Anuvaka 1
પૃથ્વી પર આધારિત કર્મ–સામાજિક વ્યવસ્થા: શુદ્ધિકરણ, પિતૃસ્થાપન, ગૃહરક્ષા અને પવિત્ર ધર્મ-નિયમ. ઉપથીમો: (1) પૃથ્વી વિશ્વનો આધાર અને ધર્મની સાક્ષી (ભૂમિ-સૂક્ત). (2) અગ્નિ દ્વારા ક્ષેમ–શાંતિનું શુદ્ધિકરણ કરીને ‘રિપ્ર’ (કલંક/અશુદ્ધિ) દૂર કરવી. (3) પિતૃયજ્ઞ/શ્રાદ્ધ: પિતૃઓને આસન આપીને યમ સાથેનું સૌહાર્દ/સંમતિ સ્થિર કરવી. (4) ગૃહમાં અપોત્રોપાયક ઉપાયો દ્વારા વિનાશ, રોગ અને જાદૂટોણા/અભિચારને હાંકી કાઢવું. (5) રાજધર્મ/કાનૂની રક્ષા: બ્રહ્મગવી (બ્રાહ્મણની ગાય) અને સંપત્તિની પવિત્રતાનું સંરક્ષણ.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
ભૂમિ-સૂક્ત અથર્વવેદનું પૃથિવીદેવીને અર્પિત મહાન સ્તોત્ર છે. લોકો, વનસ્પતિઓ અને સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરતી, સઘન અને અડગ આધારરૂપ ધરતીનું તેમાં સ્તવન થાય છે. તેણીને “સુવર્ણ-સ્તની” તથા ઔષધિઓની ધારક તરીકે સન્માન આપવાથી અસ્થિરતા લાવતી શક્તિઓ શાંત થાય છે, વસવાટ/નિવાસ સ્થાપનને વૈધતા મળે છે, અને તેણી પર વસનારાઓ માટે શ્રી (સમૃદ્ધિ) તથા ભૂતિ (ફૂલીફાલી/વિકાસ) ઉતરે તેવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 2
આ સૂક્ત ક્ષેમ–શાંતિનું શુદ્ધિકરણ-ક્રમ છે. તેમાં અગ્નિ—ખાસ કરીને તેના કાર્યનામ ‘સઙ્કસુક’ રૂપે—યજ્ઞકર્મ તથા નૈતિક ‘દાગ’ (રિપ્ર)ને ઝાડી કાઢી યજમાનને પવિત્ર કાર્ય માટે યોગ્ય (યજ્ઞિય) તરીકે ફરી સ્થાપિત કરે છે. સાથે જ મૃત્યુસંબંધિત જોખમી અગ્નિ (ક્રવ્યાદ્ અગ્નિ)ને પિતૃમાર્ગ તરફ વાળી દે છે, જેથી અંત્યેષ્ટિજન્ય અશુદ્ધિ જીવિતોના યજ્ઞક્ષેત્રમાં પાછી ન ફરે. સૂક્તનો પરિપૂર્ણ અંત આયુષ્યવર્ધન અને મુક્તિમાં થાય છે: શત્રુબળો ઉલટાવી/હાંકી કાઢવામાં આવે છે અને અભિપ્રેત વ્યક્તિઓને દીર્ઘાયુષ્યથી યુક્ત કરીને ‘પ્રસ્થાપિત’ કરવામાં આવે છે.
Sukta 3
AV 12.3 શ્રાદ્ધ–પિતૃયજ્ઞનું સ્તોત્ર-સંકુલ છે. તેમાં પિતૃઓને તેમની યોગ્ય દિશા/ભાગમાં વિધિપૂર્વક બેસાડવામાં આવે છે, અર્પણ-સ્થળ સ્થાપિત થાય છે, અને યમની સંમતિ માગવામાં આવે છે—જેથી પક્વ હવિષ્ય ભયનું કારણ ન બની રક્ષણ (શર્મન)નો માર્ગ બને. દિશાઓ, પાત્રો, દર્ભાસન અને રક્ષક શક્તિઓનું આયોજન કરીને વિધિની આસપાસ રક્ષણાત્મક પરિઘ રચાય છે; શોક અને મર્ત્યતાને ક્રમબદ્ધ સતતતામાં ફેરવી—જીવિતોને દીર્ઘાયુ અને પિતૃઓને તૃપ્તિ અર્પે છે.
Sukta 4
AV 12.4 એક ગૃહ-અપોત્રોપાયક (અપશકુન-નિવારક) સૂક્ત છે. તે ઘરનાં વિનાશનાં છુપાયેલા સ્ત્રોતો—આગ, સંપત્તિનું નુકસાન, રોગ, અને શત્રુભાવપૂર્ણ જાદુ-ટોણા—ને નામ આપી, ઉઘાડા પાડી, અને તેમને ઘણી વાર અમંગળ સ્ત્રી-એજન્ટો તથા અપશકુનનાં ચિહ્નો તરીકે વ્યક્ત કરીને ઘરથી દૂર હાંકી કાઢે છે. આ સૂક્તની શક્તિ પહેલાં નિદાનાત્મક નામકરણમાં (લક્ષણો પરથી દુર્ભાગ્યને ઓળખીને નામ આપવું), પછી બળજબરીથી નિષ્કાસનમાં, અને અંતે પશુધન, દાન, તથા આચાર/નિયમપાલન આસપાસ યોગ્ય ગૃહવ્યવસ્થા ફરી સ્થાપિત કરવામાં છે. આ સૂક્ત ઘર, પશુસંપત્તિ અને બાળકોની આસપાસ રક્ષણજાળ બનીને અપશકુનોને ક્રિયાત્મક વિધિ-પ્રતિકાર ઉપાયોમાં ફેરવે છે.
Sukta 5
AV 12.5 રાજધર્મનું કાનૂની–રક્ષાત્મક સૂક્ત છે. તેમાં બ્રાહ્મણની ગાય (બ્રહ્મગવી)ને અસ્પર્શ્ય/અભેદ્ય પવિત્ર સંપત્તિ તરીકે પવિત્રીકૃત કરી, તેની જપ્તી કે અપહરણને ધર્મતત્ત્વ મુજબ દંડનીય અપરાધ ગણાવવામાં આવે છે. ગાયને બ્રહ્મનનું જીવંત વિસ્તરણ—“બ્રહ્મનું ધનુષ્યતંતુ” —રૂપે રજૂ કરીને, તેને લેવા કરાયેલ પ્રયત્ન જ શાપ-તર્કને સક્રિય કરે છે અને દોષિતને નિષ્કાસન, દાહક દંડ/દહન, તથા મૃત્યુ તરફ હાંકી કાઢવા સુધીની પરિણતિ તરફ દોરી જાય છે, એમ સૂક્ત દર્શાવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.