Shloka 36
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम्
Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū
Devanagari script
धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् / अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु
Transliteration
dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhayā vyākulendriyam / anena toṣitaścāhaṃ nadyarthaṃ pūrvameva tu
Translation
ક્ષુધાથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયો અને નસનસ સુધી ક્ષીણ દેહ—આથી હું સંતોષ પામ્યો; નદીના હેતુ માટે તો હું પહેલેથી જ પ્રસન્ન હતો.
Word by Word
धमनी-संततम्(body) covered with veins
धमनी-संततम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootधमनी (प्रातिपदिक) + संतत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (धमनीभिः संततम् = filled/covered with veins); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
क्षीणम्emaciated
क्षीणम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्षी (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
क्षुधयाby hunger
क्षुधया:
Hetu/Karana (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootक्षुधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
व्याकुल-इन्द्रियम्with agitated senses
व्याकुल-इन्द्रियम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootव्याकुल (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (व्याकुलम् इन्द्रियम् यस्य तत्/व्याकुलेन्द्रियम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
अनेनby this (act/person)
अनेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
तोषितःsatisfied/pleased
तोषितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतुष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अहम्’ इत्यस्य विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन
नदी-अर्थम्for the river’s sake
नदी-अर्थम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeIndeclinable
Rootनदी (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (नद्याः अर्थम् = for the sake of the river); द्वितीया-एकवचनरूपेण क्रियाविशेषणवत् (accusative of purpose)
पूर्वम्formerly/before
पूर्वम्:
Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय, कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (emphasis)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)