વિષ્ણુ in the Rig Veda

અતએવ દેવો અમને રક્ષા કરે, ત્યાંથી જ્યાં વિષ્ણુએ વિક્રમ કર્યો; પૃથ્વીના સાત ધામો દ્વારા—વ્યવસ્થિત નિવાસસ્થાનો દ્વારા—તેને સ્થાપિત કર્યા.

આ વિષ્ણુ છે, જેણે વિક્રમ કર્યો; ત્રિધા રીતે તેણે પોતાનું પદ સ્થાપ્યું. તેનું એક પદ પાંસુરે—ધૂળમાં—ગુપ્ત અને ઘનિષ્ઠ રીતે દબાયેલું છે.

વિષ્ણુ અદાભ્ય ગોપા—અચૂક રક્ષક—ત્રણ પગલાં વિક્રમ્યા; તેમાંથી ધર્મોને ધારણ કરે છે.

વિષ્ણુના કર્મો જુઓ—જ્યાંથી તેણે વ્રતોને નિહાળ્યા અને પ્રગટ કર્યા; તે ઇન્દ્રનો યુજ્ય સખા છે.

વિષ્ણુનું તે પરમ પદ સૂરિઓ સદા જુએ છે—આકાશમાં વિસ્તરેલા નેત્ર સમાન.

તત્—વિપ્રાસો, વિપન્યવઃ, જાગૃવાંસઃ—એકસાથે પ્રજ્વલિત કરે છે: વિષ્ણુના પરમ પદનું પ્રકાશ, તેની સર્વોચ્ચ સ્થિતિ—જેને તેઓ અંતરમાં પ્રગટ કરવા પ્રયત્ન કરે છે.

એ તો માતાના સવન-પ્રેસિંગોમાં જ, જન્મતાં જ તરત, મહાન આનંદરસ—મોહક આહાર—પી ગયો. બળવાન વિષ્ણુએ પકવાતું (રસ/અન્ન) ચોરી લીધું; તેણે વરાહને વિંધ્યો અને તેને શિલા/અદ્રિની પાર ફેંકી દીધો.

તેઓ—પોતાના જ સ્વતવસ્ (સ્વશક્તિ) વડે—મહિમાથી વિશાળ બન્યા; સ્વર્ગમાં સ્થિર થયા અને પોતાનું નિવાસસ્થાન વિસ્તૃત કર્યું. અને જ્યારે વિષ્ણુએ ઉન્મત્ત વૃષભને દોડાવ્યો—મદથી અચ્યુત (અચલ) એવા—ત્યારે તેઓ પ્રિય બર્હિષિ (યજ્ઞઘાસ) પર પ્રાણશક્તિઓની જેમ…

અને અમારી ધીઓ—પ્રકાશકિરણોના અગ્રે ચાલતી—સુયોગ્ય ગતિ પામે; હે પૂષન, હે વિશાળગામી વિષ્ણુ, અમારા માટે કલ્યાણથી ભરેલી અવસ્થાનો કર્તા થાઓ.

મિત્ર તરફથી અમને શાંતિ; વરુણ તરફથી શાંતિ. આર્યમન અમને શાંતિદાયક બને. ઇન્દ્ર અને બૃહસ્પતિ તરફથી અમને શાંતિ; ઉરુક્રમ વિષ્ણુ તરફથી અમને શાંતિ.

હવે હું વિષ્ણુના વીર્ય (વીર પરાક્રમો) પ્રગટ કરું છું: જેમણે પાર્થીવ રાજાંસિ—પૃથ્વીના લોકવિસ્તારો—માપ્યા; જેમણે ઉચ્ચ સધસ્થ (ઉચ્ચ સ્થાન)ને આધાર આપ્યો; અને ઉરુગાય (વિસ્તૃત-ગીત) સ્તુત વિષ્ણુ ત્રિધા—ત્રિગુણ ગતિ—રૂપે પગલાં ભરી આગળ વધ્યા.

અતએવ વિષ્ણુનું સ્તવન તેના પરાક્રમથી થાય છે—ભયંકર ભટકતા મૃગ સમાન, પર્વતશિખરો પર નિવાસ કરનાર. જેના વિશાળ ત્રણ વિક્રમણોમાં સર્વ ભૂવનો પોતાનું નિવાસસ્થાન પામે છે.

વિષ્ણુ માટે અમારી મનોભાવના બળપૂર્વક આગળ વધે—ગિરિક્ષિત, ઉરુગાય, વૃષણ; જે એકલો જ આ દીર્ઘ, વિસ્તૃત સધસ્થાનને માત્ર ત્રણ પગલાંથી માપી ગયો.

અમે તે પ્રિય માર્ગને પ્રાપ્ત કરીએ, જ્યાં દેવને શોધનારા નર આનંદિત થાય છે. કારણ કે એ જ ઉરુક્રમ (વિષ્ણુ)નું સાચું બંધુત્વ છે; વિષ્ણુના પરમ પદમાં મધુર આનંદનો સ્રોત છે.

હે શૂરવીરો, વિષ્ણુ—મહાન વીર શક્તિ—માટે તમારું સ્તુતિગાન આગળ ધરો; જે શુદ્ધ સોમરસના આનંદથી મત્ત છે અને વિચારને જાગૃત કરે છે. જે પર્વતોના શિખરો પર અજય રહી ઊભો છે—વિસ્તૃત સત્તાવાળો—સારા અશ્વ સમો દૃઢ અને સીધો.

હે ઇન્દ્ર–વિષ્ણુ, તમારાં બંને ત્વરિત પરાક્રમી દેવતાઓનું યુદ્ધ ખરેખર ઉગ્ર છે; સોમપાન કરનાર (સુતપા) તમારાં માટે સુરક્ષિત માર્ગને વિશાળ કરે છે. અને જ્યારે નશ્વર મનુષ્ય સામે શત્રુબળ ગોઠવાય, ત્યારે અગ્નિના દાહમાંથી પણ અને ધસી આવતી આફતમાંથી પણ…

અમારા માટે મિત્ર સમા કૃપાળુ અને સ્નેહી થાઓ—ઘૃતથી સમૃદ્ધ અર્પણવાળો, વ્યાપક તેજવાળો, સીધા માર્ગે ચાલનાર અને વિશાળ વિસ્તરણવાળો. ત્યાર પછી, હે વિષ્ણુ, જાણકાર દ્વારા પણ, સ્તોત્ર અને યજ્ઞ હવિષ સાથે યોગ્ય રીતે સિદ્ધ થવા યોગ્ય છે.

જે વિષ્ણુને—પૂર્વકાળના ઋષિ અને છતાં સદા નવ્ય, સુબુદ્ધિને જગાડનાર—દાન અર્પે છે; અને જે તેના જન્મેલા મહત્ત્વનું મહાન રીતે વર્ણન કરે છે—તે મનુષ્ય પ્રેરિત શ્રવણશક્તિઓ (શ્રવઃ) વડે કઠિનથી જોડાય તેવું પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે.

હે સ્તોતાઓ, તેને—પૂર્વ્યને—અમે એમ જાણીએ જેમ ઋતના ગર્ભને જાણીએ, જેને તે પોતાના જન્મથી જ પરિપૂર્ણ કરે છે. તેના નામને પણ જાણીને તેને પ્રગટ કહો; હે વિશાળ વિષ્ણુ, અમે તમારી સુમતિમાં ભાગીદાર બનીએ છીએ.

તેના વિષે રાજા વરુણ પોતાનું રાજસ દૃષ્ટિ-રક્ષણ ધારણ કરે છે; અશ્વિનો તેની ક્રતુ (કાર્યકારી ઇચ્છા) સાથે જોડાય છે; મરુત-વેધસ શક્તિ દિવસને શોધનાર ઉત્તમ વિવેક (દક્ષ)ને ધારણ કરે છે. અને વિષ્ણુ—મિત્ર—તેના માટે તેજસ્વી વ્રજ (પ્રકાશમય આવરણ/વાડો) પણ…