Opening the text

Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras lineages for oṣadhi-sūktas; specific r̥ṣi attribution requires pada-anukramaṇī confirmation).
Devata: Kuṣṭha (oṣadhi as devatā); secondarily Takmán (as adversary) and Yātudhānīs (as adversaries).
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing charms; to be metrically verified per pāda).
AVŚ 19.39 ઉપચારક તથા રક્ષોઘ્ન મંત્ર-સ્તુતિ છે. તેમાં હિમાલયની કુષ્ઠ ઔષધિને જીવંત દિવ્ય રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરીને, તક્મન્ (જ્વર)ના સર્વ સ્વરૂપોનો નાશ કરવા અને હાનિકારક યાતુધાનીઓ (જાદૂટોણા કરનારી સ્ત્રીસદૃશ દૂષ્ટ શક્તિઓ)ને દૂર હાંકી કાઢવા આદેશ આપવામાં આવે છે. કુષ્ઠની અસરકારકતા એક બ્રહ્માંડિય ઉત્પત્તિ-કથામાં સ્થાપિત થાય છે—‘ત્રીજા સ્વર્ગ’માં આવેલા અશ્વત્થમાંથી તેનો જન્મ થયો અને તે સોમ સાથે ઊભી રહી—અને એ જ અધિકારને આધારે સ્તુતિ રોગને દર્દીના ક્ષેત્રમાંથી નીચે, બહાર અને દૂર હાંકી કાઢવાના સીધા આદેશોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
Mantra 1
कुष्ठनाशनम्। ऐतु॑ दे॒वस्त्राय॑माणः॒ कुष्ठो॑ हि॒मव॑त॒स्परि॑ । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
કુષ્ઠનાશનમ્। હિમવતની આસપાસથી રક્ષક દેવ કુષ્ઠ અહીં આવે. સર્વ તક્માન-જ્વરને નાશ કર; અને સર્વ યાતુધાન્યઃ (રાક્ષસી/દૈત્ય સ્ત્રીઓ)ને પણ નાશ કર.
Mantra 2
त्रीणि॑ ते कुष्ठ॒ नामा॑नि नद्यमा॒रो न॒द्यारि॑षः । नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
હે કુષ્ઠ, તારા ત્રણ નામ છે: નદ્યમારો (નદી-મારક), નદ્યારિષઃ (નદીથી અહિત ન પામનાર). નદી પાસે મનુષ્યને ઇજા થાય છે; જેને માટે હું તને સર્વત્ર ઉચ્ચારું છું—સાંજે, સવારમાં, અને દિવસે પણ.
Mantra 3
जी॒व॒ला नाम॑ ते मा॒ता जी॑व॒न्तो नाम॑ ते पि॒ता। नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
તારું નામે જીવલા તારી માતા છે; તારું નામે જીવંત તારો પિતા છે. નદી પાસે એક પુરુષને ઇજા થાય છે; જેના માટે હું તને ચારે તરફ ઉચ્ચારીને કહું છું—સાંજે, સવારે અને દિવસે પણ.
Mantra 4
उ॒त्त॒मो अ॒स्योष॑धीनामन॒ड्वान् जग॑तामिव व्या॒घ्रः श्वप॑दामिव । नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
તું ઔષધિઓમાં સર્વોત્તમ છે; ચાલતાં પ્રાણીઓમાં જાણે બળદ, અને જંગલી પશુઓમાં જાણે વાઘ. નદી પાસે એક પુરુષને ઇજા થાય છે; જેના માટે હું તને ચારે તરફ ઉચ્ચારીને કહું છું—સાંજે, સવારે અને દિવસે પણ.
Mantra 5
त्रिः शाम्बु॑भ्यो॒ अङ्गि॑रेभ्य॒स्त्रिरा॑दि॒त्येभ्य॒स्परि॑ । त्रिर्जा॒तो वि॒श्वदे॑वेभ्यः । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ત્રણ વાર શામ્ભુઓ પાસેથી, ત્રણ વાર અંગિરસો પાસેથી; ત્રણ વાર આદિત્યોની આસપાસથી; ત્રણ વાર વિશ્વદેવોથી જન્મેલો. એ કુષ્ઠ—વિશ્વભેષજ, સર્વરોગહર ઔષધ—સોમ સાથે એકસાથે નિવાસ કરે છે. સર્વ તક્માન-જ્વરનો નાશ કર; અને બધી યાતુધાનિ દૈત્યિણીઓનો પણ.
Mantra 6
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
અશ્વત્થ—દેવોનું આસન—ત્રીજા, અપરિમિત સ્વર્ગમાં છે. ત્યાં અમૃતનું દૃશ્ય સ્થાન છે; ત્યાંથી કુષ્ઠ જન્મ્યો. એ કુષ્ઠ સર્વભેષજ, સોમ સાથે એકસાથે સ્થિર રહે છે. તું સર્વ તક્માન (જ્વર) નો નાશ કર; અને સર્વ યાતુધાનિ (ડાયણો/ટોણાખોર સ્ત્રીઓ) નો પણ.
Mantra 7
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
સુવર્ણ નૌકા સ્વર્ગમાં ચાલતી હતી, સુવર્ણ બંધનવાળી. ત્યાં અમૃતનું દૃશ્ય સ્થાન છે; ત્યાંથી કુષ્ઠ જન્મ્યો. એ કુષ્ઠ સર્વભેષજ, સોમ સાથે એકસાથે સ્થિર રહે છે. તું સર્વ તક્માન (જ્વર) નો નાશ કર; અને સર્વ યાતુધાનિ (ડાયણો/ટોણાખોર સ્ત્રીઓ) નો પણ.
Mantra 8
यत्र॒ नाव॑प्र॒भ्रंश॑नं॒ यत्र॑ हि॒मव॑तः॒ शिरः॑ । तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
જ્યાં નૌકાનું સરકીને પડવું છે, જ્યાં હિમવતનું શિખર છે—ત્યાં અમૃતનું દૃશ્ય સ્થાન છે; ત્યાંથી કુષ્ઠ જન્મ્યો. એ કુષ્ઠ સર્વભેષજ, સોમ સાથે એકસાથે સ્થિર રહે છે. તું સર્વ તક્માન (જ્વર) નો નાશ કર; અને સર્વ યાતુધાનિ (ડાયણો/ટોણાખોર સ્ત્રીઓ) નો પણ.
Mantra 9
यं त्वा॒ वेद॒ पूर्व॒ इक्ष्वा॑को॒ यं वा॑ त्वा कुष्ठ का॒म्यः । यं वा॒ वसो॑ यमात्स्य॒स्तेनासि॑ वि॒श्वभे॑षजः
જેને પ્રાચીન ઇક્ષ્વાકુ જાણતો હતો—અને જેને, હે કુષ્ઠ, તને ઇચ્છનાર સાધક જાણતો હતો; જેને વસુ જાણતો હતો, જેને માત્સ્ય જાણતો હતો—એ જ કારણે તું સર્વરોગહર, વિશ્વભેષજ છે.
Mantra 10
शी॒र्ष॒लो॒कं तृ॒तीय॑कं सद॒न्दिर्यश्च॑ हाय॒नः । त॒क्मानं॑ विश्वधावीर्याध॒राञ्चं॒ परा॑ सुव
શીર્ષ-લોકમાં, તૃતીય લોકમાં—સદન્દિ અને હાયન: હે વિશ્વધાવી વીર્યવાન, તું તક્માન (જ્વર) ને અધો દોરી દે; તેને દૂર હંકારી મોકલ.
Kuṣṭha is a medicinal herb treated as a divine person—invited like a god—whose healing power is praised and activated to remove fever and protect the patient.
Takmán is fever personified as an attacking force; yātudhānīs are hostile, witch-like beings linked with illness and misfortune. The hymn uses command-formulas to expel both the symptom (fever) and its perceived occult causes.
A healer recites it over Kuṣṭha (and water/medicine), applies the herb as an amulet, fumigation, or paste, and performs a downward/outward banishing gesture while commanding the fever to depart and not return.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.