુ, લોહી અથવા શિંગાં વગેરેને લંઘન ન કરવું. રજસ્વલા સ્ત્રીને ન લંઘવી અને જળમાં મૈથુન ન કરવું. ચૈત્યસંબંધિત વૃક્ષ ન કાપવું અને જળમાં થૂંક ન નાખવું.
Verse 76
नास्थिभस्मकपालानि न केशान्न च कण्टकान् / तुषाङ्गारकरीषं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन
હાડકાં, રાખ, ખોપરી—એ પર ક્યારેય પગ ન મૂકવો; વાળ કે કાંટા પર પણ નહીં. તુષ, સળગતા અંગારા અથવા છાણ પર પણ ક્યારેય ન ચઢવું.
Verse 77
न चाग्निं लङ्घयेद् धीमान् नोपदध्यादधः क्वचित् / न चैनं पादतः कुर्यान्मुखेन न धमेद् बुधः
બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ પવિત્ર અગ્નિને લંઘન ન કરે અને તેની નીચે ક્યારેય કંઈ ન મૂકે. પગથી તેનો અપમાન ન કરે; વિવેકી જન મોઢેથી ફૂંક પણ ન મારે.
Verse 78
न कूपमवरोहेत नावेक्षेताशुचिः क्वचित् / अग्नौ न च क्षिपेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत् तथा
કૂવામાં ઉતરવું નહીં; અશુચિ વ્યક્તિએ ક્યારેય તેમાં ઝાંખવું નહીં. અગ્નિમાં કશું ન નાંખવું અને તેમ જ પાણીથી અગ્નિ બુઝાવવો નહીં।
Verse 79
सुहृन्मरणमार्तिं वा न स्वयं श्रावयेत् परान् / अपण्यं कूटपण्यं वा विक्रये न प्रयोजयेत्
મિત્રના મરણ કે દુઃખની વાત પોતે અન્યને ન સંભળાવવી. તેમજ વેચાણયોગ્ય ન હોય તેવું કે નકલી/છલભર્યું માલ વેચાણમાં ન લગાવવું।
Verse 80
न वह्निं मुखनिश्वासैर् ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः / पुण्यस्थानोदकस्थाने सीमान्तं वा कृषेन्न तु
અશુચિ બુદ્ધિમાન મોઢાની ફૂંકથી અગ્નિ ન પ્રજ્વલિત કરે. પુણ્યસ્થાન, તીર્થજળસ્થાન અથવા સીમારેખા પર હળ ન ચલાવે।
Verse 81
न भिन्द्यात् पूर्वसमयमभ्युपेतं कदाचन / परस्परं पशून् व्यालान् पक्षिणो नावबोधयेत्
પૂર્વે સ્વીકારેલ કરાર ક્યારેય તોડવો નહીં. તેમજ પશુ, જંગલી પ્રાણી અથવા પક્ષીઓને પરસ્પર સામે ઉશ્કેરવા નહીં।
Verse 82
परबाधं न कुर्वोत जलवातातपादिभिः / कारयित्वा स्वकर्माणि कारून् पश्चान्न वञ्चयेत् / सायंप्रातर् गृहद्वारान् भिक्षार्थं नावघट्टयेत्
જળ, પવન, તાપ, ધુપ વગેરે દ્વારા પરને પીડા ન આપવી. કારીગરોથી કામ કરાવી પછી તેમને છેતરવા નહીં. અને સાંજ તથા પ્રાતઃ ભિક્ષા માટે ઘરદ્વાર ખખડાવવું નહીં।
Verse 83
बहिर्माल्यं बहिर्गन्धं भार्यया सह भोजनम् / विगृह्य वादं कुद्वारप्रवेशं च विवर्जयेत्
ઘર બહાર દેખાડા માટે માળા‑સુગંધ ન ધારણ કરવી; પત્ની સાથે અશોભન રીતે ભોજન ન કરવું. ઝઘડાળુ વાદવિવાદ અને કુકવાટ/ગુપ્ત માર્ગે પ્રવેશ ત્યજવો.
Verse 84
न खादन्ब्राह्मणस्तिष्ठेन्न जल्पेद् वा हसन् बुधः / स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सु चिरं वसेत्
ભોજન કરતી વેળા બ્રાહ્મણ ઊભો ન રહે; બુદ્ધિમાન તે સમયે બકબક કે હાસ્ય ન કરે. પોતાની પવિત્ર અગ્નિને હાથથી ન સ્પર્શે અને પાણીમાં લાંબો સમય ન રહે.
Verse 85
न पक्षकेणोपधमेन्न शूर्पेण न पाणिना / मुखे नैव धमेदग्निं मुखादग्निरजायत
અગ્નિને પાંખથી, શૂર્પથી કે હાથથી ફૂંક ન આપવી. મોઢાથી પણ અગ્નિ પર ફૂંક ન મારવી—કારણ કહેવાય છે કે અગ્નિ મુખમાંથી જન્મ્યો છે.
Verse 86
परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेद् द्विजः / नैकश्चरेत् सभां विप्रः समवायं च वर्जयेत्
દ્વિજ પરસ્ત્રી સાથે વાતચીત ન કરે; જે યજ્ઞ માટે અયોગ્ય હોય તેના માટે બ્રાહ્મણ યજ્ઞ ન કરાવે. વિદ્વાન વિપ્ર સભામાં એકલો ન જાય અને ગૂટબંધી/ગુપ્ત મેળાવડાંથી બચે.
Verse 87
न देवायतनं गच्छेत् कदाचिद् वाप्रदक्षिणम् / न वीजयेद् वा वस्त्रेण न देवायतने स्वपेत्
દેવાલયમાં ક્યારેય અયોગ્ય રીતે પ્રદક્ષિણા ન કરવી. કપડાંથી પંખો ન ઝલવો અને દેવાલયમાં/પ્રાંગણમાં ન સૂવું.
Verse 88
नैको ऽध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनैः सह / न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितेन वा
એકલો માર્ગે પ્રસ્થાન ન કરવું; અધાર્મિક લોકોની સાથે પણ નહીં; રોગથી દૂષિત લોકો સાથે પણ નહીં; અને પતિત (બહિષ્કૃત) શૂદ્ર સાથે પણ નહીં।
Verse 89
नोपानद्वर्जितो वाथ जलादिरहितस्तथा / न रात्रौ नारिणा सार्धं न विना च कमण्डलुम् / नाग्निगोब्राह्मणादीनामन्तरेण व्रजेत् क्वचित्
ચપ્પલ વિના અને પાણી વગેરે વિના ફરવું નહીં. રાત્રે, સ્ત્રી સાથે, તથા કમંડલુ વિના મુસાફરી ન કરવી. અગ્નિ, ગાય, બ્રાહ્મણ વગેરે પૂજ્યનો અપમાન કરીને ક્યાંય ન જવું.
Verse 90
न वत्सतन्त्रीं विततामतिक्रामेत् क्वचिद् द्विजः / न निन्देद् योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वायतींस्तथा
દ્વિજે ક્યાંય પણ પાથરેલી વત્સતંત્રી (સીમા-દોર)નું ઉલ્લંઘન ન કરવું; તેમજ યોગી, સિદ્ધ, વ્રતી અને યતિ (સંન્યાસી)ની નિંદા ન કરવી.
Verse 91
देवतायतनं प्राज्ञो देवानां चैव सत्रिणाम् / नाक्रामेत् कामतश्छायां ब्राह्मणानां च गोरपि
પ્રાજ્ઞે દેવતાઓનું આયતન (મંદિર) તથા દેવો અને સત્રયજ્ઞ કરનારાઓના પવિત્ર પરિસરને અપમાન ન કરવું. તેમજ મનમાનીથી બ્રાહ્મણની અને ગાયની પણ છાયા પર પગ ન મૂકવો.
Verse 92
स्वां तु नाक्रमयेच्छायां पतिताद्यैर्न रोगिभिः / नाङ्गारभस्मकेशादिष्वधितिष्ठेत् कदाचन
પતિત વગેરે લોકો કે રોગીઓ દ્વારા પોતાની છાયા પર પગ પડવા ન દેવું. તેમજ અંગાર, ભસ્મ, વાળ વગેરે પર ક્યારેય ઊભા ન રહેવું.
Verse 93
वर्जयेन्मार्जनीरेणुं स्नानवस्त्रघचोदकम् / न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं च पिबेद् द्विजः
દ્વિજે ઝાડૂ મારવાથી ઊઠતી ધૂળ તથા સ્નાન અને વસ્ત્ર-પ્રક્ષાલનનું વપરાયેલું પાણી ત્યજવું જોઈએ. અભક્ષ્ય ન ખાવું અને અપેય ન પીવું.
Frequently Asked Questions
It defines theft broadly as taking anything not given—even grass, water, roots, fruit, flowers, or earth—while framing asteya as disciplined restraint from all ungiven taking, with only narrowly delimited exceptions for dharma or dire traveler-need.
It condemns using vows to conceal sin, performing vratas as social display, and living by the outward marks of renunciation without inner renunciation—calling such conduct a theft of ascetics’ merit and a destroyer of dharma.
Saṅkarya is ‘confusion by mixing’—a set of enumerated faults arising from prohibited commensality, intimacy, shared ritual roles, and close association; it is treated as morally contagious and thus to be avoided or ritually demarcated.
Because it frames śāstra, guru, and deva as the pillars of dharma-knowledge and worship; undermining them destroys the very means of purification, hence it declares extreme consequences and, in places, the absence of expiation.