Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः / आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વ્યાસે કહ્યું—દંડ વગેરે ઉપકરણોથી યુક્ત, શૌચ અને સદાચારથી સમન્વિત થઈ, બોલાવ્યા પછી ગુરુના મુખ તરફ નજર રાખીને અધ્યયન આરંભ કરવો।

Verse 2

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः / आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः

તે હંમેશાં હાથ જોડીને (સેવા માટે તૈયાર) રહે, સદાચારવાળો અને સંયમી રહે. અને ‘બેસો’ એમ કહ્યા પછી જ ગુરુની સામે બેસે।

Verse 3

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् / नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः

શ્રવણ અને વિનયપૂર્વક સંવાદ સમયે સૂઈને એવું ન કરવું; બેઠા બેઠા, ખાતા ખાતા, અથવા પીઠ ફેરવી ઊભા રહીને પણ ન કરવું।

Verse 4

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ / गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्

ગુરુની સન્નિધિમાં હંમેશાં પોતાની શય્યા અને આસન નીચાં રાખવા. ગુરુની નજર સામે મનમાની રીતે બેસવું નહીં.

Verse 5

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् / न चैवास्यानुकुर्वोत गतिभाषणचेष्टितम्

માત્ર ઉલ્લેખ માટે, પરોક્ષ રીતે પણ તેમનું નામ ઉચ્ચારવું નહીં. તેમજ તેમની ચાલ, બોલવાની રીત કે ક્રિયાઓનું અનુકરણ ન કરવું.

Verse 6

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते / कर्णैं तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः

જ્યાં ગુરુ વિરુદ્ધ અપવાદ અને નિંદા ચાલે, ત્યાં કાન ઢાંકી લેવા; અથવા તે સ્થળ છોડીને બીજે જવું.

Verse 7

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः / न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत सन्निधौ

અતિ દૂરથી તેમની પૂજા ન કરવી, ન ક્રોધમાં, ન સ્ત્રીઓની નજીક. તેમને જવાબમાં વાદ ન કરવો; અને તેમની સન્નિધિમાં અતિ નજીક ઊભા કે બેઠા ન રહેવું.

Verse 8

उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा / मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत्

તેમના માટે હંમેશાં જળકુંભ, કુશ, પુષ્પ અને સમિધા લાવવી. તેમજ દેવતાના અંગોનું નિત્ય માર্জન અને લેપન કરીને સેવા કરવી.

Verse 9

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि / आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन

ગુરુદેવના શયન પર, તેમાં નિર્માલ્ય (ઉતારેલી માળાઓ) હોય તોય, કદી પગ ન મૂકવો. તેમની પાદુકા-ઉપાનહ, આસન તથા તેમની છાયા વગેરેનું પણ કદી અતિક્રમણ ન કરવું.

Verse 10

साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत् / अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः

દંતકાષ્ઠ વગેરે વ્યવસ્થા કરીને, જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય તે બધું ગુરુને અર્પણ કરવું. પરવાનગી પૂછ્યા વિના ક્યાંય ન જવું; ગુરુને પ્રિય અને હિતકારક કાર્યોમાં જ સદા રત રહેવું.

Verse 11

न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन / जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा / वर्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोचनमेव च

ગુરુના સન્નિધানে કદી પગ ન ફેલાવા. તેમની સામે બગાસું ખાવું, જોરથી હસવું, ગળું/કંઠ ઢાંકવું, તેમજ થૂંકવું કે કફ કાઢવો—આ બધું સદા વर्ज્ય રાખવું.

Verse 12

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः / आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः

યોગ્ય સમયે અધ્યયન કરવું, જ્યાં સુધી ગુરુ અસંતોષ ન પામે. અને ગુરુથી નીચે—કુશાસન પર કે લાકડાના ફળિયા પર—બેસીને, મનને એકાગ્ર અને સંયત રાખવું.

Verse 13

आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कदाचन / धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति

ગુરુ આસન પર બેઠા હોય, શયન કરતા હોય અથવા યાન પર હોય ત્યારે શિષ્યે કદી ઊભા ન રહેવું. ગુરુ દોડે તો પાછળ દોડવું; ગુરુ ચાલે તો સાથે સાથે ચાલવું.

Verse 14

गो ऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च / आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

ગાય, ઘોડા કે ઊંટ ખેંચતા યાનો પર, મહેલની છત અને પથ્થરના મંચ પર, ચટાઈ પર, તેમજ શિલાફલક અથવા તરાપા જેવી નૌકામાં પણ—જ્યાં બેસવું પડે ત્યાં સંયમિત આચરણ રાખીને ગુરુ સાથે જ બેસી તેમની સાન્નિધ્ય-સેવા કરવી।

Verse 15

जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः / प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम्

સદા ઇન્દ્રિયજિત, આત્મસંયમી, ક્રોધરહિત અને શુચિ રહેવુ જોઈએ; અને હંમેશા મધુર તથા હિતકારી વાણી જ બોલવી—કલ્યાણકારી શબ્દો જ ઉચ્ચારવા।

Verse 16

गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् / अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च

સુગંધ અને પુષ્પમાળા, રસાળ સ્વાદ, કલ્યાણકારી આહાર, તેમજ પ્રાણીઓને હિંસા ન થાય તેવી ખાટી તૈયારી; તેમજ તેલમર્દન, અંજનનો ઉપયોગ, પાદત્રાણ પહેરવું અને છત્ર ધારણ કરવું પણ।

Verse 17

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम् / आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा / परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

કામ, લોભ, ભય, અતિનિદ્રા, ગીત-વાદ્ય-નૃત્યમાં આસક્તિ, ધમકાવવું, નિંદા/પરચર્ચા, વાસનાથી સ્ત્રીઓને જોવું અને ચેડાંમાં ફસાવું; તેમજ પરને હાનિ કરવી અને દુષ્ટ ચુગલી—આ બધું પ્રયત્નપૂર્વક ત્યજી દેવું।

Verse 18

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् / आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत्

શુદ્ધ અને પ્રસન્ન મનથી પાણીનો કળશ, ફૂલો, ગોમય, માટી અને કુશ—જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ—લાવવું; અને ભિક્ષાન્ન માટે દરરોજ જવું।

Verse 19

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत् / अनृत्यदर्शो सततं भवेद् गीतादिनिः स्पृहः

બનાવેલાં બધા ખારા પદાર્થો અને જે કંઈ બાસી થયું હોય તે ત્યજવું. નૃત્યદર્શન સદા ટાળવું અને ગીતાદિ પ્રત્યે નિઃસ્પૃહ રહેવું.

Verse 20

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् / एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम्

સૂર્યને તાકી ને ન જોવો અને અયોગ્ય સમય/રીતે દંતધાવન ન કરવું. અશુચિ સ્ત્રીઓ સાથે તથા શૂદ્રો અને અંત્યજ ગણાતા લોકો સાથે એકાંતમાં વાતચીત ટાળવી.

Verse 21

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः / कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन

ગુરુના ભોજનનું ઉચ્છિષ્ટ માત્ર ઔષધીય જરૂર માટે જ લેવુ, ઇચ્છાથી નહીં. અને શરીરની ‘કલા’ (પ્રાણસાર) ખેંચી કાઢે તેવું સ્નાન ક્યારેય ન કરવું.

Verse 22

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन / मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

બ્રાહ્મણએ ગુરુનો ત્યાગ કરવાનો વિચાર મનમાં પણ ક્યારેય ન કરવો. મોહ કે લોભથી જો તે ગુરુને ત્યજે, તો એ ત્યાગથી જ તે પતિત બને છે.

Verse 23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन

લૌકિક, વૈદિક તથા આધ્યાત્મિક—જેનાથી જ્ઞાન મળે તેમાંથી સ્વીકારવું; અને તે જ્ઞાનદાતાને ક્યારેય દ્રોહ ન કરવો.

Verse 24

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः / उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत्

ગુરુ પણ જો અહંકારી હોય, કર્તવ્ય-અકર્તવ્ય ન જાણતો હોય અને કુપથ પર પડેલો હોય, તો મનુએ એવા આચાર્યનો ત્યાગ કરવો કહ્યું છે।

Verse 25

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् भक्तिमाचरेत् / न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनबिवादयेत्

ગુરુના ગુરુ હાજર હોય ત્યારે તેમને પણ પોતાના ગુરુ સમાન ભક્તિ-આદર કરવો. અને ગુરુએ છૂટ આપી હોય તોય અન્ય પૂજ્ય ગુરુઓને વંદન કરવામાં બેદરકારી ન રાખવી।

Verse 26

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु / प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि

પોતપોતાની પરંપરામાં વિદ્યાગુરુઓની આ જ નિત્ય મર્યાદા છે—તેઓ શિષ્યોને અધર્મથી રોકે છે અને સાથે હિતકારી ઉપદેશ પણ આપે છે।

Verse 27

श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् / गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु

શ્રેયસ તરફ દોરી જતાં વિષયોમાં હંમેશાં ગુરુ સમક્ષ હોય તેમ વર્તવું—ગુરુપુત્રો, ગુરુપત્ની અને ગુરુના સ્વજનો પ્રત્યે પણ એ જ શ્રદ્ધાભર્યો નિયમ રાખવો।

Verse 28

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि / अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

ગુરુનો પુત્ર બાળક હોય, સમવયસ્ક હોય કે સહશિષ્ય હોય—યજ્ઞકર્મમાં ઉપદેશ આપતો હોય ત્યારે તે ગુરુ સમાન માનનો અધિકારી છે।

Verse 29

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने / न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च

ગુરુના પુત્ર માટે અંગમર્દન, સ્નાન કરાવવું, તેનું ઉચ્છિષ્ટ ભોજન કરવું તથા તેના પગ ધોવા પણ ન કરવું જોઈએ।

Verse 30

गुरुवत् परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः / असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः

ગુરુની પત્ની જો સમવર્ણની હોય તો ગુરુ સમાન પૂજ્ય છે; ભિન્ન વર્ણની હોય તો ઊભા રહી અભિવાદન અને પ્રણામથી યોગ્ય સન્માન કરવું।

Verse 31

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च / गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

ગુરુપત્ની માટે તેલ લગાવવું, સ્નાન કરાવવું, અંગમર્દન કરવું તથા વાળ ગોઠવવા—આ કાર્યો ન કરવાં।

Verse 32

गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः / कुर्वोत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन्

ગુરુપત્ની જો યુવતી હોય તો અહીં તેના પગ સ્પર્શ કરીને અભિવાદન ન કરવું; ભૂમિ પર સાષ્ટાંગ પડી ‘અસાવહમ્’ કહી વંદન કરવું।

Verse 33

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् / गुरुदारेषु कुर्वोत सतां धर्ममनुस्मरन्

પ્રવાસથી પરત આવી ગુરુના ચરણ પકડી પ્રણામ કરવો અને દરરોજ અભિવાદન કરવું; તેમજ ગુરુપત્ની પ્રત્યે સજ્જનોના ધર્મને સ્મરીને સંયમિત આચરણ રાખવું।

Verse 34

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा / संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया

માસી, મામાની પત્ની, સાસુ અને ફોઈ—આ સર્વેનું યથોચિત પૂજન-સન્માન કરવું જોઈએ; જેમ ગુરુપત્નીનું માન થાય તેમ ગુરુભાર્યા સમાન શ્રદ્ધાથી એમને પણ માનવા।

Verse 35

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि / विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः

ભાઈની પત્ની, તે સવર્ણ હોય તોય, રોજ તો દૂર—ક્યારેય પણ ગ્રહણ કરવી નહીં. પરંતુ ભાઈ પ્રবাসમાં/અનુપસ્થિત હોય તો શાસ્ત્રવિધિ મુજબ જ્ઞાતિસંબંધિ સ્ત્રીને (નિયમ અનુસાર) ગ્રહણ કરી શકાય।

Verse 36

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि / मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्मात् ताभ्यो गरीयसी

પિતાની બહેન, માતાની બહેન અને મોટી બહેન—એમની પ્રત્યે માતા સમાન વર્તન કરવું જોઈએ; કારણ કે માતા તો એમની કરતાં પણ વધુ પૂજ્ય ગણાય છે।

Verse 37

एवमाचारसंपन्नमात्मवन्तमदाम्भिकम् / वेदमध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः

આચારસંપન્ન, આત્મસંયમી અને દંભરહિત એવા શિષ્યને ગુરુએ નિત્ય વેદ સાથે ધર્મ અને પુરાણનાં અંગો પણ ભણાવવાં જોઈએ।

Verse 38

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन् / हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः

શિષ્ય એક વર્ષ ગુરુ પાસે નિવાસ કરે તો, ગુરુએ હજી જ્ઞાનનો ઔપચારિક ઉપદેશ ન આપ્યો હોય તોય, ગુરુવાસ અને સેવાના કારણે ગુરુ તેના દુષ્કૃત/પાપ હરી લે છે।

Verse 39

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः / शक्तो ऽन्नदोर्ऽथो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः

આચાર્યનો પુત્ર—સેવામાં તત્પર, જ્ઞાન આપનાર, ધાર્મિક અને શુદ્ધ; સમર્થ, અન્નદાતા, સાધનસંપન્ન અને સદાચારિ—આ દસ જણ ધર્મ અનુસાર શિક્ષણ માટે યોગ્ય છે.

Verse 40

कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः / आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्विजातयः / एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान्

કૃતજ્ઞ, અદ્રોહી, મેધાવી અને શુભકર્મમાં રત પુરુષ; તેમજ વિશ્વસનીય અને પ્રિય; અને જે દ્વિજ નિયમ મુજબ ષડંગ (વેદાંગ)નું અધ્યાપન કરે—એવા લોકોને જ બ્રહ્મદાન (પવિત્ર જ્ઞાનદાન) આપવું; અન્યથા પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણે જ દાન કરવું.

Verse 41

आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः / उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् / अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्विति चारमेत्

આચમન કરીને સંયમિત રહી, રોજ ઉત્તરમુખ થઈ અધ્યયન કરવું. ગુરુના ચરણો ભક્તિપૂર્વક પકડી, ગુરુના મુખ તરફ જોઈને કહેવું—“ભો ભગવન્, મને ભણાવો.” અને અંતે કહેવું—“વિરામ થાઓ”—અને પછી વિદાય લેવી.

Verse 42

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः / प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति

પૂર્વ કાંઠા તરફ મુખ કરીને બેસી, પવિત્ર આચારોથી પાવન બની, અને ત્રિવિધ પ્રાણાયામથી શુદ્ધ થયા પછી—ત્યારે તે પ્રણવ ‘ૐ’ના જપ-ચિંતન માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 43

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः / कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः

બ્રાહ્મણ—અર્થાત્ કોઈપણ દ્વિજ—પાઠના અંતે નિયમ મુજબ પ્રણવ ‘ૐ’નું ઉચ્ચારણ કરે. તે નિત્ય અધ્યયન કરે અને બ્રહ્મારાધનાની ભાવનાથી અંજલિ બાંધીને આરંભ કરે.

Verse 44

सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् / अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा

સર્વ પ્રાણીઓ માટે વેદ સનાતન નેત્ર છે. તેથી તેનું નિત્ય અધ્યયન કરવું જોઈએ; નહિતર બ્રાહ્મણ્ય (સચ્ચા બ્રાહ્મણધર્મ)માંથી ચ્યુત થાય છે.

Verse 45

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः / प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि

જે નિત્ય ઋગ્વેદની ઋચાઓનું પાઠ કરે અને દૂધની આહુતિ આપે, તે દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; તે દેવતાઓ સદા તૃપ્ત રહી તેને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

Verse 46

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः / सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम्

જે નિયમપૂર્વક યજુર્વેદનું અધ્યયન કરે છે, તે દહીંની આહુતિથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; અને જે સામવેદનું અધ્યયન કરે છે, તે દરરોજ ઘી ની આહુતિઓથી તેમને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 47

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः / धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान्

અથર્વાંગિરસનું નિત્ય અધ્યયન મધની આહુતિથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; અને ધર્મના અંગરૂપ પુરાણો માંસ-આહુતિથી દેવોને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 48

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः / गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः

જળની નજીક નિયમિત રહી વિધિ અનુસાર નિત્યકર્મ કરવું જોઈએ; પછી મનને સમાધાનમાં રાખી અરણ્યસ્થાને જઈ ગાયત્રીનું પણ જપ-અધ્યયન કરવું જોઈએ.

Verse 49

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् / गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः

સહસ્રને પરમ પ્રમાણ, શતને મધ્ય પ્રમાણ અને દશને અવર પ્રમાણ ધરાવતી દેવી ગાયત્રીનો નિત્ય જપ કરવો જોઈએ; આ જ જપ-યજ્ઞ (અંતર્યાગ) તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 50

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः / एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः

પ્રભુએ તુલામાં ગાયત્રી અને વેદોને તોળ્યા; એક તરફ ચાર વેદ અને બીજી તરફ એકલી ગાયત્રી મૂકતાં—બન્ને સમાન ભારવાળા નીવડ્યા।

Verse 51

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् / ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः

પ્રથમ પવિત્ર ઓંકાર ઉચ્ચારી, ત્યારબાદ ક્રમથી વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ) બોલવી; પછી શ્રદ્ધાસહ એકાગ્રચિત્તે સાવિત્રી (ગાયત્રી)નું પાઠ/જપ કરવું।

Verse 52

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः / महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः

પ્રાચીન કલ્પમાં ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ—આ ત્રણ સનાતનરૂપે ઉત્પન્ન થયા. આ ત્રણ મહાવ્યાહૃતિઓ સર્વ અશુભનો નાશ કરનાર છે।

Verse 53

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः / सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः

પ્રધાન, પુરુષ, કાળ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને મહેશ્વર—તથા સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્—આ બધાં ક્રમથી વ્યાહૃતિરૂપે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 54

ओङ्कारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम् / एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहृतः

ઓંકાર એ જ પરમ બ્રહ્મ છે; સાવિત્રી (ગાયત્રી) તે જ અવિનાશી અક્ષરરૂપ કહેવાય છે. આ મંત્ર જ મહાયોગ છે—સારનો પણ સાર તરીકે પ્રખ્યાત.

Verse 55

यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम् / विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्

જે બ્રહ્મચારી દરરોજ આ વેદમાતા ગાયત્રીનું અધ્યયન કરે અને તેનો અર્થ સમજે, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 56

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी / न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

ગાયત્રી વેદજનની છે, ગાયત્રી લોકપાવની છે. ગાયત્રીથી શ્રેષ્ઠ જપ નથી—આ સત્ય જાણીને મુક્તિ મળે છે.

Verse 57

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः / आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्

હે દ્વિજોત્તમો! શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાએ વેદોપાકરણ (વેદાધ્યયનનો આરંભ/નવિકરણ) સ્મૃત છે; અથવા આષાઢ પૂર્ણિમા કે પ્રોષ્ઠપદામાં પણ તે વિધિ માન્ય છે.

Verse 58

उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोर्ऽद्धपञ्चमान् / अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः

ગામ-નગરનો સંગ ત્યજી સાડા ચાર મહિના સુધી, સમાહિત બ્રહ્મચારી વિપ્રે શુચિ અને એકાંત સ્થાને વેદનું અધ્યયન કરવું જોઈએ.

Verse 59

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः / माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि

પુષ્ય નક્ષત્રે દ્વિજએ પોતાના વેદપાઠનું ‘બહિરુત્સર્જન’ કરવું જોઈએ; અથવા માઘ શુક્લપક્ષ આવે ત્યારે પ્રથમ દિવસે પૂર્વાહ્ને કરવું.

Verse 60

छन्दांस्यूर्ध्वमथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः / वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम्

શુક્લપક્ષમાં દ્વિજએ વૈદિક છંદોનું અધ્યયન કરવું; અને કૃષ્ણપક્ષમાં વેદાંગો તથા પુરાણોનું અધ્યયન કરવું—આ રીતે મનુષ્યે પવિત્ર વિદ્યામાં પ્રવૃત્ત થવું.

Verse 61

इमान् नित्यमनध्यायानदीयानो विवर्जयेत् / अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः

વેદાધ્યયનમાં રત વ્યક્તિએ આ નિત્ય-અનધ્યાય કાળ હંમેશા ટાળવા જોઈએ; ભણાવતા હોવા છતાં કે પ્રયત્નપૂર્વક અભ્યાસ કરતાં હોવા છતાં તે સમયે પાઠ ન કરવો.

Verse 62

कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने / विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे / आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः

રાત્રે કાનમાં ગર્જના થાય એવો પવન ફૂંકાય, દિવસે ધૂળનો મોટો ગોઠવણ ઊઠે; વીજળી, ગર્જના અને વરસાદ થાય; તથા મહા ઉલ્કાઓનો ઉપદ્રવ થાય—આ પ્રસંગોમાં પ્રજાપતિએ તત્કાળ (આકાલિક) અનધ્યાય કહ્યો છે।

Verse 63

एतानभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु / तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने

જ્યારે પ્રજ્વલિત યજ્ઞાગ્નિઓ વચ્ચે આ લક્ષણો પ્રગટ થાય, ત્યારે તેને પ્રકટ થયાં જાણીને અનધ્યાય માનવો; તેમજ ઋતુ-વિકૃતિમાં અને અસમે મેઘદર્શન થાય ત્યારે પણ અનધ્યાય સમજવો।

Verse 64

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने / एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि

ભયંકર ગર્જના, ભૂકંપ અને ગ્રહ-નક્ષત્રોના અશુભ વિકાર સમયે—અભ્યાસની ઋતુ હોવા છતાં આ અકાળ ‘અનધ્યાય’ જાણવો।

Verse 65

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने / सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा

આગ ફાટી નીકળે, અથવા વીજળી અને ગર્જનાનો નાદ થાય—ત્યારે અનધ્યાય; અને દિવસની જેમ બાકી રાત્રિમાં પણ આ નિયમ લાગુ પડે છે।

Verse 66

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च / धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः

ગામો અને નગરોમાં નિત્ય અનધ્યાય માનવો; અને ધર્મમાં નિપુણતા ઇચ્છનારોએ દુર્ગંધવાળા સ્થાને પણ હંમેશાં અનધ્યાય રાખવો।

Verse 67

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ / अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

શવ રહેલા ગામની અંદર, તથા વૃષલ (અપવિત્ર જન)ની નજીક—અને રડવું ચાલતું હોય તથા લોકોનો સમૂહ ભેગો થયો હોય ત્યારે—અનધ્યાય થાય છે।

Verse 68

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने / उच्छिष्टः श्राद्धबुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत्

પાણીમાં હોય ત્યારે, મધ્યરાત્રે, વિણ-મૂત્ર વિસર્જન સમયે, ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં, તેમજ શ્રાદ્ધભોજન લેતાં—મનથી પણ (અશુચિ વિષય) વિચારવું નહીં।

Verse 69

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम् / त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके

એકોદિષ્ટ કર્મ માટે અપાયેલું ગૃહદાન સ્વીકારી વિદ્વાન દ્વિજે ત્રણ દિવસ વેદ/બ્રહ્મવિદ્યા પાઠ કે ઉપદેશ ન કરવો; રાજમૃત્યુના સૂતકમાં તથા રાહુ-ગ્રહણના અશૌચમાં પણ તેમ જ.

Verse 70

यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति / विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

અનુદિષ્ટ (અશુદ્ધ) આસક્તિનો અતિસૂક્ષ્મ અંશ અને તેની ગંધ વિદ્વાન બ્રાહ્મણના દેહમાં જેટલા સમય રહે, તેટલા સમય સુધી તે બ્રહ્મવિદ્યા જાહેર રીતે કીર્તન/ઉપદેશ ન કરે.

Verse 71

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् / नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च

સૂઈને, પગ લંબાવીને, અથવા પગ અયોગ્ય રીતે રાખીને વેદાધ્યયન ન કરવું; માંસ ભક્ષણ કર્યા પછી તથા સૂતક-સંબંધિત અન્ન ખાઈ તરત પણ અધ્યયન ન કરવું.

Verse 72

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि / अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च

ઘન ધુમ્મસમાં, બાણનો અપશકુન શબ્દ સાંભળાય ત્યારે, બંને સંધ્યાકાળે, તેમજ અમાવાસ્યા, ચતુર્દશી, પૌર્ણિમા અને અષ્ટમી તિથિઓમાં (વેદપાઠમાં સંયમ/વિરામ રાખવો).

Verse 73

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् / अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु

ઉપાકર્મ અને ઉત્સર્ગ પ્રસંગે ત્રણ રાત્રિનું ક્ષપણ (પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત) સ્મૃત છે; અષ્ટકા તિથિઓમાં અહોરાત્ર, તેમજ ઋતુ-અંતની રાત્રિઓમાં પણ તે પાલન કરવું.

Verse 74

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च / तिस्त्रो ऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षेतु सूरिभिः

માર્ગશીર્ષ, પૌષ અને માઘ—આ ત્રણેય માસોમાં વિદ્વાનો કૃષ્ણપક્ષમાં કરવાપાત્ર ત્રણ ‘અષ્ટકા’ અનુષ્ઠાનો જણાવે છે.

Verse 75

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च / कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः

શ્લેષ્માતક, શાલ્મલી અને મધૂક વૃક્ષોની છાયામાં બેસીને વેદપાઠ/અધ્યયન ન કરવું; અને કોવિદાર તથા કપિત્થના નીચે તો ક્યારેય વેદાધ્યયન ન કરવું.

Verse 76

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि / आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्

એક જ વિદ્યામાં સહઅધ્યયન કરનારનું મૃત્યુ થાય, અથવા સહ-બ્રહ્મચારીનું અવસાન થાય, કે આચાર્ય પરલોક પામે—તો ત્રણ રાતનું શુદ્ધિ-અનુષ્ઠાન (ક્ષપણ) સ્મૃત છે.

Verse 77

छिद्राण्येतानि विप्राणांये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः / हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत्

વિપ્રોના આ જ ‘છિદ્ર’ છે—અર્થાત્ જે સમય અનધ્યાય તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તે કાળમાં રાક્ષસી બાધાઓ તેમને પીડે છે; તેથી તે સમયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 78

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च / उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि

નિત્યકર્મમાં અનધ્યાય નથી; સંધ્યોપાસનમાં પણ નથી. તેમ જ ઉપાકર્મમાં, કર્માંતમાં અને હોમમંત્રોમાં પણ (પાઠ રોકાતો નથી).

Verse 79

एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः / अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति

જ્યારે પવન અતિશય તેજે ફૂંકાય, ત્યારે માત્ર એક ઋચા, અથવા એક યજુઃ-મંત્ર, કે એક સામ જ અધ્યયન કરવો; તેમજ અષ્ટકા વગેરે વિશેષ દિવસોમાં પણ પાઠનો અંશ અતિ અલ્પ રાખવો।

Verse 80

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः / न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्

અનધ્યાયનો નિયમ વેદાંગો પર નથી, ઇતિહાસ-પુરાણો પર નથી, અને અન્ય ધર્મશાસ્ત્રો પર પણ નથી; પર્વદિવસે પણ આ ગ્રંથોનો અભ્યાસ છોડવો નહીં।

Verse 81

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् / ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

આ રીતે બ્રહ્મચારીઓનો ધર્મ સંક્ષેપમાં વર્ણવાયો; જે પૂર્વકાળે બ્રહ્માએ શુદ્ધ અને સંયમી ઋષિઓને ઉપદેશ કર્યો હતો।

Verse 82

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः / स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः

જે દ્વિજ શ્રુતિ (વેદ)નું અધ્યયન કર્યા વિના અન્ય પ્રયત્નોમાં લાગી જાય, તે સંપૂર્ણ મોહગ્રસ્ત છે; વેદબાહ્ય હોવાથી દ્વિજાતિઓએ તેની સાથે સંવાદ ન કરવો।

Verse 83

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः / पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति

દ્વિજને માત્ર વેદપાઠથી જ સંતોષ માનવો નહીં; જે ‘માત્ર પાઠ’માં જ ડૂબી રહે, તે કાદવમાં ફસાઈ ગયેલી ગાયની જેમ નીચે ધસી જાય છે।

Verse 84

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् / ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते

જે વિધિપૂર્વક વેદ અધ્યયન કરે, પણ વેદાર્થનું વિચાર-મનન ન કરે, તે વંશসহિત પણ શૂદ્રસમાન બની વેદફળની પાત્રતા પામતો નથી.

Verse 85

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ / युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात्

જો કોઈ ગુરુમાં અતિશય (નિત્ય) નિવાસ કરવા ઇચ્છે, તો સંયમી બની દેહવિમોચન સુધી સતત તેમની સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 86

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् / अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः

વનમાં જઈને પણ વિધિપૂર્વક જાતવેદસ્ (અગ્નિ)માં હવન કરવો; અને બ્રહ્મનિષ્ઠ, સમાહિત થઈ સદા નિત્ય સ્વાધ્યાય કરવો.

Verse 87

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः / अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः

જે સંયમી છે અને ભસ્મસ્નાનમાં પરાયણ છે, તે સાવિત્રી (ગાયત્રી), શતરુદ્રીય અને વિશેષ કરીને વેદાંતનો સતત અભ્યાસ કરે.

Verse 88

एतद् विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः / पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः

વેદ અને આગમ સાથે સંપૂર્ણ સુસંગત એવું આ પરમ પુરાણવિધાન અહીં તમને યોગ્ય રીતે જણાવાયું છે. પ્રાચીનકાળે મહર્ષિપ્રવરો પૂછતાં દેવસ્વરૂપ સ્વાયંભુવ મનુએ આ જ ઉપદેશ આપ્યો હતો.

Verse 89

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् / मोहजालमपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदमनामयं शिवम्

જે અંતઃકરણને ઈશ્વરને સમર્પિત કરીને, વિધાન જાણીને નિર્ધારિત વિધિનું આચરણ કરે છે, તે મોહજાળ ત્યજી અમૃતત્વ પામે છે અને તે નિરામય, કલ્યાણમય શિવપદને પ્રાપ્ત કરે છે।