Anuvaka 9
મુખ્ય વિષય: ઋતને સ્થિર કરીને, જોડિયા બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા અને નિશ્ચિત અથર્વણિક રક્ષણો દ્વારા (સમૃદ્ધિ, મુક્તિ, ઉપચાર, અને પ્રતિહાનિ-નિવારણ) પ્રાણશક્તિ/આયુષ્યનું સંરક્ષણ. ઉપ-વિષયો: સૂર્ય–ચંદ્ર ચક્રો કાલગણના/ઋતનો આધાર; અગ્નિ ધનને સ્થિર કરનાર અને ગૃહરક્ષક; વરુણનો પાશ—અપરાધબોધ, બંધનો અને નિયંત્રણમાંથી મુક્તિ; ઝડપી ગતિશીલ સ્વસ્તિ—પ્રવાસમાં સુરક્ષિત ગમન અને ગતિમાં વિજય; ઇન્દ્ર હંમેશા બોલાવતાં સહાયક અને ઉદ્ધારક; રુદ્ર અગ્નિ, જળ અને ઔષધ/ઉપચારમાં અંતર્નિહિત વ્યાપકતા.
Suktas in Anuvaka 9
Sukta 81
આ સૂક્ત યજમાનને સૂર્ય–ચંદ્રની યુગ્મ ગતિ સાથે સુસંગત કરે છે. તેમની પૂર્વ–પશ્ચિમ ગતિ અને ચક્રાકાર પુનર્નવીકરણને ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) તથા પંચાંગની સ્થિરતાનો આધાર તરીકે રજૂ કરે છે. પછી આ વૈશ્વિક નિયમિતતાને ગૃહસમૃદ્ધિ પર—ખાસ કરીને દર્શ (અમાવાસ્યા) ક્ષણ પર—લાગુ કરીને, ધન, પશુધન, સંતાન અને રક્ષિત વૃદ્ધિમાં “સંપૂર્ણ, સર્વાંગી” બનવાની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 82
AV 7.82 સમૃદ્ધિ વધારતું અગ્નિસ્તુતિ-સૂક્ત છે. તે યજ્ઞને જ દૃઢ બનાવી ધન—ખાસ કરીને પશુધન, દોડ/સ્પર્ધાના ઇનામરૂપ લાભ, અને “મંગલ સંપત્તિ”—યજમાનમાં સ્થિર થાય એમ કરાવે છે. ઉષા → સૂર્ય → દિવસ જેવી બ્રહ્માંડની નિયમિતતા (ઋત) સાથે યજ્ઞસિદ્ધિ જોડીને, દેવતાઓને યજ્ઞને “આગે વધારવા/નેતૃત્વ કરવા” વિનવે છે; અને અગ્નિ માટે ઘૃતધારાઓ પ્રચુર રીતે વહેતી રહે ત્યારે, અગ્નિ વાહક તથા ઋતસ્થાપક રૂપે પ્રગટે છે.
Sukta 83
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક મંત્ર ઋતના સ્વામી અને પાશ (ફાંસ) ધારક વરુણને પ્રાર્થના કરે છે કે ઉપાસકને દરેક પ્રકારના બંધનમાંથી મુક્ત કરે: નૈતિક અપરાધભાવ, ન્યાય–સામાજિક નિયંત્રણ, તેમજ “વરુણનો ફાંસ” તરીકે સમજાતી શારીરિક પીડા/વ્યાધિ. શુદ્ધિકારક જળોમાં અને વરુણના “સુવર્ણ ગૃહ”માં સ્થિત આ સ્તુતિ, ઉપર–મધ્ય–નીચેના બંધનોને નામ લઈને ઉકેલતી જાય છે અને વ્યક્તિને અનાગસ્ (નિર્દોષતા) તથા અદિતિ-સમાન સ્વતંત્રતા તરફ ફરી સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 84
આ ત્રણ મંત્રોનું ટૂંકું સૂક્ત રક્ષણ–ઉપચારક મંત્રરૂપે, ક્ષત્રભૃત્ (સર્વાધિકારી રક્ષણ વહન કરનાર) રૂપે અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરી ઘરઆંગણાને ચારે તરફથી ઘેરી રક્ષાવલય સ્થાપે છે; રોગને મુક્ત કરે છે અને પ્રાણાધાર (ગય) તથા સંપત્તિનું સંરક્ષણ માગે છે. ત્યારબાદ તે ઇન્દ્રના ક્ષત્ર અને ઓજસ તરફ વળી શત્રુતાપૂર્ણ બળોને હંફાવે છે અને વિશાળ, સુરક્ષિત અવકાશ કોતરી કાઢે છે; અંતે શત્રુઓને ઉગ્ર રીતે બહાર કાઢવાની જીવંત છબી સાથે પૂર્ણ થાય છે. અગ્નિનો શુદ્ધિકારક પરિઘ અને ઇન્દ્રની યુદ્ધાત્મક સફાઈ મળીને, રોગ અને ભયથી મુક્ત એવું સુરક્ષિત ગૃહક્ષેત્ર સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 85
આ એક-મંત્રનું પૌષ્ટિક સૂક્ત તાર્ક્ષ્યને—ઝડપી, દેવપ્રેરિત, યુદ્ધમાં વિજય અપાવતી શક્તિ તરીકે—આહ્વાન કરીને ‘સ્વસ્તિ’ માટે પ્રાર્થના કરે છે: અહિત વિના ગતિ, સુરક્ષિત મુસાફરી અને સ્પર્ધાત્મક ગતિમાં સફળતા. તાર્ક્ષ્યને ‘અરિષ્ટનેમિ’ (ચક્રની નેમિ/નાભિ અક્ષત ધરાવનાર) અને ‘તરুতાર રથાનામ્’ (રથોને પણ વટાવી જનાર) તરીકે સ્તુતિ કરીને આ મંત્ર મુસાફરી, દોડ/રેસ અને યુદ્ધગમન માટે અપોત્રોપાયક રક્ષાકવચરૂપે કાર્ય કરે છે.
Sukta 86
આ એકમાત્ર ઋચાવાળું ત્રિષ્ટુભ્ સ્તોત્ર સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક આવાહન છે. તેમાં ઇન્દ્રને ત્રાતૃ (રક્ષક) અને અવિતૃ (સહાયક) તરીકે વારંવાર બોલાવવામાં આવે છે અને “દરેક હાકે” (હાવે-હાવે) તેને તરત જ આહ્વાન કરી શકાય છે—એ વાત પર ભાર મૂકાય છે. તેની શક્તિ સંકેન્દ્રીત નામોચ્ચારમાં છે—શૂર, શક્ર, પુરુહૂત, મઘવન—આ નામોનું એકાગ્ર ઉચ્ચારણ કરીને, અંતે સમુદાય માટે સ્વસ્તિ (કલ્યાણ, શુભ-સુરક્ષા) સ્થાપિત કરાવવાની ઇન્દ્રને સીધી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 87
આ એક-ઋચાવાળો ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર અগ্নિ (અગ્નિ), જળ, તેમજ ઉપચારક ઔષધિઓ અને લતા-વેલીઓમાં વ્યાપેલી સર્વવ્યાપી દિવ્ય શક્તિ તરીકે રુદ્રને ઓળખાવે છે. સર્વ લોકોને ‘ક્રમમાં ગોઠવી’ સ્થાપિત કરનાર વિશ્વનિયામક તરીકે રુદ્રને સ્વીકારીને પાઠક તેને શાંત કરે છે અને તેથી જળ તથા વનસ્પતિ-ઔષધની ચિકિત્સાશક્તિને વૈધતા આપી સક્રિય કરે છે. આ મંત્ર શાંતિ-સૂત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે: સંભવિત ઉગ્ર રુદ્રને તે પ્રાકૃતિક માધ્યમો દ્વારા કાર્ય કરનાર અંતર્વ્યાપ્ત વૈદ્યમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
Sukta 88
આ એક-મંત્રવાળો અથર્વવૈદિક મંત્ર સર્પવિષને સક્રિય શત્રુશક્તિ તરીકે માનીને હાંકી કાઢે છે—“શત્રુ” વિષમાં વિષ ભેળવીને આક્રમણ કરે છે એમ કહી, તે વિષ પીડિતમાંથી પાછું હટી જાય એવો આદેશ આપે છે. ગરુત્માન/તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ની સર્પનિવારક પરિધિ હેઠળ આ મંત્ર તીક્ષ્ણ અપોત્રોપાયક આદેશરૂપે કાર્ય કરે છે: વિષને બહાર કાઢો, તેને સર્પ-એજન્સી પર પાછું વાળો, અને આ હુમલાને નિષ્ક્રિય કરો.
Sukta 89
આ ચાર મંત્રોનું અથર્વવેદીય સૂક્ત પૌષ્ટિક-ભૈષજ્ય મંત્રરૂપ છે. અગ્નિના પ્રજ્વલન-સામર્થ્ય દ્વારા કર્તા અથવા દર્દીમાં વર્ચસ્ (કાંતિમય જીવનશક્તિ), પ્રજા (સંતતિ/સર્જનાત્મક સમૃદ્ધિ) અને આયુઃ (દીર્ઘ આયુષ્ય) સ્થાપિત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમાં શુદ્ધિકરણ અને પોષણની છબીઓ (દિવ્ય જળ, દૂધનો સાર) અગ્નિકર્મ સાથેની ઓળખ (ઇંધણ/સમિધા/તેજ) સાથે જોડાય છે. પ્રાપ્ત થયેલો દરજ્જો અને જીવનશક્તિ ખોવાઈ ન જાય તે માટે—ખાસ કરીને ઇન્દ્ર અને વિશ્વે દેવાઃ—દેવતાઓની સાક્ષી/અનુમોદન માંગે છે.
Sukta 90
આ ત્રણ મંત્રોનું ટૂંકું સૂક્ત એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણીય મંત્ર-પ્રયોગ છે. તે બે જોડાયેલા હેતુઓ તરફ આગળ વધે છે: પ્રથમ, વિરોધીની શક્તિ અને તેજને તોડી નાખીને, તેણે એકઠી કરેલી શક્તિ/સંપત્તિને કર્તા તરફ ફેરવવી; પછી, “જે ખેંચાઈ ગયું છે તેને નીચે ઉતાર” અને “જે ઊંચે ઉઠ્યું છે તેને નીચે બેસાડ” જેવી સીધી આજ્ઞાઓ દ્વારા પુરુષ જનનેન્દ્રિયની તકલીફદાયક તાણ અથવા વિકૃતિને સુધારી સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવી. અહીં મુખ્ય બળ કોઈ નામધારી દેવતા કરતાં મંત્રવાણી (વાચ્)ની કાર્યકારી શક્તિ છે; ઇન્દ્ર–વરুণસદૃશ અધિકારની છાપ ધરાવતી દબાવક, કાપતી પ્રતિમાઓથી શરીરક્રિયા પર સીધો આદેશ આપવામાં આવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
