Anuvaka 12
મુખ્ય વિષય: ગ્રાહી/ઉન્માદ જેવી ઝપટ-બંધનોથી, પાપ (એનસ્) અને ઋણ (ઋણ)ના બંધનોથી શુદ્ધિકારક તથા ધર્મ-ન્યાયસંબંધિત વિધિઓ દ્વારા મોચન (બંધનમુક્તિ). ઉપવિષયો: ગ્રાહી, ઉન્માદ વગેરે ઝપટ/વિક્ષેપનું ભૂતબાધા-નિવારક ઉપચાર; જાગ્રત અને નિદ્રામાં થયેલા જાણ્યા/અજાણ્યા અપરાધોથી પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વારા મુક્તિ; ઋણમુક્તિ (આનૃણ્ય) અને યમના પાશોનું શિથિલીકરણ; જુગારથી ઋણ અને અપરાધબોધ (કિલ્બિષ) ઊભો થવો; ધર્મની દેખરેખ હેઠળ અન્ન-સુરક્ષા અને નિયમિત ભોગ; પરલોકીય સુધાર: ઋત/ધર્મ અનુસાર યોગ્ય સંબંધનું પુનઃસ્થાપન.
Suktas in Anuvaka 12
Sukta 111
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક ઉપચાર-સૂક્તમાં ઉન્માદ (વિક્ષિપ્તતા/પાગલપણું) ને બંધન અને શત્રુતાપૂર્ણ ગ્રહણ (આવેશ) તરીકે દર્શાવી, અગ્નિના શુદ્ધિકારક અને મુક્તિકારક બળથી તે ઢીલું પડી છૂટે છે એમ કહે છે. તેમાં રક્ષસ, “દુષ્ટ અપ્સરાઓ,” તેમજ દેવ-એનસ (દૈવી કલંક/પાપદોષ) જેવા ઉપદ્રવોને ભૂતબાધા-નિવારણરૂપે દૂર હાંકી કાઢવાની ક્રિયા સાથે, દર્દીના મન, વાણી અને સામાજિક-ધાર્મિક સામાન્યતા “પાછી લાવવાની” પુનઃસ્થાપના પણ જોડાયેલી છે. અંતે અગ્નિને યોગ્ય ભાગધેય (યજ્ઞભાગ) ફરી અર્પણ કરીને યોગ્ય યજ્ઞાચારનું પુનઃપ્રવર્તન થાય છે.
Sukta 112
AVŚ 6.112 અથર્વણ પરંપરાનો સંક્ષિપ્ત ‘બંધન-મોચન’ મંત્ર છે. તેમાં ‘પાશ’ (pāśa) ને પકડ, બંધન, અને જીવલેણ વ્યથા/આપત્તિ માટેની વિધિપ્રતિક છબી તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. ‘ગ્રાહ્ય’ (પકડી લેતું/આવેશ કરતું) જે કંઈ છે તેને કેવી રીતે કાપવું તે જાણનાર નિષ્ણાત મુક્તિકર્તા તરીકે અગ્નિને પાશમોચક રૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે; અને વિશ્વે દેવાઃ આ ક્રિયાને મંજૂરી તથા અધિકાર આપે છે. સ્તુતિમાં મુક્તિનો વિસ્તાર પીડિત વ્યક્તિથી સમગ્ર ગૃહ સુધી થાય છે અને અંતે બંધનને પોષતું દુરિત (અપશકુન/દુર્ભાગ્ય) મૂળથી શુદ્ધ કરીને દૂર કરવામાં આવે છે.
Sukta 113
આ સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય–અપોત્રોપૈક સ્તુતિ ‘ગ્રાહી’—ઝપટે પકડી લેતી વ્યાધિ અથવા આવેશ—નો ભંગ કરે છે. પ્રથમ ત્રિતાના શુદ્ધિકરણના પુરાણપ્રસિદ્ધ દાખલા દ્વારા માનવીય ‘એનસ’ (દોષ/અપવિત્રતા) દૂર કરે છે. ત્યારબાદ પાપ્માન (વ્યક્તિરૂપ દુષ્ટતા) ને વિખેરનારા કુદરતી વાહકોમાં—કિરણો, ધુમાડો, ધુમ્મસ અને નદીનું ફીણ—માં હંકારી દે છે. વિશ્વે દેવાઃ અને પૂષનને આહ્વાન કરીને, દુરિતને ‘પુંછી નાખવા’ અને બ્રહ્મન (મંત્રશક્તિ) દ્વારા તે ઝપટનારનો નાશ કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 114
આ સંક્ષિપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત સૂક્ત ‘ઉન્મોચન’ (બંધનમુક્તિ) પ્રાર્થના છે. તેમાં આદિત્યો તથા સર્વ દેવોને આહ્વાન કરીને, દૈવી અપમાન/અપરાધ, વિધિમાં બેદરકારી, અથવા સંકલ્પદોષથી યજમાન પર ઊભા થયેલા બંધનોમાંથી તેને મુક્ત કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. અહીં ‘ઋત’ને જ—‘ઋત દ્વારા ઋત’ (ક્રમ પ્રમાણે ક્રમ)—દોષને રદ કરી, ઉપાસક–યજ્ઞ–દેવો વચ્ચેનો યોગ્ય સંબંધ ફરી સ્થાપિત કરનાર પુનઃસ્થાપક શક્તિ તરીકે પ્રાર્થવામાં આવે છે.
Sukta 115
આ સંક્ષિપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત–શાંતિ સૂક્તમાં વિશ્વે દેવાઃને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે જાગૃત અવસ્થામાં કે નિદ્રામાં, જાણીને કે અજાણતાં કરાયેલા સર્વ ‘એનસ્’ (નૈતિક/વિધિગત દોષ)ને “ઢીલા કરો/મુક્ત કરો”. લાકડાના ઠોકરામાંથી છૂટકારો, સ્નાનથી મેલ ધોવાઈ જવો, અને ગાળણીથી શુદ્ધ થયેલું ઘી—આવા જીવંત રૂપકો દ્વારા બાહ્ય આચરણ તેમજ આંતરિક મનનું સંપૂર્ણ શુદ્ધિકરણ માગવામાં આવે છે. તેની શક્તિ દેવતાઓની એકમત ક્ષમા (સજોષસ) અને બંધનથી પવિત્રતાની તરફ થતા પરિવર્તનમાં છે.
Sukta 116
આ ટૂંકું પૌષ્ટિક સૂક્ત અન્નને “મધુ-મીઠું”, પ્રચુર અને વિધિપ્રમાણે (યજ્ઞકર્મ માટે યોગ્ય) રાખવા માટે અન્ન-પ્રાણને મૃત્યુ/ક્ષયને નિયમિત કરનાર રાજા વૈવસ્વત (યમ)ની સુવ્યવસ્થિત અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ મૂકી રક્ષણ માગે છે. તે શાંત પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પણ કાર્ય કરે છે: માતા, પિતા, ભાઈ, પુત્ર અથવા મનની ભાવના/સંકલ્પમાંથી ઉદ્ભવેલો વારસાગત કે સગાસંબંધજન્ય દોષ અન્નમાં સડો, નુકસાન અથવા પાક-બાધા તરીકે પ્રગટ ન થાય—એ દોષને નામે ઓળખાવી શમાવી નિષ્ક્રિય કરવામાં આવે છે. અન્નને ‘યજ્ઞીય’ (યજ્ઞથી સંરક્ષિત) તરીકે પુનઃસ્થાપિત કરવું અને સમૃદ્ધિને અવરોધતી પિતૃ/પરલોકીય શક્તિઓને પ્રસન્ન કરવું—આમાં આ સૂક્તની શક્તિ રહેલી છે.
Sukta 117
આ સંક્ષિપ્ત અનૃણ્ય-સૂક્ત અચૂક ન ચૂકવાયેલા ઋણબાધ્યતાથી ઊભા થતા બળજબરીના બંધનમાંથી—યમના પાશ તરીકે કલ્પિત—મુક્તિ માગતું ધર્મ-નૈતિક તથા પરલોકસંબંધિત મંત્રરૂપ ઉપાય છે. અગ્નિને શુદ્ધિકર્તા, સાક્ષી અને બંધમોચક તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે; તે “બધા પાશોને જાણનાર” હોવાથી ઋણચુકવણી શક્ય બને, ચૂકવ્યા વિના ઉપભોગ કર્યાનો દોષ/અપશકુન દૂર થાય, અને ઋણરહિત બની લોકોમાંથી સુરક્ષિત ગમન પ્રાપ્ત થાય—આ આ સૂક્તનો આશય છે.
Sukta 118
આ સંક્ષિપ્ત અનુષ્ટુભ સૂક્ત જુગારથી ઊભી થતી સામાજિક અને નૈતિક વિકૃતિને સંબોધે છે અને પાસાંની રમતમાં થયેલું ઋણ (ṛṇa) તથા જીતની લાલચમાં પકડથી ઉપજેલો દોષ/પાપભાર (kilbiṣa) વિધિપૂર્વક દૂર સ્થાનાંતરિત કરે છે. પાસાં સાથે સંકળાયેલી અપ્સરાઓ ઉગ્રંપશ્યા અને ઉગ્રજિતને આહ્વાન કરીને “ઋણ દૂર ચાલ્યું જાય” એવી પ્રાર્થના કરે છે; તેમજ એવું ઋણ દોષિત પર યમનો પાશ/ફાંસો વધુ લંબાવે છે એવી પરલોકીય ભીતિને પણ નિવારે છે. અંતિમ મંત્રમાં ઋણ‑નિવારણને અધિકૃત, દૈવી આધાર ધરાવતી વાણી (vāc)ના બળ સાથે જોડીને, અનુકૂળ સમાધાન અને પુનઃદેવાળામુક્તિ/ઋણમુક્તિ (ānṛṇya) સ્થાપિત થાય છે.
Sukta 119
AV 6.119 એ આનૃણ્ય—ઋણના “પાશ”માંથી મુક્તિ—અને વિવાદોથી ઉપજતી નૈતિક–કાનૂની ગૂંચવણમાંથી છૂટકારો મેળવવા માટેનું સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક મંત્ર-ચર્મ છે. તેમાં ગૃહાધિપતિ, સાક્ષી અને શુદ્ધિકર્તા એવા અગ્નિ વૈશ્વાનરને આહ્વાન કરીને, તે ફરજ-બાધ્યતાની છુપાયેલી ગાંઠો જાણે, તેને ઢીલી કરે અને યાચકને ‘સુકૃતલોક’ (પુણ્ય અને સારા પ્રતિષ્ઠા/સદસ્થિતિ) તરફ પાછો દોરી જાય એવી પ્રાર્થના છે. અજ્ઞાનથી અથવા નિરાશ આશાથી સ્પર્ધામાં પ્રવેશવાથી લાગેલા એના́સ (દોષ/કલુષ)માંથી શુદ્ધિ પણ આ સૂક્તમાં માંગવામાં આવે છે.
Sukta 120
આ ત્રણ મંત્રોનું અથર્વવેદીય સૂક્ત પુણ્યથી પ્રાપ્ત થનારા ‘સુકૃત-લોક’માં સુરક્ષિત આરોહણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભૂમિ–અંતરિક્ષ–દ્યૌઃ એવા બ્રહ્માંડ-કુટુંબ ત્રય સામે તથા માતા-પિતા સામે થયેલા અપરાધોથી પડેલા ભંગોને સુધારી સંધિ થાય એવી વિનંતી કરે છે. ગાર્હપત્ય અગ્નિને ઉપર દોરી જનાર શુદ્ધિકર્તા તરીકે આહ્વાન કરીને, નિર્દોષ અને નિર્મળ સ્વર્ગસ્થિતિનું દર્શન કરાવે છે—જ્યાં પિતૃઓ સાથે પુનર્મિલન અને વંશજો સાથે જોડાણ થાય છે. મંત્રશક્તિ અહીં પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે (દોષ અને શાપભાર દૂર કરનાર) તેમજ પૌષ્ટિકરૂપે (કલ્યાણ, સ્થિરતા અને મૃત્યુ પછી શુભ સ્થાન સુનિશ્ચિત કરનાર) એમ બંને રીતે રજૂ થાય છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.