Sukta 10

Mantra 1

आत्मा। यद् गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भं वा॒ त्रैष्टु॑भान्नि॒रत॑क्षत । यद् वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः

આત્મા: ગાયત્રી પર જે ગાયત્ર રૂપે સ્થાપિત છે; અથવા ત્રૈષ્ટુભમાંથી જ જે ત્રૈષ્ટુભ ઘડી કાઢ્યું છે; અથવા જગતીમાં સ્થાપિત જે પદ (પગલું) જગતરૂપ છે—જે લોકો તેને ખરેખર જાણે છે, તેઓ અમૃતત્વને પ્રાપ્ત થયા છે.

Mantra 2

गा॒य॒त्रेण॒ प्रति॑ मिमीते अ॒र्कम॒र्केण॒ साम॒ त्रैष्टु॑भेन वा॒कम्। वा॒केन॑ वा॒कं द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा॒क्षरे॑ण मिमते स॒प्त वाणीः॑

ગાયત્રી વડે તે ઋક્ (સ્તુતિ)ને માપે છે; ઋક્ વડે સામને; ત્રૈષ્ટુભ વડે વાણીને. વાણી વડે વાણીને (માપે છે); અક્ષર વડે બે-પદવાળી અને ચાર-પદવાળી એવી સાત વાણીઓને તેઓ માપે છે.

Mantra 3

जग॑ता॒ सिन्धुं॑ दि॒व्यऽस्कभायद् रथंत॒रे सूर्यं॒ पर्य॑पश्यत्। गा॒य॒त्रस्य॑ स॒मिध॑स्ति॒स्र आ॑हु॒स्ततो॑ म॒ह्ना प्र रि॑रिचे महि॒त्वा

જગતી વડે તેણે દિવ્ય લોકમાં સિંધુ (પ્રવાહ/પૂર)ને ટેકો આપ્યો; રથંતરામાં તેણે સૂર્યને સર્વત્ર પરિભ્રમણ કરતાં જોયો. ગાયત્રના સમિધ (ઇંધણ-લાકડાં) ત્રણ છે—એમાંથી જ મહાનતા વડે તે મહિમામાં છલકાઈ ઊઠ્યું.

Mantra 4

उप॑ ह्वये सु॒दुघां॑ धे॒नुमे॒तां सु॒हस्तो॑ गो॒धुगु॒त दो॑हदेनाम्। श्रेष्ठं॑ स॒वं स॑वि॒ता सा॑विषन्नो॒ऽभीऽद्धो घ॒र्मस्तदु॒ षु प्र वो॑चत्

હું અહીં આ સુદૂઘા—સારા દૂધ આપનારી—ધેનુને બોલાવું છું; સુહસ્ત ગોધુગ (ગાય દોહનાર) તેને દોહે. સવિતા અમારા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રેરણા પ્રેરિત કરે; પ્રજ્વલિત ઘર્મ (ઘર્મ-વિધિનું તપ્ત પાત્ર/અર્ઘ્ય) એ જ શુભરૂપે પ્રઘોષિત કરે.

Mantra 5

हि॒ङ्कृ॒ण्व॒ती व॑सु॒पत्नी॒ वसू॑नां व॒त्समि॒च्छन्ती॒ मन॑सा॒भ्यागा॑त्। दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयं सा व॑र्धतां मह॒ते सौभ॑गाय

‘હિઙ્’ કરીને રંભતી, વસુઓની વસુપત્ની, મનથી વાછરડાને શોધતી અહીં આવી છે. આ અઘ્ન્યા (અહિંસ્ય, અસ્પર્શ્ય) ગાય અશ્વિનો માટે પયઃ દોહે; તે મહાન સૌભાગ્ય માટે વધે.

Mantra 6

गौर॑मीमेद॒भि व॒त्सं मि॒षन्तं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑ । सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः

ગાય હલનચલન કરતા વાછરડાં ઉપર રંભી; ‘હિઙ્’ ધ્વનિથી તેણે માતૃત્વભર્યું શિર (માથું) જાણે રચ્યું. તેને ચાટી, ઉષ્મા તરફ આતુર બની, તે પોતાનો રંભાટ માપે છે; અને પોતાના દૂધોથી તેને પીવા માટે દૂધ પવડાવે છે।

Mantra 7

अ॒यं स शि॑ङ्क्ते॒ येन॒ गौर॒भिवृ॑ता॒ मिमा॑ति मा॒युं ध्व॒सना॒वधि॑ श्रि॒ता। सा चि॒त्तिभि॒र्नि हि च॒कार॒ मर्त्या॑न् वि॒द्युद् भव॑न्ती॒ प्रति॑ व॒व्रिमौ॑हत

આ જ તે છે જેના વડે તે છાંટે છે: ગાય, સર્વત્ર આવરીને, ગોઠાણે સ્થિર રહી પોતાનો રંભાટ વહેંચે છે. તે પોતાના ઉપાયો/યુક્તિઓથી નશ્વર મનુષ્યોને ખરેખર વશમાં કરી લે છે; વીજળી બની, તેણે ઘેરાવ કરનાર આવરણને પ્રત્યાઘાતથી ચીર્યું।

Mantra 8

अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द् ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्याऽनाम्। जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः

અનચ્છય (અક્ષય) લોકમાં તુરગગતિ ધરાવતી જીવશક્તિ સ્થિર રહીને ગૃહસ્થાનોના મધ્યમાં ચાલે છે. સ્વધાઓ (પોતાના નિયમો/વિધિઓ) વડે જીવિત તત્ત્વ મૃતકોની વચ્ચે પણ વિચરે છે—અમર્ત્ય, છતાં મર્ત્ય સાથે એક જ યોનિ (એક જ મૂળ) ધરાવનાર.

Mantra 9

वि॒धुं द॑द्रा॒णं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे युवा॑नं॒ सन्तं॑ पलि॒तो ज॑गार । दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒त्वाद्य म॒मार॒ स ह्यः समा॑न

સલિલ (જળ)ના પૃષ્ઠ પર દોડતો વિધુ—યુવાન હોવા છતાં—પલિત (ધોળાવાળ) એ જગાડ્યો છે. દેવના કાવ્ય (કાવ્યકૌશલ્ય) ને તેની મહિમાથી જો: જે ગઇકાલે સમાન હતો, તે આજે મરી ગયો છે.

Mantra 10

य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त्। स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अ॒न्तर्ब॑हुप्र॒जा निरृ॑ति॒रा वि॑वेश

જેણે આ રચ્યું, તે જ તેનું જ્ઞાન રાખતો નથી; જેણે તેને જોયું, જુઓ—તેમાંથી જ તે સરકી ગયું. માતૃયોનિ (માતાના ગર્ભ)માં અંદરથી આવરાયેલું, બહુપ્રજા (અਨੇક સંતતિ ધરાવતું) તે તત્ત્વ—નિરૃતિ તેમાં પ્રવેશી ગઈ છે.

Mantra 11

अप॑श्यं गो॒पाम॑नि॒पद्य॑मान॒मा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम्। सस॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न॒ आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः

મેં ગોપાને જોયો—જે કદી ઢળી પડતો નથી—જે નજીક તરફ અને દૂર તરફ, બંને દિશાના માર્ગોમાં ચાલે છે. સીધી ચાલ અને આડી ચાલ—એવા પોતાના માર્ગો ધારણ કરીને, તે લોકોએની અંદર સતત આગળ-પાછળ ગોળ ગોળ ફરતો રહે છે.

Mantra 12

द्यौर्नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता नाभि॒रत्र॒ बन्धु॑र्नो मा॒ता पृ॑थि॒वी म॒हीयम्। उ॒त्ता॒नयो॑श्च॒म्वो॒३र्योनि॑र॒न्तरत्रा॑ पि॒ता दु॑हि॒तुर्गर्भ॒माधा॑त्

દ્યુલોક અમારો પિતા છે—જનક; અહીં જ અમારી નાભિ છે; તે અમારો બંધુ છે. પૃથ્વી, મહાન, અમારી માતા છે. બે વિસ્તરેલા પાત્રો (ચમૂ) વચ્ચે યોનિ છે; ત્યાં પિતાએ પુત્રીના ગર્ભને સ્થાપિત કર્યો છે.

Mantra 13

पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ । पृ॒च्छामि॒ विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम

હું તને પૃથ્વીના પરમ અંત વિષે પૂછું છું; હું વીર્યવાન અશ્વના રેત (વીર્ય) વિષે પૂછું છું. હું આ સમગ્ર ભવન (જગત)ની નાભિ વિષે પૂછું છું; હું વાણીના પરમ વ્યોમ (ઉચ્ચતમ આકાશ) વિષે પૂછું છું.

Mantra 14

इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अन्तः॑ पृथि॒व्या अ॒यं सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ । अ॒यं य॒ज्ञो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑र्ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम

આ વેદિ પૃથ્વીનો પરમ અંત છે; આ સોમ વીર્યવાન અશ્વનું રેત (વીર્ય) છે. આ યજ્ઞ સમગ્ર ભવન (જગત)ની નાભિ છે; આ બ્રહ્મ છે—વાણીનું પરમ વ્યોમ (ઉચ્ચતમ આકાશ).

Mantra 15

न वि जा॑नामि॒ यदि॑वे॒दमस्मि॑ नि॒ण्यः संन॑द्धो॒ मन॑सा चरामि । य॒दा माग॑न् प्रथम॒जा ऋ॒तस्यादिद् वा॒चो अ॑श्नुवे भा॒गम॒स्याः

હું સ્પષ્ટ રીતે જાણતો નથી કે હું ખરેખર આ જ છું કે કેમ; ગુપ્ત, કસીને બંધાયેલો, હું મનથી ભટકું છું. જ્યારે ઋતનો પ્રથમજ (પ્રથમ જન્મેલો) મારી પાસે આવ્યો, ત્યારે નિશ્ચયે મેં આ વાણીનો એક ભાગ પ્રાપ્ત કર્યો.

Mantra 16

अपा॒ङ् प्राङे॑ति स्व॒धया॑ गृभी॒तोऽम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः । ता शश्व॑न्ता विषू॒चीना॑ वि॒यन्ता॒ न्य॑१न्यं चि॒क्युर्न नि चि॑क्युर॒न्यम्

સ્વધા દ્વારા ગ્રહિત થયેલો તે પાછળ અને આગળ ગતિ કરે છે—અમર્ત્ય (અજર) મર્ત્ય દ્વારા, એક જ યોનિ/ગર્ભના સહવાસી. એ બે, સદા ટકનારા, વિખૂટા પડી જુદી દિશાઓમાં વિખેરાતા, એકે બીજાને ઓળખ્યા છે; પરંતુ બીજા ને (સંપૂર્ણ રીતે) ઓળખ્યા નથી.

Mantra 17

स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठन्ति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि । ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चितः॑ परि॒भुवः॑ परि॑ भवन्ति वि॒श्वतः॑

સાત, અર્ધ-ગર્ભરૂપ, સર્વ ભુવનનું રેત/બીજ—વિષ્ણુના વિધાનમાં દિશાઓમાં સ્થિર ઊભાં રહે છે. તેઓ, ધી/અંતર્દૃષ્ટિ અને મન વડે—વિપશ્ચિત (વિચારશીલ) બની—ચારે તરફથી પરિભવ (આવરણ કરનાર, પ્રભુત્વ ધરાવનાર) બને છે.

Mantra 18

ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्योऽम॒न् यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॒मी समा॑सते

ઋચો (ઋગ્વેદીય મંત્રો) અક્ષર (અવિનાશી)માં, પરમ વ્યોમમાં છે—જ્યાં સર્વ દેવો અધિષ્ઠિત થઈ બેઠા છે. જે તે તત્ત્વને નથી જાણતો, તે ઋચાથી શું કરશે? પરંતુ જે ખરેખર તે તત્ત્વને જાણે છે, એ જ લોકો એકમન થઈ સમાસે (સંગતિમાં) બેસે છે.

Mantra 19

ऋ॒चः प॒दं मात्र॑या क॒ल्पय॑न्तोऽर्ध॒र्चेन॑ चाक्लृपु॒र्विश्व॒मेज॑त्। त्रि॒पाद् ब्रह्म॑ पुरु॒रूपं॒ वि त॑ष्ठे॒ तेन॑ जीवन्ति प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः

ઋચઃ (ઋગ્વેદીય ઋચાઓ) માત્રા પ્રમાણે પદ (શબ્દ-પગલું) ગોઠવતાં, અર્ધઋચા વડે સર્વ ચળવળતું જગત સુવ્યવસ્થિત કર્યું. ત્રિપાદ બ્રહ્મ, બહુરૂપ, સર્વત્ર વિસ્તર્યું છે; તેના બળે ચારેય દિશાઓ જીવંત રહે છે.

Mantra 20

सू॒य॒व॒साद् भग॑वती॒ हि भू॒या अधा॑ व॒यं भग॑वन्तः स्याम । अ॒द्धि तृण॑मघ्न्ये विश्व॒दानीं॒ पिब॑ शु॒द्धमु॑द॒कमा॒चर॑न्ती

સુયવસ (સારા ચારા)માંથી, હે ભગવતી, તું નિશ્ચયે વધુ સમૃદ્ધ થા; પછી અમે પણ તારા સહવાસથી ભગવંત (ધન્ય) બનીએ. હે અઘ્ન્યા (જેને મારવું ન જોઈએ) સર્વદાની ગાય, હવે સર્વત્ર તૃણ ખા; ફરતી ફરતી શુદ્ધ જળ પી.

Mantra 21

गौरिन्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॒त्येक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ स॒हस्रा॑क्षरा॒ भुव॑नस्य प॒ङ्क्तिस्तस्याः॑ समु॒द्रा अधि॒ वि क्ष॑रन्ति

ઉજ્જ્વલા દેવી (ગૌરી)એ જળોને માપી કાઢ્યાં; તે કારીગરણી તેમને ઘડે છે—એકપદી, દ્વિપદી, તે ચતુષ્પદી; અષ્ટાપદી, નવપદી પણ બની; ભુવનની સહસ્રાક્ષરા પઙ્ક્તિ બની. તેની ઉપર સમુદ્રો વિસ્તરીને વહેતા-વહેતા પોતાને સર્વત્ર ઢોળી દે છે.

Mantra 22

कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत्प॑तन्ति । तं आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्यादिद् घृ॒तेन॑ पृथि॒वीं व्यूऽदुः

કૃષ્ણ નિયાન (કાળો અવરોધ)ને હરયઃ સુપર્ણાઃ—સુવર્ણવર્ણ, સુંદર પાંખવાળા બળો—જળોને વસ્ત્ર સમા ધારણ કરીને સ્વર્ગ તરફ ઉડી ઊઠે છે. ઋતના આસનમાંથી તેમણે તે કાળો બંધન તોડી નાખ્યો; પછી ખરેખર ઘૃતથી પૃથ્વીને ખોલી અને અભિષેક કર્યો.

Mantra 23

अ॒पादे॑ति प्रथ॒मा प॒द्वती॑नां॒ कस्तद् वां॑ मित्रावरु॒णा चि॑केत । गर्भो॑ भा॒रं भ॑र॒त्या चि॑दस्या ऋ॒तं पिप॒र्त्यनृ॑तं नि पा॑ति

પદવતી રૂપોમાંથી પ્રથમ તે બહાર આવે છે; હે મિત્ર-વરुण, તમારામાંથી કોણે તે જાણ્યું? ગર્ભ તો તેની પણ ભાર વહન કરે છે; તે ઋતને પૂર્ણ કરે છે અને અનૃતને નીચે દબાવી રાખે છે.

Mantra 24

वि॒राड् वाग् विरा॑ट् पृ॑थि॒वी वि॒राड॒न्तरि॑क्षं वि॒राट् प्र॒जाप॑तिः । वि॒राण्मृ॒त्युः सा॒ध्याना॑मधिरा॒जो ब॑भूव॒ तस्य॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॒ स मे॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॑ कृणोतु

વિરાટ્ વાક્ છે; વિરાટ્ પૃથ્વી છે; વિરાટ્ અંતરિક્ષ છે; વિરાટ્ પ્રજાપતિ છે. વિરાટ્ પરથી મૃત્યુ સાધ્યોનો અધિરાજા બન્યો; ભૂત અને ભવ્ય તેના વશમાં છે—તે મારા માટે પણ ભૂત અને ભવ્યને વશમાં કરે.

Mantra 25

श॒क॒मयं॑ धू॒ममा॒राद॑पश्यं विषू॒वता॑ प॒र ए॒नाव॑रेण । उ॒क्षाणं॒ पृश्नि॑मपचन्त वी॒रास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्

દૂરથી મેં છાણ-ઇંધણનો ધુમાડો જોયો—વિષૂવત્ (વળાંક-સમયે), પર અને અપર બન્ને બાજુ સાથે. વીરોએ ચિતરિયો બળદ પકાવ્યો; એ જ પ્રથમ સ્થાપિત ધર્મો (વિધિઓ) હતા.

Mantra 26

त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषाम्। विश्व॑म॒न्यो अ॑भि॒चष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पम्

ત્રણ કેશિન (દીર્ઘકેશ) શક્તિઓ ઋતુ પ્રમાણે જુદી જુદી દેખાય છે; સંવત્સરમાં એમમાંથી એક (પોતાના) વાળ કાપે છે. બીજો પોતાની શચીભિઃ (પ્રભાવશાળી શક્તિઓથી) સર્વ જગતને અભિચષ્ટે (નિહાળે/જોયે) છે; એકનો ધ્રાજિઃ (ચમકતો તેજ) દેખાય છે—પરંતુ તેનું રૂપ દેખાતું નથી.

Mantra 27

च॒त्वारि॒ वाक् परि॑मिता प॒दानि॒ तानि॑ विदुर्ब्राह्म॒णा ये म॑नी॒षिणः॑ । गुहा॒ त्रीणि॒ निहि॑ता॒ नेङ्ग॑यन्ति तु॒रीयं॑ वा॒चो म॑नु॒ष्याऽवदन्ति

વાણીના ચાર પરિમિત પદ (સ્થાનો/પગથિયા) છે; તેને મનીષિણ (વિચારમાં પ્રજ્ઞાવાન) બ્રાહ્મણો જાણે છે. ત્રણ ગુહામાં (ગુપ્તમાં) નિહિત છે—તે હલનચલન કરતા નથી; વાણીનું ચોથું પદ એ છે, જે મનુષ્યો ઉચ્ચારે છે.

Mantra 28

इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न्। ए॒कं सद् विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः

તેને ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ—એમ કહે છે; અને તે દિવ્ય, સુપર્ણ, ગરુત્માન છે. સત્ય એક જ છે; વિપ્રો તેને અનેક રીતે વર્ણવે છે; તેને અગ્નિ, યમ, માતરિશ્વાન—એમ પણ કહે છે.