Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યમાભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં ‘ગાંધર્વ મૂર્ચ્છના-લક્ષણ-વર્ણન’ નામે એકષષ્ટિતમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો. પૂર્વાચાર્યોના મતને જાણી હું ક્રમશઃ પ્રસિદ્ધ અલંકારો કહું છું; મારા વચન સાંભળો.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

અલંકારોનું વર્ણન તેમના પોતાના વર્ણો સાથે, કારણો સહિત કરવું જોઈએ; તેમજ સંહિતા-નિયોગ મુજબ, હંમેશાં નાડી વગેરેનું અવલોકન રાખીને.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

વાક્યાર્થ, પદાર્થ, પદ-યોગાર્થ તથા અલંકારોથી થતી પૂર્તિને ગীতકના પદો કહે છે; તે આગળ પણ હોઈ શકે અને પાછળ પણ.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

સ્થાતો, નિત્રી, નરો, નીડ્ડી—આ મન, કંઠ અને શિર માં સ્થિત માનવામાં આવે છે; આ ત્રણ સ્થાનોમાં પ્રવૃત્ત થતો વિધાન ઉત્તમ છે.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

પ્રકૃતિમાં ચાર વર્ણો છે અને વિચાર-વિચારણાનો ભેદ નાનાવિધ છે; વિકલ્પ આઠ પ્રકારનો કહેવાયો છે, અને દેવોએ તેને સોળ પ્રકારનો જાણ્યો છે।

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘સૃષ્ટ’ અને ‘પ્રસંચારી’—આ વર્મના ભેદ છે; ત્રીજું ‘અવરોહણ’ અને ચોથું ‘આરોહણ’—એવું વર્મવિદો વર્ણરૂપે જાણે છે।

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

તેમામાં એક ‘સંચર-સ્થાયી’ છે, અને ‘સંચર’ તો ચલાયમાન બને છે; અવરોહણ-વર્ણો માટે ‘અવરોહ’ નિર્દેશ કરવો જોઈએ।

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

આરોહણ દ્વારા ‘આરોહ’ વર્ણોને વર્ણવિદો જાણે છે; અને આ જ વર્ણોના અલંકારને તમે સમજો।

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

અલંકાર ચાર છે—સ્થાપની, ક્રમરેજન, પ્રમાદ અને અપ્રમાદ; હવે હું તેમના લક્ષણ કહું છું।

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

વિશ્વરો આઠ કલાઓ સહિત છે; તેનું સ્થાન બેમાંથી એકમાં સ્થિત કહેવાય છે. આવર્તનો ક્રમ નેત્ર સમાન છે અને કાર્યમાં તેનું પરિમાણ નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

કુમારને ‘સંપર’ તરીકે જાણ; તે દ્વિસ્તર બની વામનભાવને પામે છે. એ જ એ છે—આમાં જ કુળની શ્રેષ્ઠતાનો એક વિશેષ સંકેત છે.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

શ્વેત પોતાના કાતર ભાવમાં જન્મેલી કલાને અગ્નિ દ્વારા વધુ પ્રેરિત કરે છે. એ જ સ્વરમાં, તપ્ત થતાં, વૃદ્ધિ થાય છે—આ વાત વિવેકીઓ જાણે છે.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

શ્યેન એક બીજો હસ્ત છે અને ઉત્તર દિશા કમલકલાથી યુક્ત છે. પરિમાણનો ઘન-બિંદુ ફરી દૂર સ્થાને ઉત્પન્ન થતો નથી.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

વર્ણોની કલા કરવી જોઈએ; ત્યારે તે સ્થાપિત થાય છે. પરંતુ વિપર્યયની રોપણ-પ્રક્રિયા દ્વારા મારી વ્યવસ્થામાં કઠિન પ્રાદુર્ભાવ થાય છે.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

એક વધારાનો સ્વર માનવો; ષડ્જ જ પરમ સ્વર છે. કાગડાના પ્રચુર કંઠધ્વનિ સમાન ‘આક્ષેપ’ અને ‘સ્કંદન’ રૂપ કાર્ય કરવું.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

એ બે ‘સંતાર’ અને ‘સર્વાય્ય’—કાર્ય કે કારણ રૂપે ગણાય. ‘આક્ષિપ્ત’ અવરોહ સાથે રહે; ‘પ્રોક્ષ’ અને ‘મદ્ય’ પણ તેમ જ રહે.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

બારમા કલા-સ્થાને પણ તે એકાંતરથી સ્થિત થાય છે. સ્વરસમન્વિત ‘પ્રેશોલ્લિખિત’ નામનો અલંકાર એ જ છે.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

સ્વરોના અનેક સમૂહોમાં ‘કાપ્રયોષ્ટનુપત્’ નામની કલા હોય છે. એ કલાથી જ ‘પ્રક્ષિપ્ત’ થાય છે; અને તે ઉપાદાન તથા વિરોધભાવનું કારણ બને છે.

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

જ્યાં જે યથાભૂત રીતે ‘દ્વિકથ’ રૂપે કહેવાય છે—તે ‘ઉચ્ચર’માંથી, ‘વિશ્વર’ પર આરૂઢ થઈ, તેમજ ‘અષ્ટસ્વર’ મુજબ પણ થાય છે.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

અવરોહથી ‘વાપ’ થાય છે; ‘નારત’ નિશ્ચયે ધ્રુવ બને છે. એમનો એકાંતર ક્રમ—એ જ સ્વરોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

‘સાક્ષિ’ અને ‘પ્રચ્છેદન’ નામનો ચતુષ્કલ-ગણ સ્મૃત છે. એ અલંકારો બને છે; ત્રિંશદ્દેવોએ તેમનું કીર્તન કર્યું છે.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

વર્ણસ્થાનના પ્રયોગથી અને કલા-માત્રાના પ્રમાણથી—સંસ્થાન, પ્રમાણ, વિકાર અને લક્ષણ પણ નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

મલ-અલંકારનું પ્રયોજન ચાર પ્રકારનું જાણવું જોઈએ. કારણ કે પોતાના સ્વભાવના વિરુદ્ધ કરેલો અલંકાર વિપરીત અને નિંદ્ય બને છે.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

કવચને પણ અલંકૃત કરવા સ્વભાવજન્ય વિવિધ વૈષમ્ય હોય છે; જેમ નારીનું વિભૂષણ અનેક આભરણોના સંયોગથી બને છે.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

કવચનું પણ પોતાનું અલંકાર છે; તે વિભૂષા આત્મસમ્ભવ છે. પગમાં કુંડળ દેખાતું નથી, અને ગળામાં તેવી રસના પણ નથી.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

આ રીતે આદ્ય અલંકારમાં વિપરીત અને નિંદનીય સ્થિતિ થઈ; કરાયેલો અલંકાર પણ જાણે નાગને જ દર્શાવતો હતો.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

જેમ માર્ગ દેખાય તેમ કર્તવ્યનો વિધાન થાય છે; લક્ષણ નિશ્ચિત હોવા છતાં વૃત્તિકા પણ તે મુજબ વર્તે છે.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

હે માસોદ્ભવ, હે મુખોદ્ભવ! હું યથાતથ્ય કહીશ; ત્રેવીસમી શીત-સ્થિતિનું દૈવત્વ પણ જાણીતા છે.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

નગ-ઓનાના પુરસ્ત ભાગ અને મધ્ય અંશ જ પર્યય છે; એ બંનેનો વિભાગ દેવોના લાવણ્ય-માર્ગમાં સ્થિત છે.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

અનુષંગથી ઉત્પન્ન થયેલો ક્રમ દેખાયો—સ્વરસમૂહોમાં અંતર સાથે; વિપર્યય અને સંવર્ત પણ સપ્તસ્વર પદક્રમમાં થાય છે.

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

ગાન્ધાર-સેતુ સ્વરો શ્રેષ્ઠ ભગવદ્ભક્તો દ્વારા ગવાય છે; પંચમ, મધ્યમ અને ધૈવત—આ બધું નિષાદથી સંબંધિત ગણાય છે.

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

ષડ્જ અને ઋષભ—મદ્રક પ્રયોગમાં અમે તેમાં ભેદ નથી જાણતા; પરંતુ દ્વ્યપરનો ભેદ શું, અને ઉષ્ણંતિકનું દ્વય શું છે?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

પ્રાકૃત અને વૈકૃત—બન્ને પ્રકારોમાં ગાન્ધારનો પ્રયોગ થાય છે; પદનું ‘અત્યય’ રૂપ અને કૌશિકીનું ‘સપ્ત’ રૂપ કહેવાય છે.

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

ગાન્ધાર વિષે આ વિધિ સંપૂર્ણ રીતે સ્મૃત છે; અને આ જ ક્રમ મધ્યમાંશના ‘મધ્યમ’ તરીકે નિર્દેશિત થયો છે.

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

જે ગીતો વિશેષ રીતે ચતુર્વિધ રૂપે કહ્યાં છે; ત્યાર પછી કૌશિકીને સાત સ્વરોથી રચિત અને સાત રૂપવાળી કહેવાય છે।

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

કેટલાક તેને ‘અગદર્શન’ કહે છે અને કેટલાક ‘માનુદ્વૈમમક’ પણ કહે છે; દ્વિતીય માસ-પરિમાણોથી તે બધું પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

ઉત્તર તરફ આ રીતે માતા બ્રાહ્મી બ્રાહ્મતલ સુધી ગઈ; અને જ્યાં માયા નિવૃત્ત થાય છે ત્યાં આઘાત પામેલાઓ પણ શાંત થાય છે।

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

એક પાદથી ‘માયાત્રા’ કહેવાય છે, અને ‘પાદ’ નામે અતિવારિમ છે; સંખ્યાગણનાથી આહૂત થયેલું ત્યાં ‘પાન’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

દ્વિતીય પાદભંગ ‘ગ્રહ’ નામે પ્રતિષ્ઠિત છે; પહેલું ‘અષ્ઠતીટતી’ કહેવાય છે, પરંતુ બીજું અપારાંતિકોએ સ્વીકાર્યું નથી।

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

પાદ-ભાગ સહિત આ પ્રકૃતિમાં જ સ્થિત છે. ચોથું ઉત્તર પણ એમ જ; મદ્રવત્ અને પાવમદ્રક—બન્નેનું વિધાન કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

દક્ષિણના મદ્રકની કલા પણ જેમ કહેવામાં આવી છે તેમ જ વર્તે છે. સમગ્ર અનુયોગને જ દ્વિતીય બુદ્ધિ (બીજો નિર્ણય) માનવામાં આવે છે.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

આમાં પાદ-ઉદ્ધરણ (પાદનું ગ્રહણ) થાય છે; અહીં પાર (અંત) નક્કી કરાતો નથી. હે દ્વિજોત્તમ, બન્નેમાં જ્યાં જ્યાં મુનિયોગની એકતા માનવામાં આવે છે.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

અनेक સમવાયોને હરિએ પાતક (દોષ) તરીકે સ્મર્યા છે. અને ત્રણ વૃત્તિઓ વિષે—વૃત્તિમાં તથા વૃત્તિની અંદર—દક્ષિણ (દક્ષિણા/દક્ષિણ પક્ષ) નિર્દેશિત છે.

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

સમવાય આઠ છે; તેમજ ‘વીરા’ અને ‘સંમૂર્ચના’ પણ. અને ‘કસ્યનાસુતરાં’ તથા ‘સ્વર-શાખા’ પણ પ્રસિદ્ધ રીતે કથિત છે.