Adhyaya 18

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे किंपुरुषादिवर्षवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः / तस्मिन्निवसति श्रीमान्कुबेरः सह राक्षसैः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘કિંપુરુષાદિ-વર્ષવર્ણન’ નામે સત્તરમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હિમવતના મધ્ય ભાગની પીઠ પર કૈલાસ નામનો પર્વત છે; ત્યાં શ્રીમાન કુબેર રાક્ષસો સાથે નિવાસ કરે છે.

Verse 2

अप्सरोनुचरो राजा मोदते ह्यलकाधिपः / कैलासपादात्संभूतं पुण्यं शीतजलं शुभम्

અપ્સરાઓના અનુચર એવો રાજા, અલકાનો અધિપતિ, આનંદિત રહે છે; અને કૈલાસના પાદથી ઉત્પન્ન થયેલું પુણ્ય, શીતળ, શુભ જળ (ત્યાં) વહે છે.

Verse 3

मदं नाम्ना कुमुद्वत्त्त्सरस्तूदधिसन्निभम् / तस्माद्दिव्यात्प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा

‘મદ’ નામનું કુમુદોથી ભરેલું સરોવર સમુદ્ર સમાન લાગે છે; તે દિવ્ય સરમાંથી જ શુભ મન્દાકિની નદી પ્રગટ થાય છે.

Verse 4

दिव्यं च नन्दनवनं तस्यास्तीरे महद्वनम् / प्रागुत्तरेम कैलासाद्दिव्यं सर्वौंषधि गिरिम्

તેના કાંઠે દિવ્ય નંદનવન અને એક મહાવન છે. કૈલાસના પૂર્વોત્તર દિશામાં સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત એક દિવ્ય ગિરિ છે.

Verse 5

रत्नधातुमयं चित्रं सबलं पर्वतं प्रति / चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सुशुभ्रो रत्नसन्निभः

રત્નધાતુઓથી બનેલો, વિચિત્ર અને બળવાન એવો તે પર્વત છે. તેનું નામ ચન્દ્રપ્રભ; તે અત્યંત શુભ્ર, રત્ન સમો તેજસ્વી છે.

Verse 6

तस्य पादे महाद्दिव्यं स्वच्छोदं नाम तत्सरः / तस्माद्दिव्यात्प्रभवति स्वच्छोदा नाम निम्नगा

તે પર્વતના પાદે ‘સ્વચ્છોદ’ નામનું એક મહાદિવ્ય સરોવર છે. તે દિવ્ય સરોવરમાંથી જ ‘સ્વચ્છોદા’ નામની નદી પ્રગટે છે.

Verse 7

तस्यास्तीरे महद्दिव्यं वनं चैत्ररथं शुभम् / तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः

તેના કાંઠે ‘ચૈત્રરથ’ નામનું એક મહાદિવ્ય અને શુભ વન છે. તે જ ગિરિ પર અનુચરો સહિત મણિભદ્ર નિવાસ કરે છે.

Verse 8

यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकैः परिवारितः / पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी स्वच्छोदका च या

તે ક્રૂર યક્ષસેનાપતિ ગુહ્યકો દ્વારા પરિઘેરાયેલો રહે છે. ત્યાં પુણ્ય મન્દાકિની નદી અને સ્વચ્છ જળવાળી સ્વચ્છોદકા નદી પણ છે.

Verse 9

महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् / कैलासाद्दक्षिणे प्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गिरिम्

તેઓ ભૂમિમંડળના મધ્યમાંથી પ્રવેશ કરીને મહોદધિ સુધી પહોંચ્યા અને કૈલાસના દક્ષિણ-પૂર્વમાં શિવસત્ત્વવાળી ઔષધિઓથી યુક્ત પર્વતને જોયો।

Verse 10

मनः शिलामयं दिव्यं चित्राङ्गं पर्वतं प्रति / लोहितो हेमशृङ्गश्च गिरिः सूर्यप्रभो महान्

મનઃશિલામય દિવ્ય અને ચિત્રાંગવાળો તે પર્વત હતો; અને ‘લોહિત’ તથા ‘હેમશૃંગ’ નામનો મહાન ગિરિ સૂર્યપ્રભા સમો તેજસ્વી હતો।

Verse 11

तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः / तस्मात्पुण्यः प्रभवति लौहित्यः स नदो महान्

તેના પાદે ‘લોહિત’ નામનું મહાન દિવ્ય સરોવર હતું; તેમાંથી પુણ્યદાયક ‘લૌહિત્ય’ નામની મહાન નદી પ્રગટ થાય છે।

Verse 12

देवारण्यं विशोकं च तस्य तीरे महद्वनम् / तस्मिन्गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो वशी

તેના કિનારે ‘દેવારણ્ય’ અને ‘વિશોક’ નામનું મહાવન છે; તે ગિરિ પર મણિધર નામનો વશી યક્ષ નિવાસ કરે છે।

Verse 13

सौम्यैः मुधार्मिकैश्चैव गुह्यके परिवारितः / कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्त्वौषधिर्गिरिः

તે સૌમ્ય અને મધાર્મિક ગુહ્યકો દ્વારા પરિચિત રહે છે; અને કૈલાસના દક્ષિણ પાર্শ્વે ‘ક્રૂરસત્ત્વૌષધિ’ નામનો ગિરિ છે।

Verse 14

वृत्रकायात्किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुं प्रति / सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः

વૃત્રના કાયામાંથી ઉત્પન્ન થયેલું અંજન ત્રિકકુ તરફ ગયું; ત્યાં સર્વધાતુમય અતિમહાન વૈદ્યુત પર્વત છે.

Verse 15

तस्य पादे कलः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् / तस्मात्प्रभवेते पुण्या सरयूर्लोकविश्रुता

તેના પાદે ‘કલ’ નામનું પવિત્ર માનસ સરોવર છે, જેને સિદ્ધો સેવિત કરે છે; ત્યાંથી જ લોકવિખ્યાત પુણ્યા સરયૂ નદી પ્રગટે છે.

Verse 16

तस्यास्तीरे वन दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् / कुबेरा नुचरस्तत्र प्रहेतितनयो वशी

તે (સરયૂ)ના કાંઠે ‘વૈભ્રાજ’ નામનું પ્રસિદ્ધ દિવ્ય વન છે; ત્યાં કુબેરનો અનુચર, પ્રહેતિનો પુત્ર વશી વસે છે.

Verse 17

ब्रह्मपितो निवसति राक्षसो ऽनन्तविक्रमः / अतरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः

ત્યાં બ્રહ્મપિતાનો પુત્ર, અનંત પરાક્રમી રાક્ષસ નિવાસ કરે છે; તે આકાશચારી ભયંકર યાતુધાનના સૈકડો સમૂહોથી ઘેરાયેલો રહે છે.

Verse 18

अपरेण तु कैलासात्पुण्यसत्त्वौषधिर्गिरिः / अरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुमयः शुभः

કૈલાસના બીજા તરફ પુણ્ય સત્ત્વ અને ઔષધિઓથી યુક્ત ‘અરુણ’ નામનો શુભ, રુક્મધાતુમય શ્રેષ્ઠ પર્વત છે.

Verse 19

भवस्य दयितः श्रीमान्पर्वतो मेघसन्निभः / शातकैंभमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः

ભવનો પ્રિય એવો શ્રીમાન પર્વત મેઘ સમાન તેજસ્વી છે; શાતકુંભ-સુવર્ણમય શુભ્ર શિલાજાળોથી તે આવૃત છે।

Verse 20

शातसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन् / मुञ्जवास्तु महादिव्यो दुर्गः शैलो हिमाचितः

શત સંખ્યાના તાપનીય (સુવર્ણ) શિખરો વડે તે જાણે આકાશને ખૂંચે છે; મુંજવાસ્તુ નામનો એ મહાદિવ્ય દુર્ગ શૈલ હિમથી ઢંકાયેલો છે।

Verse 21

तस्मिन्गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोचनः / तस्या पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः

તે પર્વત પર ધૂમ્રલોચન ગિરીશ નિવાસ કરે છે; તેના પાદથી ‘શૈલોદ’ નામનું તે સરોવર પ્રગટે છે।

Verse 22

तस्मात्प्रभवते पुण्या शिलोदा नाम निम्रगा / सा चक्षुः सीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम्

ત્યાંથી ‘શિલોદા’ નામની પુણ્ય નદી વહે છે; તે ચક્ષુઃ અને સીતા નદીઓની વચ્ચે થઈ લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે।

Verse 23

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै / सव्योत्तरेण कैलासाच्छिवः सत्त्वौषधिर्गिरिः

તેના કાંઠે ‘સુરભી’ નામે વિખ્યાત એક દિવ્ય વન છે; કૈલાસના ડાબા-ઉત્તર ભાગે ‘શિવ’ નામનો સત્ત્વૌષધિથી સમૃદ્ધ ગિરિ છે।

Verse 24

गौरं नाम गिरिश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति / हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः

‘ગૌર’ નામનો તે શ્રેષ્ઠ પર્વત હરિતાલવર્ણથી રંજિત હતો; સુવર્ણશૃંગવાળો, અતિમહાન, દિવ્ય અને મણિમય ગિરિ હતો।

Verse 25

तस्या पादे महाद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् / रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः

તેના પાદદેશે દિવ્ય, શુભ, સોનાળી રેતવાળું રમ્ય ‘બિંદુસર’ નામનું સરોવર છે, જ્યાં રાજા ભગીરથ નિવાસ કરતો હતો।

Verse 26

गङ्गनिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः / दिवं यास्यन्ति ते बुर्वे गङ्गतोयपरिप्लुताः

ગંગાના નિમિત્તે રાજર્ષિએ અનેક વર્ષો ત્યાં નિવાસ કર્યો. હું કહું છું—જે ગંગાજળથી સ્નાત/સિંચિત થાય છે તેઓ સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 27

मदीय इति निश्चित्य समाहितमनाः शिवे / तत्र त्रिपयगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता / सोमपादात्प्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्यते

‘આ મારું જ છે’ એમ નિશ્ચય કરીને, શિવમાં એકાગ્ર મનથી, ત્યાં ત્રિપથગા દેવી (ગંગા) પ્રથમ પ્રતિષ્ઠિત થઈ. સોમના પાદમાંથી પ્રસૂતા થઈ તે સાત ધારાઓમાં પ્રવર્તે છે।

Verse 28

यूपा मणिमयास्तत्र वितताश्च हिरण्मयाः / तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं शक्रः सर्वैः सुरैः सह

ત્યાં મણિમય યૂપો (યજ્ઞસ્તંભો) વિસ્તરેલા હતા અને સુવર્ણમય પણ હતા. ત્યાં યજ્ઞ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) સર્વ દેવો સાથે સિદ્ધિ પામ્યો।

Verse 29

दिवि च्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलः / दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा

આકાશમાં નક્ષત્રમંડળને અનુસરતો જે છાયાપથ છે, તે રાત્રે તેજસ્વી દેખાય છે; એ જ દેવી ત્રિપથગા છે.

Verse 30

अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती सुरापगा / भवोत्तमाङ्गे पतिता संरूद्धा यौगमायया

અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગને પવિત્ર કરતી સૂરાપગા ભવ (શિવ)ના મસ્તક પર પડી અને યોગમાયાથી રોકાઈ ગઈ.

Verse 31

तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिता भुवि / कृतं तु तैर्बिदुसरस्ततो बिन्दुसरः स्मृतम्

ક્રોધિત દેવીના કેટલાક બિંદુઓ ધરતી પર પડ્યા; તેમાંથી ‘બિદુસર’ સરોવર બન્યું, તેથી તે ‘બિંદુસર’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 32

ततो निरूद्धा सा देवी भवेन स्मयता किल / चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपमं प्रति

ત્યારે ભવ (શિવ) સ્મિત કરીને દેવીને રોકી દીધી; ત્યારે તેણીએ મનમાં શંકરને ઝટકીને ફેંકવાનો ઉપાય વિચાર્યો.

Verse 33

भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् / ज्ञात्वा तम्या अभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम्

‘હું પાતાળને ભેદીને પ્રવેશ કરીશ અને મારા પ્રવાહથી શંકરને પકડી લઈ જઈશ’—દેવીના આ ક્રૂર અભિપ્રાયને જાણી.

Verse 34

तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम् / तस्यावलेपं ज्ञात्वा तु नद्याःक्रुद्धस्तुशङ्करः

તે નદીને પોતાના અંગોમાં લય કરવા બુદ્ધિ ઊભી થઈ; નદીનો અહંકાર જાણી શંકર ક્રોધિત થયા.

Verse 35

न्यरुपाच्च शिरस्येनां वेगेन पततीं भुवि / एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः

વેગથી ધરતી પર પડતી તે નદીને તેમણે પોતાના શિરે અટકાવી ધારણ કરી; એ જ સમયે સામે રાજાને જોઈને.

Verse 36

धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् / अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु

ક્ષુધાથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયો અને નસનસ સુધી ક્ષીણ દેહ—આથી હું સંતોષ પામ્યો; નદીના હેતુ માટે તો હું પહેલેથી જ પ્રસન્ન હતો.

Verse 37

बुद्धास्य वरदानं च कोपं नियतवांस्तु सः / ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धारय स्वर्णदीमिति

બુદ્ધાને આપેલા વરદાનને સ્મરી તેણે ક્રોધ નિયંત્રિત કર્યો; બ્રહ્માના વચન સાંભળી—‘સ્વર્ણદીને ધારણ કર’—એમ કર્યું.

Verse 38

ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा / नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः

પછી પોતાના તેજથી રોકેલી તે નદીને તેમણે મુક્ત કરી; ભગીરથના હિતાર્થે, તેના ઉગ્ર તપથી પ્રસન્ન થઈને.

Verse 39

ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् / तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु

પછી વહેતી થયેલી તે નદીનો પ્રવાહ સાત ભાગે વહેંચાયો; ત્રણ ધારા પૂર્વમુખી અને ત્રણ ધારા પશ્ચિમ દિશામાં ગઈ।

Verse 40

नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा / नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगाः

ગંગા નદીનો પ્રવાહ સાત ભાગે વિભાજિત થયો; નલિની, હ્લાદિની અને પાવની—આ ત્રણ ધારા પૂર્વ દિશામાં વહેવા લાગી।

Verse 41

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीन्दिशमास्थिताः / सप्तमी त्वन्वगात्तासां दक्षिणेन भगीरथम्

સીતા, ચક્ષુ અને સિંધુ—આ ત્રણ ધારા પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત થઈ; અને સાતમી ધારા તેમની દક્ષિણ તરફથી ભાગીરથને અનુસરી ગઈ।

Verse 42

तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम् / सप्तैता भावयन्तीदं हिमाह्वं वर्षमेव तु

આથી જે ભાગીરથી ધારા લવણ સમુદ્રમાં પ્રવેશી, તે સહિત આ સાતે ધારા ‘હિમ’ નામના આ વર્ષ પ્રદેશને પવિત્ર અને સમૃદ્ધ કરે છે।

Verse 43

प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दु सरोद्भवाः / नानादेशान्प्लावयन्त्यो मलेच्छप्रायास्तु सर्वशः

બિંદુ સરોવરમાંથી તે સાત શુભ નદીઓ પ્રસૂતા થઈ; અનેક દેશોને જળથી છલકાવતી, સર્વત્ર મ્લેચ્છ-પ્રાય પ્રદેશોમાં પણ વ્યાપી ગઈ।

Verse 44

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / शिलीन्ध्रान्कुन्त लांश्चीनान्बर्बरान्यवनाध्रकान्

જ્યાં વાસવ (ઇન્દ્ર) વરસે છે ત્યાં તે બધી પહોંચે છે—શિલીંધ્ર, કુન્તલ, ચીન, બર્બર અને યવનાધ્રક દેશોને સિંચતી।

Verse 45

पुष्कराश्च कुलिन्दांश्च अचोंलद्विचराश्च ये / कृत्वा त्रिधा सिंहवन्तं सीतागात्पश्चिमोद धिम्

પુષ્કર, કુલિંદ અને અચોલ-દ્વિચર કહેવાતા લોકો—સિંહવન્ત પર્વતને ત્રણ ધારામાં વિભાજિત કરીને સીતા પશ્ચિમ સમુદ્ર તરફ ગઈ।

Verse 46

अथ चीनमरूंश्चैव तालांश्च मसमूलिकान् / भद्रास्तुषारांल्लाम्याकान्बाह्लवान्पारटान्खशान्

પછી ચીન-મરુ, તેમજ તાલ અને મસમૂલિક; ભદ્ર, તુષાર, લામ્યક, બાહ્લવ, પારટ અને ખશ—આ દેશો તરફ પણ તે પ્રવાહિત થઈ।

Verse 47

एताञ्जनपदां श्चक्षुः प्रावयन्ती गतोदधिम् / दरदांश्च सकाश्मीरान् गान्धरान् रौरसान् कुहान्

આ જનપદોને જાણે દૃષ્ટિ સમાન સિંચતી તે સમુદ્ર સુધી પહોંચી; અને દરદ, કાશ્મીર, ગાન્ધાર, રૌરસ તથા કુહ—આને પણ વટાવી ગઈ।

Verse 48

शिवशैलानिन्द्रपदान्वसतीश्च विसर्जमान् / सैन्धवान्रन्ध्रकरकाञ्छमठाभीररोहकान्

શિવશૈલ અને ઇન્દ્રપદ, તેમજ વસતિ પ્રદેશોને પાછળ મૂકતી; તે સૈંધવ, રંધ્રકરક અને છમઠ, આભીર, રોહક—આ લોકોના દેશોમાં પણ પહોંચી।

Verse 49

शुनासुखांश्चोर्द्धमरून्सिन्धुरेतान्निषेवते / गन्धर्वकिन्नरान्यक्षान्रक्षोविद्याधरोरगान्

ગંગા શુનાસુખ, ઊર્ધ્વમરુ, સિંધુ વગેરે પ્રદેશો તથા ગંધર્વ, કિન્નર, યક્ષ, રાક્ષસ, વિદ્યાધર અને નાગોના નિવાસસ્થાનોને પણ સ્પર્શી પાવન કરે છે।

Verse 50

कलापग्रामकांश्चैव पारदांस्तद्गणान् खशान् / किरातांश्चपुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि

તે કલાપગ્રામક, પારદ અને તેમના ગણો, ખશ, કિરાત, પુલિંદ તેમજ કુરુઓ અને ભરતોને પણ પાવન કરે છે।

Verse 51

पञ्चालान्काशिमत्स्यां श्च मगधाङ्गांस्तथैव च / सुह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च

તે પાંચાલ, કાશી, મત્સ્ય, મગધ અને અંગ; તેમજ સુહ્મોત્તર, વંગ અને તામ્રલિપ્ત—આ બધાંને પણ પાવન કરે છે।

Verse 52

एताञ्जनपदान्मान्यान्गङ्गा भावयते शुभान् / ततः प्रतिहता विन्ध्यात्प्रविष्टा लवणोदधिम्

ગંગા આ માન્ય જનપદોને શુભ બનાવી પાવન કરે છે; ત્યારબાદ વિંધ્યથી પ્રતિહત થઈ તે લવણોદધિ—સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 53

ततश्च ह्लादिनी पुण्य प्राचीमभिमुखा ययौ / प्रावयन्त्युपभागांश्च नैषधांश्च त्रिगर्त कान्

પછી પુણ્યમય હ્લાદિની પૂર્વાભિમુખ થઈ ગઈ અને ઉપભાગ, નૈષધ તથા ત્રિગર્ત—આ દેશોને પણ પાવન કરતી વહેતી રહી।

Verse 54

धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि / केकरानौष्टकर्णांश्च किरातानपि चैव हि

તેણે ધીવર, ઋષિક તથા નીલમુખોને, તેમજ કેકર, ઔષ્ઠકર્ણ અને કિરાતોને પણ જોયા.

Verse 55

कालोदरान्विवर्णाश्च कुमारान्स्वर्णभूमिकान् / आमण्डलं समुद्रस्य तिरोभूतांश्च पूर्वतः

તેણે કાલોદર, વિવર્ણ અને સ્વર્ણભૂમિક કુમારોને જોયા; તેમજ સમુદ્રનું આમંડલ, જે પૂર્વ તરફ તિરોભૂત હતું.

Verse 56

ततस्तु पावनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ / सुपथान्पावयं तीह त्विन्द्रद्युम्नसरोपि च

પછી પાવની પણ પૂર્વ દિશા તરફ ગઈ; ત્યાં તેણે સુપથોને પવિત્ર કર્યા અને ઇન્દ્રદ્યુમ્ન સરોવરનું પણ પાવન કર્યું.

Verse 57

तथा खरपथांश्चैव वेत्रशङ्कुपथानपि / मध्यतोजानकिमथो कुथप्रावरणान्ययौ

તેણે ખરપથો અને વેત્રશંકુપથોને પણ પવિત્ર કર્યા; પછી મધ્યમાં જાનકી અને કુથપ્રાવરણ પ્રદેશો તરફ ગઈ.

Verse 58

इन्द्रद्वीप समुद्रं तु प्रविष्टां लवणोदधिम् / ततस्तु नलिनी प्रायात् प्राचीमाशां जवेन तु

તે ઇન્દ્રદ્વીપ સમુદ્રમાં પ્રવેશીને લવણોદધિમાં પહોંચી; ત્યારબાદ નલિની વેગથી પૂર્વ દિશા તરફ ગઈ.

Verse 59

तोमरान्भावयन्तीह हंसमार्गान्सहैहयान् / पूर्वन्देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधागिरीन्

તે અહીં તોમરધારીઓને પ્રેરિત કરતી, હૈહયો સાથે હંસમાર્ગો અનુસરી, પૂર્વ દેશોનું સેવન કરતી, અનેક પર્વતો ભેદીને આગળ વધી।

Verse 60

कर्णप्रावरणान्प्राप्य संगत्या श्वमुखानपि / सिकतापर्वतमरुं गत्वा विद्याधरान्ययौ

કર્ણપ્રાવરણ પ્રદેશને પ્રાપ્ત કરીને, સંગતથી શ્વમુખોને પણ સાથે લઈ, સિકતાપર્વતના મરુમાં જઈ તે વિદ્યાધરો પાસે પહોંચી।

Verse 61

नगमण्डलमध्येन प्रविष्टा लवणोदधिम् / तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

પર્વતમંડળના મધ્યમાંથી પ્રવેશીને તેઓ લવણસમુદ્રમાં મળ્યા; તેમની નદીઓ અને ઉપનદીઓ સૈકડાઓ, પછી હજારોની સંખ્યામાં હતી।

Verse 62

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / वक्वौकसायास्तीरे तु वनं सुरभि विश्रुतम्

તે બધી નદીઓ ત્યાં જ પહોંચે છે જ્યાં વાસવ (ઇન્દ્ર) વરસાદ વરસાવે છે; અને વક્વૌકસા નદીના કિનારે ‘સુરભિ’ નામે પ્રસિદ્ધ વન છે।

Verse 63

हिरण्यशृङ्गे वसति विद्वान्कौबेरको वशी / यज्ञोपेतश्च सुमहानमितौजाः सुविक्रमः

હિરણ્યશૃંગમાં કૌબેરક નામનો વશી વિદ્વાન વસે છે; તે યજ્ઞોપેત, અતિ મહાન, અમિત તેજવાળો અને પરાક્રમી છે।

Verse 64

तत्रत्यैस्तैः परिवृतौ विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः / कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तु समाः स्मृताः

ત્યાં તેઓ વિદ્વાન બ્રહ્મરાક્ષસોથી પરિભ્રમિત હતા; આ કૂબેરના અનુચર છે અને આ ચારેય સમાન ગણાયા છે।

Verse 65

एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम् / परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोर्ऽथतः

આ રીતે પર્વતવાસીઓની ઋદ્ધિ જાણવી; તે પરસ્પર ધર્મ, કામ અને અર્થ મુજબ દ્વિગુણી થાય છે।

Verse 66

हेमकूटस्य पृष्ठे तु वर्चोवन्नामतः सरः / मनस्विनीप्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च या

હેમકૂટ પર્વતના પીઠ પર ‘વર્ચોવત્’ નામનું સરોવર છે; ત્યાંથી ‘મનસ્વિની’ ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યાંથી જ ‘જ્યોતિષ્મતી’ પણ પ્રગટે છે।

Verse 67

अवगाढे ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ / सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे

પૂર્વ અને પશ્ચિમ—બન્ને તરફ સમુદ્રો ઊંડા છે; નિષધ નામના ઉત્તમ પર્વત પર ‘વિષ્ણુપદ’ નામનું સરોવર છે।

Verse 68

तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नाकुली च तैः / मेरोः पार्श्वात्प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान्

ત્યાંથી બે પ્રવાહો ઉત્પન્ન થાય છે—ગાન્ધર્વી અને નાકુલી; અને મેરુના પાર्श્વથી ‘ચન્દ્રપ્રભ’ નામનું મહાન હ્રદ પ્રગટે છે।

Verse 69

तत्र जंबूनदी पुण्या यस्या जांबूनदं स्मृतम् / पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत्

ત્યાં પુણ્ય જંબૂનદી વહે છે, જેના સોનાને ‘જાંબૂનદ’ તરીકે સ્મરે છે. નીલ પ્રદેશમાં ‘પયોદ’ નામનું સરોવર છે, જે શ્વેત કમળ સમું તેજસ્વી શોભે છે।

Verse 70

पुण्डरीका पयोदा य तस्मान्नद्यौ विनिर्गते / श्वेतात्प्रवर्त्तते पुण्यं सरयूर्मानसाद्ध्रुवम्

‘પુંડરીકા’ અને ‘પયોદા’—આ બે નદીઓ તે સરોવરથી નીકળે છે. શ્વેત સરોવરથી પુણ્ય સરયૂ નદી નિશ્ચયે માનસમાંથી પ્રવર્તે છે।

Verse 71

ज्योत्स्ना च मृगाकामा च तस्माद्द्वे संबभूवतुः / सरः कुरुषु विख्यातं पद्ममीनद्विजाकुलम्

‘જ્યોત્સ્ના’ અને ‘મૃગાકામા’—આ બે નદીઓ ત્યાંથી ઉત્પન્ન થઈ. કુરુ દેશમાં પ્રસિદ્ધ સરોવર છે, જે કમળ, માછલાં અને પક્ષીઓથી ભરપૂર છે।

Verse 72

रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु / अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पद्मामीनद्विजाकुलाः

તે સરોવર ‘રુદ્રકાંત’ નામે ખ્યાત છે, અને તેના જ ઉદ્ભવથી નિર્મિત છે. અહીં અન્ય પણ પ્રસિદ્ધ સરોવરો છે, જે કમળ, માછલાં અને પક્ષીઓથી ભરપૂર છે।

Verse 73

नाम्ना ह्रदा जया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः / तेभ्यः शान्ता य माध्वी च द्वे नद्यौ संबभूवतुः

‘જયા’ નામે બાર હ્રદો છે, સમુદ્ર સમા વિશાળ. તેમાંથી ‘શાંતા’ અને ‘માધ્વી’ નામની બે નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 74

यानि किंपुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति / उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः

કિંપુરુષાદિ પ્રદેશોમાં દેવ (મેઘ) વરસતો નથી; ત્યાં ઉદ્ભિદજન્ય જળ વહે છે અને શ્રેષ્ઠ નદીઓ પ્રવાહિત થાય છે।

Verse 75

ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्नश्च सुमहागिरिः / पूर्वायता महापर्वा निमग्ना लवणाभसि

ઋષભ, દુન્દુભિ અને ધૂમ્ન—આ મહાન પર્વતો—પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરીને લવણસાગરમાં નિમગ્ન થયા છે।

Verse 76

चन्द्रः काकस्तथा द्रोणः सुमहान्तः शिलोच्चयाः / उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम्

ચન્દ્ર, કાક અને દ્રોણ—આ અત્યંત વિશાળ શિલાપર્વતો—ઉત્તર દિશામાં વિસ્તરીને મહાસમુદ્રમાં ડૂબી ગયા।

Verse 77

सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः / प्रतीच्यामायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम

સોમક, વરાહ અને નારદ—આ પર્વતો—પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્તરીને લવણસમુદ્રમાં પ્રવેશ્યા છે।

Verse 78

चक्रो बलाहकश्चैव मैनाको यश्च पर्वतः / आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति

ચક્ર, બલાહક અને મૈનાક—આ મહાશૈલો—દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ વિસ્તર્યા છે।

Verse 79

चक्रमैनाकयोर्मध्य विदिशं दक्षिणां प्रति / तत्र संवर्त्तको नाम सो ऽग्निः पिबति तज्जलम्

ચક્ર અને મૈનાકની વચ્ચે, દક્ષિણ દિશા તરફ, ત્યાં ‘સંવર્ત્તક’ નામનો અગ્નિ તે જળ પી જાય છે।

Verse 80

नाम्ना समुद्रवासस्तु और्वःस वडवामुखः / द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्

‘સમુદ્રવાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ ઔર્વસ વડવામુખ છે; આ બાર પર્વતો ખરેખર લવણોદધિમાં પ્રવેશ્યા છે।

Verse 81

महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छे दभयात्पुरा / यदेतद्दृश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृति

પૂર્વકાળે મહેન્દ્રના ભયથી અને પાંખ કાપી નાખવાના ભયથી, શ્વેત ચંદ્રમાં જે કાળો શશક આકાર દેખાય છે તે.

Verse 82

भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्त्तिताः / इहोदितस्य दृश्यन्ते यथान्ये ऽन्यत्र चोदिते

ભારતવર્ષના તે નવ વિભાગો કથિત થયા; અહીં જે ઉદિત છે તે જેમ દેખાય છે, તેમ જ અન્યત્ર અન્ય વિભાગો પણ ઉદિત છે।

Verse 83

उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः / आरोग्यायुः प्रमाणानां धर्मतः कामतोर्ऽथतः

આ વર્ષોનું ઉત્તરોત્તર ગુણોથી વર્ણન થાય છે—આરોગ્ય, આયુષ્યનું પ્રમાણ, તથા ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિ અનુસાર।

Verse 84

समन्वितानि भूतानि पुण्यैरेतैस्तु भागशः / वसंति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै / इत्येषा धारयन्तीदं पृथ्वी विश्वं जगत्स्थितम्

આ પુણ્ય ભાગોથી સંયુક્ત સર્વ ભૂતો ભાગશઃ તે તે વર્ષોમાં વસે છે; ત્યાં નાનાજાતિઓ નિવાસ કરે છે. આ રીતે પૃથ્વી સ્થિત જગત્-વિશ્વને ધારણ કરે છે.