Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડપુરાણના પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુશંગપાદમાં ‘ધ્રુવચર્યાકિર્તન’ નામે ત્રેવીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી સુનયો ફરી સંશયયુક્ત થઈ રોમહર્ષણને વધુ ઉત્તર પૂછવા લાગ્યા।

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

તમે વિસ્તારે કહ્યું કે ‘ગૃહોને ગ્રહણ કરો’—તે કેવી રીતે? દેવગૃહો કેવી રીતે થાય, અને જ્યોતિઓનું વર્ણન કેવી રીતે કરવું?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

આ બધું સમજાવો અને જ્યોતિઓનો નિર્ણય પણ કહો. વાયુએ કહ્યું—તેમના વચન સાંભળી ત્યારે સૂત એકાગ્ર થયો.

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

ત્યારે તેણે તેમના સંશયનો નિર્ણય કરતું પરમ વચન કહ્યું—આ વિષયમાં મહાપ્રાજ્ઞોએ જ્ઞાનબુદ્ધિથી જે કહ્યું છે તે.

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

હવે હું તમને સૂર્ય અને ચંદ્રના ઉદ્ભવનું વર્ણન કહું છું—અને અહીં સૂર્ય-ચંદ્ર ગ્રહો કેવી રીતે દેવગૃહ તરીકે સ્મૃત છે તે.

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

પછી હું ત્રિવિધ અગ્નિના ઉદ્ભવનું વર્ણન કરીશ—દિવ્ય અગ્નિ, ભૌતિક અગ્નિ, તેમજ અબ્યોનિ અને પાર્થિવ અગ્નિનું.

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

રાત વીતી ગયા પછી, અવ્યક્ત-જન્મા બ્રહ્માના કાળે આ સર્વ જગત અવ્યાકૃત હતું અને રાત્રિના તમસથી આવૃત હતું.

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

જ્યારે આ લોકમાં સર્વ ભૂતો લય પામી વિશેષતાઓ નષ્ટ થઈ, ત્યારે ભગવાન સ્વયંભૂ ત્યાં લોકવ્યવસ્થા સિદ્ધ કરવા પ્રગટ થયા.

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

આવિર્ભાવ કરવાની ઇચ્છાથી તે જ્યોતકીડા સમાન વિચર્યો; પછી લોકના આદિમાં પૃથ્વી અને જળમાં આશ્રિત અગ્નિને તેણે જોયો.

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

પ્રકાશ માટે ઈશ્વરે તેને સંવૃત કરીને ત્રણ રીતે વિભાજિત કર્યું; આ લોકમાં જે પવન પાર્થિવ (સ્થૂલ) છે, તેને ‘અગ્નિ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

જે સૂર્યમાં તપે છે તે ‘શુચિ-અગ્નિ’ તરીકે સ્મરાય છે; અને જે વિદ્યુત્-સ્વરૂપ જળમાં સ્થિત છે તે જાણવો—હવે હું તેમના લક્ષણો કહું છું.

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

વૈદ્યૂત, જાઠર અને સૌર—આ ત્રણેય જળના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા શ્રેષ્ઠ તેજ છે. તેથી સૂર્ય જળ પીને પોતાની કિરણોથી આકાશમાં દીપ્ત થાય છે.

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

વૈદ્યૂત તેજથી આવિષ્ટ થઈ વર્ષારૂપે પ્રગટ થતો અગ્નિ જળથી શાંત થતો નથી. તેમજ માનવોના ઉદરમાં સ્થિત પાવક પણ જળથી વશ થતો નથી.

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

અતએવ સૌર, વૈદ્યૂત અને જાઠર—આ ત્રણેય અનિંધન છે. તેમાંનું થોડું તેજ જળમાં નિવાસ કરે છે એમ માનવામાં આવે છે, અને થોડું તેજ ઇંધન વિના પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

કાષ્ઠ-ઇંધનને મથનથી ઉત્પન્ન થયેલો પાવક જળથી શાંત થાય છે. જ્વાલાયુક્ત પવમાન અગ્નિ દીપ્તિમાન છે; પરંતુ જાઠર અગ્નિ નિષ્પ્રભ કહેવાયો છે.

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

અને મંડળમાં જે શ્વેત, ઉષ્માવિહીન, પ્રકાશક તેજ છે—તે સૌર પ્રભા છે; તે દેવાકર (સૂર્ય)માં એક પાદથી અસ્ત જાય છે.

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

રાત્રિ અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી તે દૂરથી પણ પ્રકાશિત દેખાય છે. અને ફરી ઉદય થતા સૂર્યમાં અગ્નિમય ઉષ્ણતા પ્રવેશે છે.

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

પાર્થિવ અગ્નિના એક અંશથી જ આ અગ્નિ તપે છે. સૌર-અગ્નેય તેજમાં પ્રકાશ અને ઉષ્ણતા—બન્ને છે.

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

પરસ્પર પ્રવેશથી તેઓ એકબીજાને પોષે છે. ભૂમિના ઉત્તર અર્ધભાગમાં (એકનું સ્થાન) અને દક્ષિણમાં અગ્નિનું પણ સ્થાન છે.

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

સૂર્ય ફરી ઉગે ત્યારે રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે. તેથી દિવસ-રાતના પ્રવેશથી જળ તપ્ત બને છે.

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય ત્યારે દિવસ જળમાં પ્રવેશે છે. તેથી રાત્રે ફરી શ્વેત અને તેજસ્વી જળ દેખાય છે.

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

આ ક્રમયોગથી પૃથ્વીના દક્ષિણ-ઉત્તર અર્ધમાં જળ નિત્ય ઉદય-અસ્ત દ્વારા અહોરાત્રમાં પ્રવેશે છે।

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

જે સૂર્ય તપે છે તે પોતાની કિરણોથી જળ પીવે છે; પાર્થીવ અગ્નિ સાથે મિશ્રિત હોવા છતાં તે દિવ્ય અને શુચિ ગણાય છે।

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

સહસ્રપાદ એવો શુચિ વહ્નિ ઘૃતકુંભ સમાન તેજસ્વી થઈ, નાડીઓના સહસ્ર દ્વારા સર્વ તરફથી જળ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

નદીજન્ય, સમુદ્રજન્ય તથા સર્વત્ર કૂપજળ; સ્થાવર-જંગમમાં રહેલું અને કુલ્યા વગેરે નાળાઓનું જે જળ—તે બધું।

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

તેના કિરણોનું સહસ્ર શીત, વર્ષા અને ઉષ્ણતાને પ્રગટ કરે છે; અને તેમાંની ચારસો નાડીઓ વિચિત્ર રૂપે વર્ષા વરસાવે છે।

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

ચન્દના, સાધ્ય તથા કૂતના-અકૂતના—‘અમૃતા’ નામે ઓળખાતી આ સર્વ રશ્મિઓ વરસાદની સૃષ્ટિ કરે છે।

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

તેમમાંથી ફરી હિમોદ્ગત એવી ત્રણસો અન્ય રશ્મિઓ ઉત્પન્ન થાય છે; તે દૃશ્યા, મેઘા, યામ્યા અને હ્રદિની નામે ઓળખાઈ હિમની સૃષ્ટિ કરે છે।

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

તેમને ‘ચન્દ્રા’ નામે કહેવાય છે; તેમની ગભસ્તિઓ મિત-પ્રભા ધરાવે છે. તેમજ શુક્લા, કુહકા, ‘ગાવો’ અને ‘વિશ્વભૃત’ પણ છે।

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

‘શુક્લા’ નામની તે સર્વ ત્રણસો રશ્મિઓ ધર્મની સૃષ્ટિ કરનાર છે; તે નાડીઓને સમાન રીતે વહેંચી મનુષ્ય, પિતૃ અને દેવતાઓમાં પ્રવાહિત થાય છે।

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

તે અહીં ઔષધિ દ્વારા મનુષ્યોને, સ્વધા દ્વારા પિતૃઓને, અને અમૃત દ્વારા સર્વ દેવતાઓને—આ ત્રણને ત્રણ રીતે તૃપ્ત કરે છે।

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

વસંત અને ગ્રીષ્મમાં તે ત્રણસો કિરણોથી તાપ આપે છે; અને વર્ષા તથા શરદમાં ચારસો કિરણોથી વરસાદ વરસાવે છે।

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

હેમંત અને શિશિરમાં તે ત્રણસો કિરણોથી હિમ છોડે છે; (આદિત્યરૂપે) ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, પૂષા, મિત્ર, વરુણ અને અર્યમા છે।

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

અંશુ, વિવસ્વાન, ત્વષ્ટા, સવિતા અને વિષ્ણુ—આ (આદિત્યરૂપ) છે; માઘ માસમાં વરુણ અને ફાલ્ગુનમાં પૂષા સ્મૃત છે।

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

ચૈત્ર માસમાં દેતોઽંશુ, વૈશાખમાં ધાતા (તાપન), જ્યેષ્ઠમાં ઇન્દ્ર, અને આષાઢમાં સવિતા-રવિ (રૂપ) થાય છે।

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

શ્રાવણ માસમાં વિવસ્વાન; પ્રોષ્ઠપદ માસમાં ભગ સ્મૃત છે; આશ્વયુજમાં પર્જન્ય; અને કાર્તિકમાં ત્વષ્ટા તથા રવિ (રૂપ) થાય છે।

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

માર્ગશીર્ષમાં સૂર્ય ‘મિત્ર’ સ્વરૂપે થાય છે, અને પૌષમાં સનાતન ‘વિષ્ણુ’ સ્વરૂપે. વરુણના અર્કકર્મમાં પાંચ હજાર રશ્મિઓ પ્રવર્તે છે.

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

છ હજાર રશ્મિઓથી દેવ પૂષા, અને સાત હજારથી અશુ. આઠ હજારથી ધાતા, અને નવ હજાર રશ્મિઓથી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) પ્રવર્તે છે.

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

સવિતા દસ (હજાર) રશ્મિઓથી ગતિ કરે છે, અને ભગ અગિયારથી. સિત્ર સાત રશ્મિઓથી તપે છે, અને ત્વષ્ટા પણ આઠ (હજાર) રશ્મિઓથી તપે છે.

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

અર્યમા દસ (હજાર) રશ્મિઓથી ગતિ કરે છે, પર્જન્ય નવ રશ્મિઓથી તપે છે. અને વિષણુ છ હજાર રશ્મિઓથી મેદિની (પૃથ્વી)ને તપાવે છે.

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

વસંતમાં સૂર્ય કપિલ (તામ્રવર્ણ) હોય છે; ગ્રીષ્મમાં અર્ક કનકપ્રભા ધરાવે છે. વર્ષામાં તે શ્વેતવર્ણ; અને શરદમાં ભાસ્કર પાંડુવર્ણ થાય છે.

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

હેમંત ઋતુમાં સૂર્ય તામ્રવર્ણનો અને શૈશિરમાં રવિ લોહિતવર્ણનો થાય છે. આ રીતે ઋતુજન્ય સૂર્યના વર્ણો પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે.

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

સૂર્ય ઔષધિઓમાં બળ સ્થાપે છે અને પિતૃઓમાં સ્વધા દ્વારા તૃપ્તિ આપે છે. દેવોમાં પણ અમૃતનું કારણ તે જ છે; છતાં આ ત્રણમાં તે પરસ્પર ‘ત્રય’ આપતો નથી.

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

આ રીતે લોકહિત સાધનારા સૂર્યના સહસ્ર કિરણો ઋતુને પામી વિભાજિત થાય છે અને જળમાં શીત-ઉષ્ણ પ્રવાહ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

આ રીતે આ શ્વેત, ભાસ્વર મંડળ ‘સૂર્ય’ નામે ઓળખાય છે. નક્ષત્રો, ગ્રહો અને સોમ (ચંદ્ર) માટે આ જ પ્રતિષ્ઠા તથા યોનિ છે.

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

ચંદ્ર, નક્ષત્રો અને સર્વ ગ્રહો—આ બધા સૂર્યસંભવ છે એમ જાણવું. નક્ષત્રોના અધિપતિ સોમ છે અને ગ્રહોના રાજા દિવાકર (સૂર્ય) છે.

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

શેષ પાંચ ગ્રહો ઈશ્વરસ્વરૂપ, ઇચ્છાનુસાર વિચરનારા જાણવાં. પાઠમાં અગ્નિને આદિત્ય કહેવામાં આવ્યું છે અને જળને ચંદ્ર માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

હવે શેષ ગ્રહોની પ્રકૃતિઓ યોગ્ય રીતે વર્ણવાઈ રહી છે—સાંભળો. દેવસેનાપતિ સ્કંદને જ ‘અંગારક’ ગ્રહ તરીકે પાઠમાં કહેવામાં આવે છે.

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

વેદજ્ઞાન જાણનારા વિદ્વાનો બુધ ગ્રહને નારાયણ કહે છે. અને રુદ્ર જ વૈવસ્વત—સાક્ષાત્ યમ, લોકપ્રભુ—સ્વયં છે.

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

મહાગ્રહ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મંદગામી શનૈશ્વર છે. અને દેવો તથા અસુરોના બે ગુરુ—શુક્ર અને બૃહસ્પતિ—પ્રકાશમાન મહાગ્રહો છે.

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

આ બંને—શુક્ર અને બૃહસ્પતિ—પ્રજાપતિના પુત્રો છે. સમગ્ર ત્રૈલોક્યનું મૂળ આદિત્ય જ છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

આમાંથી જ દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે; રુદ્ર, ઉપેન્દ્ર, ઇન્દ્ર, ચન્દ્ર તથા ત્રિદિવવાસી શ્રેષ્ઠ વિપ્રો પણ એમાંથી જ છે।

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

જે સર્વ તેજસ્વીઓની પૂર્ણ જ્યોતિ અને સર્વ લોકોમાં વ્યાપેલું તેજ છે, તે જ સર્વાત્મા, સર્વલોકેશ્વર, મહાદેવ અને પ્રજાપતિ છે।

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

સૂર્ય જ ત્રિલોકનો શૂલસ્વરૂપ પરમ દેવ છે; તેમાંથી જ સર્વનું જન્મ થાય છે અને તેમાં જ સર્વનું લય થાય છે।

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

હે વિપ્રો! લોકોના ભાવ અને અભાવ પ્રાચીનકાળે આદિત્યમાંથી જ નિષ્પન્ન થયા; જગતને જાણવાપાત્ર ગ્રહ એ જ દીપ્તિમાન, સુપ્રભ રવિ છે।

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

અહીં જ ક્ષણો, મુહૂર્તો, દિવસો, રાત્રિઓ અને સર્વ પક્ષો વારંવાર જન્મે છે અને વારંવાર નાશ પામે છે।

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

માસો, સંવત્સરો, ઋતુઓ અને યુગો—આ બધું; તે આદિત્ય વિના કાળની ગણતરી નથી.

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

કાળ વિના ન નિગમવિધિ, ન દીક્ષા, ન દૈનિક કર્મક્રમ; અને ઋતુઓનો વિભાગ ન હોય તો પુષ્પ, મૂળ, ફળ ક્યાંથી?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

અન્નની ઉપજ ક્યાંથી થાય, અથવા તૃણ-ઔષધિઓનો સમૂહ પણ કેવી રીતે થાય? અને પ્રાણીઓના વ્યવહારનો અભાવ થઈ જાય—દિવ્ય લોકમાં પણ અહીં પણ।

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

જગતને તપાવનાર ભાસ્કર વિના અંધકાર-ચોરને કોણ અટકાવે? એ જ કાળ છે, એ જ અગ્નિ છે—દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિ।

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! એ ચરાચર સહિત ત્રૈલોક્યને તપાવે છે; એ જ તેજનો ઢગલો છે, જે સર્વલોકનું તમ નાશ કરે છે.

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

ઉત્તમ માર્ગને આશ્રય લઈને વાયુની તેજસ્વી પ્રભાઓથી આ જગત્ બાજુ, ઉપર અને નીચે—સર્વત્ર તપે છે।

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

જેમ પ્રકાશક દીવો ઘરના મધ્યમાં લટકાવેલો હોય તો તે બાજુ, ઉપર અને નીચે—સમાન રીતે—અંધકારનો નાશ કરે છે।

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

તેમ જ સહસ્ર કિરણોવાળો, ગ્રહરાજ, જગત્પતિ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી સમગ્ર જગતને સર્વત્ર પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

રવિની જે સહસ્ર કિરણો અગાઉ કહેલી, તેમાં ફરી સાત કિરણો શ્રેષ્ઠ છે—જે ગ્રહોને ચલાવનારી (માર્ગદર્શક) છે।

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

આ (સાત શ્રેષ્ઠ કિરણો) છે—સુષુમ્ણ, હરિકેશ, વિશ્વકર્મા, વિશ્વશ્રવા; અને વધુ બે—સંપદ્ તથા વસુરત—અતિ ઉત્તમ છે।

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

પછી એક બીજી કિરણ ‘અર્વાવસુ’ કહેવાય છે અને બીજી ‘સ્વરાટ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ‘સુષુમ્ણા’ સૂર્યની કિરણ છે; તે ક્ષીણ ચંદ્રને પણ પોષે છે.

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

તે ‘સુષુમ્ણા’ તિર્યક તથા ઊર્ધ્વ ગતિ ધરાવતી તરીકે કીર્તિત છે. જે પૂર્વ તરફ છે તે ‘હરિકેશ’ અને ‘ઋક્ષયોનિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

દક્ષિણમાં ‘વિશ્વકર્મા’ નામની કિરણ બુધને વધારેછે. અને જે પશ્ચિમમાં છે તે ‘વિશ્વશ્રવા’; વિદ્વાનો તેને ‘શુક્રયોનિ’ તરીકે સ્મરે છે.

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

જે કિરણ ‘સંપદ્વસુ’ છે તે ‘લોહિત’ (મંગળ)ની યોનિ/ઉદ્ભવસ્થાન છે. અને છઠ્ઠી ‘અર્વાવસુ’ કિરણ બૃહસ્પતિની યોનિ કહેવાય છે.

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

અને ‘સ્વરાટ’ નામની કિરણથી શનૈશ્ચર (શનિ) પણ પોષાય છે. આ રીતે સૂર્યના પ્રભાવથી ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ તેજસ્વી થાય છે.

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

તે બધાં આકાશમાં વર્તે છે અને આ સમગ્ર જગત ફરી ફરી ગતિમાન રહે છે; કારણ કે તે ક્ષય પામતાં નથી, તેથી ‘નક્ષત્ર’ કહેવાય છે।

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

આ ક્ષેત્રો પહેલાં કિરણો સાથે પ્રગટ થાય છે; પછી નક્ષત્રોના કારક એવા સૂર્ય તેમના ક્ષેત્રોને યથાવત્ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

અહીં પુણ્યથી પાર ઉતરેલાઓને પુણ્યના અંતે ગ્રહાશ્રય મળે છે; તારણ કરવાને કારણે આ ‘તારકા’ છે અને શ્વેત તેજને કારણે પણ ‘તારકા’ કહેવાય છે।

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

દિવ્ય, પાર્થીવ અને રાત્રિકાલીન—સર્વ રીતે; આદિત્ય પોતાના તેજથી સદા બધાનું, તપસ્વીઓના તપનું પણ, આદાન કરે છે।

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

ધાતુઓમાં ‘સ્વન’ ધાતુનો અર્થ ‘સ્યન્દન’ (પ્રવાહ કરાવવો) એમ પણ માનવામાં આવે છે; તેજ અને જળને પ્રવાહિત કરવાને કારણે તે ‘સવિતા’ કહેવાય છે।

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘ચદી’ નામનો આ ધાતુ બહુઅર્થક છે અને હ્લાદન (આનંદ) દર્શાવે છે; શુક્લત્વ, અમૃતત્વ અને શીતત્વમાં પણ તેનો ભાવ માનવામાં આવે છે।

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

સૂર્ય અને ચંદ્રના દિવ્ય, તેજસ્વી મંડળો આકાશમાં સ્થિત છે; તે જલ-તેજોમય, શુક્લ, ગોળ કુંભ સમાન અને શુભ છે।

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

ત્યાં શશિ (ચંદ્ર)નું મંડળ ઘન જલતત્ત્વમય માનવામાં આવ્યું છે; અને ભાસ્કર (સૂર્ય)નું શુક્લ મંડળ ઘન તેજતત્ત્વમય છે।

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

સર્વ દેવતાઓ સર્વ રીતે આ સ્થાનોમાં પ્રવેશ કરે છે; અને સર્વ મન્વંતરોમાં તેઓ નક્ષત્રો, સૂર્ય અને ગ્રહોના આશ્રયથી સ્થિત રહે છે।

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

એ સ્થાનો જ દેવગૃહો છે અને તે જ નામોથી પ્રસિદ્ધ થાય છે; સૂર્ય ‘સૌર’ સ્થાને પ્રવેશે છે અને સોમ (ચંદ્ર) તેમ જ ‘સૌમ્ય’ સ્થાને।

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

શુક્ર દેવ શૌક્ર નામના સ્થાને પ્રવેશે છે, જે સોળ કિરણોથી પ્રકાશમાન છે. બૃહસ્પતિ જૈવ સ્થાને અને લોહિત (મંગળ) લૌહિત સ્થાને પ્રવેશે છે.

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

શનૈશ્ચર (શનિ) શનૈશ્ચર નામના સ્થાને પ્રવેશે છે; દેવ પણ તેમ જ શાનૈશ્ચરમાં. પછી બુધ બૌધ સ્થાને અને સ્વર્ભાનુ પોતાના સ્વર્ભાનુ-સ્થાને સ્થિત થાય છે.

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

બધાં નક્ષત્રો પોતાના પોતાના નક્ષત્ર-સ્થાનોમાં પ્રવેશે છે. આ સર્વ ગ્રહ-ગૃહો પુણ્યાત્માઓ માટે જ્યોતિર્મય નિવાસ બને છે.

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

કલ્પના આરંભે આ વ્યવસ્થા પ્રવર્તી અને સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા નિર્મિત થઈ. પ્રલયનો મહાસંપ્લવ આવે ત્યાં સુધી આ સ્થાનો સ્થિર રહે છે.

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

બધા મન્વંતરોમાં તે દેવસ્થાનો નિશ્ચિત રીતે રહે છે. તે દેવસ્થાનોમાં તેમના અધિષ્ઠાતા (અભિમાની) દેવતાઓ ફરી ફરી સ્થિત થાય છે.

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

જે દેવો ભૂતકાળ સાથે ભૂત થયા, ભવિષ્ય સાથે ભવિષ્યમાં રહેશે, અને વર્તમાન સાથે વર્તમાનમાં વર્તે છે—તે સ્થિર સૂર ગણાયા છે. આ મન્વંતરમાં ગ્રહો ‘વૈતાનિક’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

અદિતિનો પુત્ર વિવસ્વાન જ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં સૂર્ય છે. અને ધર્મનો પુત્ર ‘ત્વિષિ’ નામનો દેવ સોમ વસુ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

શુક્ર દેવ તરીકે જાણવો—તે ભાર్గવ છે અને અસુરોનો યાજક છે. અને ‘બૃહત્તેજા’ નામનો દેવ, અંગિરસનો પુત્ર, દેવાચાર્ય તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

બુધ મનોહર છે અને તે ત્વિષિનો પુત્ર તરીકે સ્મૃત છે. અને શનૈશ્ચર ‘વિરૂપ’ કહેવાય છે—તે વિવસ્વાનનો સંજ્ઞાપુત્ર છે.

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

અગ્નિથી વિકેશ્યામાં ‘યુવા’ નામનો લોહિતાધિપ જન્મ્યો. અને ‘ઋક્ષ’ નામે ઓળખાતા નક્ષત્રો દાક્ષાયણી—દક્ષની પુત્રીઓ—રૂપે સ્મૃત છે.

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

સિંહિકાનો પુત્ર સ્વર્ભાનુ ભૂતોને સંતાપ આપનાર અસુર છે; સોમ, નક્ષત્ર, ગ્રહ અને સૂર્ય વિષે તે અભિમાની તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

આ સ્થાનો અને તેમાં સ્થિત દેવતાઓ પણ કહ્યા; સહસ્રાંશુ વિવસ્વાન સૂર્યનું સ્થાન શ્વેત અને અગ્નિમય છે.

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

સહસ્રાંશુના તેજનું સ્થાન પણ શ્વેત અને જલમય છે; મનોહર પંચરશ્મિ (ચંદ્ર)નું ગૃહ જલમય અને શ્યામવર્ણ કહેવાય છે.

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

શુક્રનું સ્થાન પણ શ્વેત, જલમય, પદ્મરૂપ—ષોડશ રશ્મિવાળું છે; અને નવરશ્મિ ભૌમ (મંગળ)નું સ્થાન જલમય તથા લાલવર્ણ છે.

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

દ્વાદશાંશુ બૃહસ્પતિનું વિશાળ સ્થાન હરિતાભ અને જલમય છે; અને મંદ (શનિ)નું ગૃહ અષ્ટ રશ્મિવાળું, જલમય તથા કૃષ્ણવર્ણ કહેવાય છે.

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

સ્વર્ભાનુનું તે તામસ સ્થાન ભૂતોને સંતાપ આપનાર ધામ છે; સર્વ તારાઓ જાણવાં, જેમના કિરણો જલમય કહેવાય છે.

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

તે પુણ્યકીર્તિવાળાઓના આશ્રય છે અને વર્ણથી અતિ શુભ્ર છે; તેમને ઘન જલસ્વરૂપ જાણો, જે કલ્પના આરંભે જ રચાયા.

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

આદિત્યના કિરણોના સંયોગથી તેઓ પ્રકાશસ્વરૂપ ગણાયા છે; સવિતાનો વ્યાસ નવ હજાર યોજન કહેવાયો છે.

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

તે મંડળનો વિસ્તાર પ્રમાણ મુજબ ત્રિગુણ કહેવાયો છે; અને સૂર્યના વિસ્તારથી દ્વિગુણ વિસ્તાર શશિ (ચંદ્ર) નો માન્યો છે.

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

તે બંને સમાન થઈ સ્વર્ભાનુ નીચે તરફ સરકે છે; પૃથ્વીની છાયાને ઉઠાવી મંડલાકૃતિ રચાઈ છે.

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

સ્વર્ભાનુનું વિશાળ સ્થાન ત્રીજું છે, તે તમોમય છે; આદિત્યમાંથી નીકળી તે પર્વકાળે સોમ (ચંદ્ર) પાસે જાય છે.

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

તે સોમથી આદિત્યને પહોંચે છે અને ફરી સૌર પર્વકાળે પાછો આવે છે; સ્વર્ભા (પ્રકાશ) દ્વારા તે હંકાલાય છે, તેથી તેને સ્વર્ભાનુ કહે છે.

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

ચંદ્રના સોળમા ભાગના પ્રમાણથી ભાર్గવ (શુક્ર) નિર્ધારિત થાય છે; તેના મંડળના વ્યાસ અને યોજન-પ્રમાણ અનુસાર.

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

ભાર్గવ કરતાં એક પાદ ઓછો બૃહસ્પતિ જાણવો; અને બૃહસ્પતિ કરતાં એક પાદ ઓછા ભૌમ (મંગળ) તથા સૌર (શનિ) — બંને સ્મૃત છે.

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

તે બંનેના વિસ્તાર અને મંડળ કરતાં એક પાદ ઓછો બુધ (ગ્રહ) છે; અને જે તારા-નક્ષત્રરૂપ છે તે પણ દેહધારી (પ્રકાશમાન) છે.

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

તત્ત્વજ્ઞે જાણવું જોઈએ કે બુધ સમાન રૂપ ધરાવતાં તે નક્ષત્રો પોતાના વિસ્તાર અને મંડળ અનુસાર પ્રાયઃ ચંદ્રયોગથી યુક્ત ગણાય છે.

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

તારાઓના નક્ષત્રરૂપ પરસ્પર એકબીજાથી ઓછાં ગણાય છે; તેમનું અંતર પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો અને બસો યોજન કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

પૂર્વ-પશ્ચિમ તરફનાં તારકમંડળો પરસ્પર નજીક છે; તેમનું અંતર એક યોજનના અર્ધમાત્ર જેટલું છે, તેનાથી ઓછું નથી.

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

તેમના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે જે દૂર સુધી ગતિ કરે છે; સૌર, આંગિરસ અને વક્ર—આને મંદ ગતિ ધરાવતાં તરીકે જાણવું જોઈએ.

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

તેમની નીચે ફરી ચાર મહાગ્રહો છે—સૂર્ય, સોમ (ચંદ્ર), બુધ અને ભાર్గવ (શુક્ર); આ ઝડપી ગતિ ધરાવે છે.

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

સર્વત્ર જેટલા ઋક્ષ (નક્ષત્રો) છે તેટલાં જ તારાઓના કરોડો છે; વિધિ અને નિયમથી તેમની નક્ષત્રચર્યા સ્થાપિત છે।

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

તે નક્ષત્રપથોમાં સૂર્યની ગતિ અયનક્રમથી નીચ-ઉચ્ચ થાય છે; અને પર્વકાળે ચંદ્રમા જ્યારે ઉત્તરાયણ માર્ગમાં સ્થિત હોય છે।

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

ઉચ્ચતા કારણે તે સ્પષ્ટ કિરણોથી ઝડપથી દેખાય છે; ત્યારે તે દક્ષિણ માર્ગની નીચી વિથીને આશ્રયે છે।

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાએ સૂર્ય સદા ભૂમિ-રેખાથી આવૃત રહે છે; તે યથાકાળ દેખાતો નથી અને ઝડપથી અસ્ત જાય છે।

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

અતએવ અમાવાસ્યાએ ઉત્તર માર્ગમાં સ્થિત નિશાકર (ચંદ્ર) દેખાય છે; પરંતુ નિયમથી દક્ષિણ માર્ગમાં તે દેખાતો નથી।

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

જ્યોતિષોના ગતિ-યોગથી સૂર્ય અને ચંદ્ર આવૃત થાય છે; વિષુવકાળે તેમનો અસ્ત અને ઉદય સમાન સમયે થાય છે.

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

ઉત્તર તરફની વીથીઓમાં તેમના અસ્ત-ઉદયમાં અંતર રહે છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યામાં આ ભેદ જાણવો, કારણ કે તેઓ જ્યોતિષ્ચક્રને અનુસરે છે.

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

કિરણમય સૂર્ય જ્યારે દક્ષિણાયનના માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે તે સર્વ ગ્રહોથી નીચે તરફ સરકતો જણાય છે.

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

વિસ્તૃત મંડળ રચીને ચંદ્ર તેના ઉપર ચાલે છે; સમગ્ર નક્ષત્રમંડળ સોમથી પણ ઉપર તરફ પ્રસરી રહ્યું છે.

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

નક્ષત્રોથી ઉપર બુધ, બુધથી ઉપર ભાર్గવ (શુક્ર); ભાર్గવથી ઉપર વક્ર (મંગળ), અને વક્રથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે.

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

તેના ઉપર શનૈશ્ચર છે, અને તેના ઉપર સપ્તર્ષિમંડળ સ્થિત છે; તે સાત ઋષિઓના પણ ઉપર ધ્રુવ તારો સ્થિર છે.

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

યોજનાના સૈંકડા અને સહસ્રોના દ્વિગુણ પરિમાણમાં, ઉપર તરફ ક્રમશઃ તારાઓ અને ગ્રહો વચ્ચેના અંતર રહે છે.

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

ગ્રહો, ચંદ્ર અને સૂર્ય દિવ્ય તેજથી આકાશમાં સદા નક્ષત્રો સાથે જોડાઈ, નિશ્ચિત ક્રમથી ગતિ કરે છે.

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

ગ્રહો, નક્ષત્રો અને સૂર્ય—એ નીચ-ઉચ્ચ તથા ઋજુ ગતિ ધરાવે છે; તેમનો સંયોગ અને વિયોગ પ્રજાઓ એકસાથે જુએ છે.

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

આ બધાં પરસ્પર સ્થિત છે અને પરસ્પર જ જોડાય છે; તેમનો યોગ અસંકર—મિશ્રણ વિના—છે, એમ વિદ્વાનો જાણે છે.

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

આ રીતે પૃથ્વી, જ્યોતિષ-મંડળ, દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોની રચના વર્ણવાઈ છે.

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

વર્ષો, નદીઓ અને તેમાં વસનારાઓ અંગે—આ જ નક્ષત્રોમાં સર્વ ગ્રહો ઉદ્ભવ્યા છે.

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

અદિતિનો પુત્ર વિવસ્વાન—સૂર્ય—ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં વિશાખા નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન થયો; ગ્રહોમાં તે પ્રથમ છે.

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

તેજસ્વી ધર્મપુત્ર, વસુનો પુત્ર દેવ સોમ—શીતરશ્મિ નિશાકર—કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન થયો.

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

ભૃગુનો પુત્ર, સોળ કિરણોવાળો શુક્ર સૂર્ય પછી ઉત્પન્ન થયો; તે તારાગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને તિષ્ય નક્ષત્રમાં પ્રગટ થયો.

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

અંગિરસના પુત્ર, બાર કિરણોવાળો ગ્રહ બૃહસ્પતિ પૂર્વા ફાલ્ગુની નક્ષત્રોમાં ઉત્પન્ન થયો—તે જગદગુરુ છે.

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

નવ કિરણોવાળો, લોહિત અંગવાળો, પ્રજાપતિનો પુત્ર ગ્રહ (મંગળ) પૂર્વાષાઢા નક્ષત્રોમાં ઉત્પન્ન થયો—એવું શ્રુતિ કહે છે.

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

રેવતી નક્ષત્રોમાં સાત કિરણોવાળો સૌરી શનૈશ્ચર (શનિ) ઉત્પન્ન થયો; અને ધનિષ્ઠામાં સૌમ્ય બુધ પાંચ કિરણોવાળા ગ્રહરૂપે ઉદિત થયો.

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

તમોમય, મૃત્યુનો પુત્ર, પ્રજાનો ક્ષય કરનાર શિખી—આશ્લેષા નક્ષત્રોમાં ઉત્પન્ન થયેલો સર્વહારી મહાગ્રહ છે.

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

એ જ રીતે, પોતાના નામવાળા દાક્ષાયણી નક્ષત્રોમાં તેઓ ઉન્નત રીતે સ્થિત છે; અને તમોવીર્યમય રાહુ સ્વભાવથી કૃષ્ણમંડળ છે.

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

ભરણી નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન ‘ચન્દ્રાર્કમર્દન’ નામનો ગ્રહ છે. આ તારા-ગ્રહો પણ, ભાર్గવ આદિ, જાણવાં યોગ્ય છે.

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

જન્મનક્ષત્રની પીડાઓમાં તેઓ વૈગુણ્યને પામે છે. તે દોષથી તેઓ સ્પર્શાય છે; તેથી તે તે ગ્રહની ભક્તિ કરવી જોઈએ.

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

આ બધા ગ્રહોમાં આદિ તરીકે આદિત્ય કહેવાય છે. તારા-ગ્રહોમાં શુક્ર, અને કેતુઓમાં ધૂમવાન્ (ધૂમકેતુ) મુખ્ય છે.

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

ચાર દિશામાં વિભક્ત ગ્રહો માટે ધ્રુવ કીલ (ધુરા) સમાન છે. નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા, અને અયનોમાં ઉત્તરાયણ મુખ્ય છે.

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

પાંચ પ્રકારના વર્ષોમાં ‘સંવત્સર’ને આદ્ય માનવામાં આવ્યો છે. ઋતુઓમાં શિશિર, અને માસોમાં માઘ મુખ્ય છે.

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ, તિથિઓમાં પ્રતિપદા, અને અહોરાત્રના વિભાગોમાં ‘અહઃ’ (દિવસ) પણ પ્રકીર્તિત કહેવાય છે।

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

મુહૂર્તોમાં આદિ મુહૂર્ત રુદ્રદૈવતનો છે; અને ક્ષણ પણ નિમેષાદિથી આરંભે છે—હે કાળવિદોમાં શ્રેષ્ઠો, આ જ કાળ છે।

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

ધનિષ્ઠાથી આરંભ કરીને શ્રવણાંત સુધીનું યુગ પાંચ વર્ષનું કહેવાય છે; સૂર્યની ગતિ-વિશેષ મુજબ તે ચક્રની જેમ પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

આથી દિવાકર (સૂર્ય)ને જ કાળ કહેવાયો છે, અને જાણકારોએ તેને ઈશ્વર માન્યો છે; તે ચતુર્વિધ ભૂતોનો પ્રવર્તક તથા નિવર્તક છે।

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

તેનું પણ પ્રવર્તક સాక్షાત્ ભગવાન રુદ્ર જ દેવ છે; અર્થનિશ્ચય મુજબ આ જ જ્યોતિષોનો સંનિવેશ (વ્યવસ્થા) છે।

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

લોકવ્યવહારના હેતુથી તે પરમેશ્વરે રચ્યું; અને ઉત્તરાશ્રવણ દ્વારા તે ધ્રુવસ્થાને પણ સંક્ષિપ્તરૂપે સ્થાપિત થયું.

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

તે સર્વત્ર તેમાં વિસ્તરેલું, જાણે વર્તુળાકાર રીતે સ્થિત છે; અને કલ્પના આરંભે ભગવતે બુદ્ધિપૂર્વક પ્રવર્તિત કર્યું.

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

તે આધારયુક્ત અને અભિમાની છે તથા સર્વનું જ્યોતિર્મય સ્વરૂપ છે; આ વૈશ્વરૂપ-પ્રધાનનો અદ્ભુત પરિણામ છે.

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

આને યથાર્થ રીતે કોઈ ગણાવી શકતું નથી; મનુષ્ય પોતાની સાંસારિક દૃષ્ટિથી જ્યોતિઓના આવાગમનને માપી શકતો નથી.

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

આગમ, અનુમાન અને પ્રત્યક્ષની ઉપપત્તિથી—બુદ્ધિથી કુશળતાપૂર્વક પરિક્ષા કરીને—વિપશ્ચિતે શ્રદ્ધા ધારણ કરવી જોઈએ.

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

ચક્ષુ, શાસ્ત્ર, જળ, લેખન અને ગણિત—આ પાંચ હેતુઓ, હે વિપ્રો, જ્યોતિર્ગણના-વિવેચનમાં માન્ય છે।