Adhyaya 15

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः / अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ચૌદમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વ્યાસે કહ્યું—દ્વિજોત્તમે એક વેદ, અથવા બે, અથવા વેદો—અહીં સુધી કે ચારેય—અધ્યયન કરીને તેમનો તાત્પર્ય સમજી લીધા પછી, સમાવર્તન-સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 2

गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया / चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति

ગુરુને યથોચિત વર-દક્ષિણા આપી, તેમની અનુમતિથી સ્નાન કરવું. પછી વ્રત યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરીને, સંયત મન અને આત્મનિયંત્રણ સાથે, શક્તિ હોય ત્યારે સમાપ્તિ-સ્નાન માટે અર્હ બને છે।

Verse 3

वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् / यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्

તે વેણુ (વાંસ)ની યષ્ટિ ધારણ કરે, અંતર્વાસ અને ઉત્તરવસ્ત્ર પહેરે, બે યજ્ઞોપવીત રાખે, અને પાણીથી ભરેલું કમંડલુ પણ સાથે રાખે।

Verse 4

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ / रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः

છત્ર અને નિર્મળ ઉષ્ણીષ (પાગડી) સાથે, પાદુકા અને ઉપાનહૌ (ચપ્પલ-જૂતાં) ધારણ કરે; સોનાના કુંડળોથી અલંકૃત હોય; વેદાધ્યયનસંપન્ન, વાળ-નખ કાપેલા અને શુચિ રહે।

Verse 5

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् / अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्

બ્રાહ્મણએ સ્વાધ્યાયમાં સદા નિર્યુક્ત રહેવું જોઈએ. દેખાડા માટે બહારથી માળા ન ધારણ કરે; અને સોનાં સિવાય લાલ માળા ન પહેરે.

Verse 6

शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः / न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति

તેને હંમેશાં શુદ્ધ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવા, સુગંધિત રહેવા અને દર્શનને પ્રિય લાગવા જોઈએ; અને સમર્થતા હોય ત્યારે જૂનાં કે મેલાં વસ્ત્ર કદી ન પહેરે.

Verse 7

न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् / नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्

તેજસ્વી લાલ વસ્ત્ર ન પહેરે, અને બીજાએ પહેરેલું વસ્ત્ર પણ ન ધારણ કરે; તેમજ કમંડળુ, પગરખાં, માળા અને પાદુકાનો ઉપયોગ ન કરે.

Verse 8

उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च / नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्

તેને યજ્ઞોપવીત તથા વિધાનુસાર દર્ભ અને કૃષ્ણાજિન જેવા ઉપકરણો ધારણ કરવા જોઈએ. યજ્ઞોપવીત અપસવ્ય રીતે ન પહેરે અને વિકૃત/અવ્યવસ્થિત વસ્ત્ર ન પહેરે.

Verse 9

आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् / रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्

તેને વિધિપૂર્વક પોતાના માટે યોગ્ય અને શુભ પત્ની ગ્રહણ કરવી જોઈએ—રૂપ અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત તથા વંશદોષથી રહિત.

Verse 10

अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् / आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्

બ્રાહ્મણે માતૃગોત્રમાંથી ઉત્પન્ન ન થયેલી અને સમાન ઋષિ-ગોત્રની પણ ન હોય એવી, શીલ અને શૌચ (પવિત્રતા)થી યુક્ત પત્ની ગ્રહણ કરવી જોઈએ।

Verse 11

ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते / वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु

ગૃહસ્થે ઋતુકાળમાં, પુત્ર જન્મે ત્યાં સુધી, પત્ની પાસે જવું જોઈએ; અને પ્રતિષિદ્ધ દિવસો પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવા જોઈએ।

Verse 12

षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि

ષષ્ઠી, અષ્ટમી, પંદરમી, દ્વાદશી અને ચતુર્દશી તિથિઓમાં હંમેશાં બ્રહ્મચર્ય રાખવું જોઈએ; તેમજ જન્મસંબંધિત ત્રણ દિવસોમાં પણ।

Verse 13

आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् / व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्

ગૃહ્ય અગ્નિ સ્થાપી જાતવેદસ્ (અગ્નિ)માં આહુતિ અર્પણ કરવી; સ્નાતકે નિત્ય પાવન વ્રતો અને નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ।

Verse 14

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः / अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्

વેદે નિર્દેશિત પોતાનું કર્તવ્ય નિત્ય, અપ્રમાદે કરવું જોઈએ; જે ન કરે તે શીઘ્ર જ અતિ ભયંકર નરકોમાં પડે છે।

Verse 15

अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् / कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च

સંયમ અને શુચિતાથી પ્રયત્નપૂર્વક વેદનો અભ્યાસ કરવો, મહાયજ્ઞો કદી ન છોડવા. ગૃહ્ય કર્મો કરવા અને વિશેષ કરીને સંધ્યા-ઉપાસના અવશ્ય કરવી.

Verse 16

सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा / दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्

સમાધિ-પ્રધાન સાધુઓ સાથે મૈત્રી કરવી અને સદા ઈશ્વરના શરણમાં જવું. વિધિપૂર્વક દેવતાઓના દર્શન-પૂજન માટે પણ જવું, અને પત્નીનું યોગ્ય ભરણ-પોષણ કરવું.

Verse 17

न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि / कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः

વિદ્વાન પોતાનો ધર્મ જાહેર કરીને દેખાડો ન કરે, અને પાપને પણ છુપાવું નહીં. તે સદા આત્મહિત માટે વર્તે અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણાશીલ રહે.

Verse 18

वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च / वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा

વય, કર્મ-ધર્મ, સાધન, શાસ્ત્રશ્રવણ અને કુળપરંપરા મુજબ વેશ, વાણી અને બુદ્ધિમાં યોગ્ય સુસંગતતા રાખીને સદા વર્તવું.

Verse 19

श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः / तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्

શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં સમ્યક રીતે કહેલો અને સાધુઓ દ્વારા સેવિત એવો જે આચાર છે, તે જ નિષ્ઠાપૂર્વક અનુસરવો; અહીં ક્યારેય અન્ય માર્ગ ન અપનાવવો.

Verse 20

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः / तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति

જે માર્ગે તેના પિતૃઓ અને પિતામહો ગયા, એ જ સજ્જનોનો માર્ગ છે; તે માર્ગે ચાલનાર કદી વિનાશ પામતો નથી।

Verse 21

नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् / सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते

મનુષ્ય સદા સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહે, સદા યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે; સત્યવચન અને ક્રોધવિજયી હોય તો તે બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે।

Verse 22

संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः / अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते

જે ગૃહસ્થ નિત્ય સંધ્યા-વિધિ અને સ્નાનમાં તત્પર રહે, બ્રહ્મયજ્ઞ (વેદાધ્યયન-સ્વાધ્યાય)માં અડગ રહે, ઈર્ષ્યારહિત, મૃદુ અને દાંત હોય—તે મૃત્યુ પછી ઉન્નતિ પામે છે।

Verse 23

वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः / सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही

જે ગૃહસ્થ આસક્તિ, ભય અને ક્રોધથી રહિત, લોભ અને મોહનો ત્યાગી, સાવિત્રી (ગાયત્રી) જપમાં સતત રત અને શ્રાદ્ધકર્મ કરનાર હોય—તે બંધન અને પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 24

मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः / दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते

જે માતા-પિતાના હિતમાં જોડાયેલો રહે, ગાય અને બ્રાહ્મણના કલ્યાણમાં રત રહે, દાંત, યજ્ઞકર્તા અને દેવભક્ત હોય—તે બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવંત થાય છે।

Verse 25

त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् / कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्

જે ત્રિવર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ)માં નિષ્ઠાવાન છે, તેણે સદા દેવતાઓનું પૂજન કરવું. દરરોજ નિયમિત, સંયમપૂર્વક દેવોને નમસ્કાર કરવો.

Verse 26

विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः / गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्

જે સદા ન્યાયપૂર્વક વહેંચે, ક્ષમાશીલ અને દયાળુ હોય, તે જ સાચો ગૃહસ્થ કહેવાય; ઘરમાં રહીને પણ ઘરનો આસક્ત ‘ગૃહી’ ન બને.

Verse 27

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः / अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्

ક્ષમા, દયા, વિવેકયુક્ત જ્ઞાન, સત્ય, ઇન્દ્રિયદમન અને મનશાંતિ—અને પરમાત્મનિષ્ઠ અધ્યાત્મજ્ઞાન—આ બ્રાહ્મણના લક્ષણો છે.

Verse 28

एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः / यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्

અતએવ દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠે ખાસ કરીને આ વિષયમાં બેદરકારી ન કરવી. પોતાની શક્તિ મુજબ કર્તવ્યકર્મ કરતાં નિંદિત કર્મોનો ત્યાગ કરવો.

Verse 29

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् / गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा

મોહના કાદવને ઝાડી અને અનુત્તમ યોગ પ્રાપ્ત કરીને ગૃહસ્થ પણ બંધનથી મુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 30

विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् / अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा

નિંદા, અતિક્રમણ, અપમાન, હિંસા, બંધન અને વધપ્રયત્ન જેવા પરસ્પર ક્રોધથી ઊઠેલા દોષોને પ્રતિશોધ વિના સહન કરવું એ ક્ષમા છે.

Verse 31

स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् / दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्

બીજાના દુઃખને પોતાના દુઃખ સમાન અનુભવી, પીડિત પ્રત્યે સૌહાર્દથી જે કરુણા ઉપજે તેને મુનિઓ ‘દયા’ કહે છે; તે ધર્મનું સాక్షાત્ સાધન છે.

Verse 32

चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः / विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते

ચૌદ વિદ્યાઓનું યથાર્થ ધારણ—જેનાથી ધર્મ પોષાઈને વધે—તેને જ ‘વિજ્ઞાન’ (અનુભવસિદ્ધ જ્ઞાન) જાણો.

Verse 33

अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु / धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते

વિધિપૂર્વક વિદ્યા ભણીને અર્થ પણ સમજી લીધા છતાં જો કોઈ ધર્મકાર્યોથી દૂર થાય, તો તેને ‘વિજ્ઞાન’ માનવામાં આવતું નથી.

Verse 34

सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् / यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः

સત્યથી મનુષ્ય લોકોને જીતે છે; સત્ય જ પરમ પદ છે. મનીષીઓ કહે છે—વસ્તુ જેવી છે તેવી જ વાત કરવી એ ‘સત્ય’ છે.

Verse 35

दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः / अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति

દમ એટલે શરીર-ઇન્દ્રિયોના વેગનું નિયંત્રણ; પ્રજ્ઞાના પ્રસાદથી શમ—અંતઃશાંતિ—ઉપજે છે. અક્ષર અધ્યાત્મતત્ત્વને જાણો; તેને પામીને શોક રહેતો નથી.

Verse 36

यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः / साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्

જે વિદ્યાથી પરાત્પર ભગવાન દેવનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય છે, તે જ ‘જ્ઞાન’ કહેવાય છે; કારણ કે તે સాక్షાત્ પ્રગટ મહાદેવ જ છે.

Verse 37

तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः / महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्

જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ તે પરમ તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન, તે જ પરાયણ, સદા અક્રોધી અને શુચિ છે—મહાયજ્ઞમાં તત્પર—તે તે અનુત્તમ પદને પામે છે.

Verse 38

धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् / न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः

શરીર ધર્મનું આધાર-આયતન છે; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક તેનું પાલન કરવું જોઈએ. કારણ કે દેહ વિના મનુષ્યો પરાત્પર રુદ્રને જાણી શકતા નથી.

Verse 39

नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः / न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्

નિયમિત દ્વિજએ નિત્ય ધર્મ, અર્થ અને કામમાં યુક્ત રહેવું જોઈએ; અને ધર્મવિહિન કામ કે અર્થને મનથી પણ સ્મરવું નહીં.

Verse 40

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् / धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु

દુઃખમાં ડૂબતા હોવા છતાં ધર્મ પ્રમાણે જ વર્તવું, અધર્મ ન કરવો; કારણ કે ધર્મ જ ભગવાન દેવ છે અને સર્વ જીવોની પરમ ગતિ તથા આશ્રય છે.

Verse 41

भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः / न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्

સર્વ ભૂતોના પ્રિય અને હિતકારી બનવું, પરદ્રોહનાં કર્મોમાં બુદ્ધિ ન લગાવવી. વેદ અને દેવતાઓની નિંદા ન કરવી, અને નિંદકો સાથે નજીકથી વસવાટ પણ ન કરવો.

Verse 42

यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः / अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते

જે બ્રાહ્મણ નિયમિત અને શુદ્ધ રહી આ ધર્માધ્યાયનો નિયમિત પાઠ કરે, અથવા પાઠ કરાવે, અથવા અન્યને શ્રવણ કરાવે—તે બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવંત અને પૂજિત થાય છે.