Shloka 72
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः
Transliteration
vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat / nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ
Translation
તે બધાં આકાશમાં વર્તે છે અને આ સમગ્ર જગત ફરી ફરી ગતિમાન રહે છે; કારણ કે તે ક્ષય પામતાં નથી, તેથી ‘નક્ષત્ર’ કહેવાય છે।
Word by Word
वर्तन्तेthey move/occur
वर्तन्ते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), आत्मनेपद
दिविin heaven/sky
दिवि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
ताःthose (f.)
ताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन
सर्वाःall
सर्वाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन; विशेषणम् (qualifier) ताः इति
विश्वम्the universe
विश्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
इदम्this
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
जगत्the world
जगत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
नक्षीयन्तेthey do not perish/they do not wane
नक्षीयन्ते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षि (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), आत्मनेपद; न-उपसर्ग/नञ्-पूर्वक (negation/privative sense in context)
यतःbecause
यतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootयतस् (अव्यय)
Formहेतु-अव्यय (causal indeclinable: 'because/for which reason')
तानिthose (n.)
तानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/5th), एकवचन; कारणार्थे (in causal sense)
नक्षत्र-संज्ञिताःcalled ‘nakṣatras’
नक्षत्र-संज्ञिताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक) + संज्ञित (कृदन्त; √ज्ञा)
Formतत्पुरुष-समास (determinative): नक्षत्रस्य संज्ञा येषाम्; पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन