Anuvaka 1
અથર્વણીય રક્ષણ–સમન્વય: શત્રુજન્ય કૃત્યા/વિષને દૂર હાંકી, મણિ (તાબીઝ) પ્રતિષ્ઠા, પુષ્ટિ–સમૃદ્ધિના પ્રવાહો, અને સ્કંભ–પ્રજાપતિ વિષયક અનુસંધાન દ્વારા વ્યક્તિ તથા બ્રહ્માંડવ્યવસ્થાને ફરી સ્થિર કરવી. ઉપવિષયો: કૃત્યા-નિવારણ અને સપત્ન (શત્રુ) દમનના પ્રતિઉપાયો; પુરુષનું (શરીર = બ્રહ્માંડ) શારીરિક–કૉસ્મિક ઉપચાર; ઓજસ અને વર્ચસ માટે મણિ/તાબીઝ અભિષેક; સર્પ–વિષ અપોત્રોપાયિક ઉપાયો અને વિષ-નિષ્ક્રિયકરણ; દક્ષિણાનું પરત આવવું, ગાયો, દૂધ અને મધુર પાણી દ્વારા સમૃદ્ધિ.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
અથર્વવેદ 10.1 એક પ્રતિમંત્ર/કૃત્યા-નિવારણ સૂક્ત છે. શત્રુએ જાણબૂઝીને “બનાવીને અને દબાવીને” મોકલેલી હાનિકારક કૃત્યાને તેના મૂળ ગર્ભમાંથી ઓળખી ત્યાંથી જ બહાર હાંકી કાઢે છે. પીડિત ગૃહને આડઅસરરૂપ નુકસાનથી બચાવતાં, તે મંત્રબંધને બળપૂર્વક ઉલટાવી તેના માનવીય કર્તા પર જ પાછો ફેરવે છે. ભવ–શર્વ (રુદ્ર) અને દેવપ્રેરિત “ક્ષેપક” (દેવહેતિ)—વિજળીરૂપે કલ્પિત—દૈવી પ્રતિશોધ માટે દંડાત્મક અને ચોક્કસ સાધનો તરીકે આહ્વાન થાય છે.
Sukta 2
AV 10.2 એક શારીરિક-બ્રહ્માંડાત્મક ઉપચારક/રક્ષાત્મક સૂક્ત છે. તેમાં માનવ (પુરુષ)ને મંત્રબળથી સુધારી શકાય તેવા શરીર-કૉસ્મોસ તરીકે નકશાંકિત કરવામાં આવ્યો છે; તેનું શિર, હૃદય, પ્રાણ અને આંતરિક “કોશો” સ્થિર કરી શકાય છે. તેમાં પાવમાનને આંતરિક શુદ્ધિકારક, સોમસદૃશ પ્રવાહ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જે પ્રાણને ઊંચે ઉઠાવી સુરક્ષિત કરે છે; તેમજ બ્રહ્મન/આત્મકેન્દ્રિત “યક્ષ”ને સર્વથી ઊંડો રક્ષક બળ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે. આ સૂક્તનો પ્રભાવ નાજુક જીવનકેન્દ્રોને બાંધી/“સીવી” દેવામાં, અખંડિતતા ફરી સ્થાપવામાં, અને જ્ઞાન તથા શુદ્ધિ દ્વારા દીર્ઘાયુષ્ય અને બળને અધિકૃત કરવામાં છે.
Sukta 3
આ સૂક્ત વરણવૃક્ષથી બનેલા મણિ (તાબીઝ)ને સંકેન્દ્રિત “મંત્ર-શક્તિ” તરીકે સશક્ત કરે છે; તે સપત્નો—પ્રતિસ્પર્ધીઓ, શત્રુભાવથી કાવતરું કરનારાઓ, અને ટોણા-મંત્રથી હુમલો કરનારાઓ—ને ચૂરી નાખે છે, અને ધારકને નિરૃતિ, ભય તથા મૃત્યુના પ્રહારથી વાડની જેમ રક્ષે છે. વરુણ/વરણ અહીં માત્ર નૈતિક-સર્વાધિકારી રક્ષક તરીકે નહીં, પરંતુ બાંધીને નિયંત્રિત કરનાર, રોકનાર શક્તિ તરીકે મણિમાં સ્થાપિત થાય છે; તેથી તે રક્ષાનું ચલિત કિલ્લો બની જાય છે. પ્રતિસ્પર્ધી-દમન સાથે સાથે, આ સૂક્ત કીર્તિ, યશ, તેજ અને ભૂતિને સ્થિર કરે છે, જેથી રક્ષણ અને જાહેર પ્રતિષ્ઠા બંને સાથે વધે છે.
Sukta 4
AV 10.4 એક ભૈષજ્ય–અપોત્રોપાયક મંત્ર-સ્તુતિ છે, જે સર્પ-એજન્સી/સર્પ-શક્તિને હાંકી કાઢવા અને ચાલતી શત્રુશક્તિ સમાન વિષને નિષ્ક્રિય કરવા માટે રચાયેલ છે. ઇન્દ્ર, સમૂહ દેવગણ અને વરુણ—આ રક્ષાત્મક ત્રય—વ્યક્તિરૂપ પ્રતિવિષ શક્તિઓ તથા “સર્પ-વધક પદચિહ્નો/માર્ગો” સાથે મળીને સુરક્ષિત માર્ગ બનાવે છે, ભયને અટકાવે છે અને વિષને તેના આસનસ્થાને જ બગાડી નાખે છે.
Sukta 5
આ સૂક્તસમૂહ અથર્વણિક પરંપરામાં સમૃદ્ધિ અને પ્રતિષ્ઠા માટેનું મંત્રસમૂહરૂપ સૂત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે. તેમાં દક્ષિણા (યજ્ઞદાન, વ્યક્તિસ્વરૂપ) ને સૂર્યના પરિભ્રમણ જેવી વિશ્વસનીય પરિક્રમામાં યજમાન પાસે ફરી “વળીને આવવા” માટે પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. પૌષ્ટિક હેતુ—ધન અને બ્રાહ્મવર્ચસ—સાથે સાથે, પ્રતિસ્પર્ધીઓને દબાવીને અધિન કરવાના પ્રબળ તંતુઓ પણ છે; વિશ્વવ્યાપી પગલાં/હાંકી કાઢવાની પ્રતિમાઓ દ્વારા, તેમજ યજમાનની વંશપરંપરામાં તેજ, પ્રાણશ્વાસ અને આયુષ્ય “લપેટી ચડાવવાની” કલ્પના વડે તેને સ્થિર કરવામાં આવે છે.
Sukta 6
AV 10.6 એક મણિ-સૂક્ત છે. રક્ષાત્મક રત્ન/તાબીઝ બાંધવાના સંસ્કારને પ્રતિષ્ઠિત કરીને, તેને ધારકના ઓજસ્ (જીવનબળ) અને વર્ચસ્ (પ્રકાશમાન પ્રતિષ્ઠા)નું રક્ષણ કરનાર જીવંત શક્તિ તરીકે માનવામાં આવે છે. સમૃદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયબળ (શ્રવણ, દૃષ્ટિ) વધારવાની સાથે તેમાં અભિચારિક ધાર પણ છે: મંત્રશક્તિ વિધિપૂર્વક પ્રતિસ્પર્ધીના શત્રુત્વપૂર્ણ ‘શિરસત્વ’/અધિકારને કાપી નાખે છે અને દ્વેષને પાછું ફેરવે છે. અંતે, મણિ-શક્તિને ગૃહ્ય અગ્નિહોમ સાથે જોડીને, અગ્નિના સ્વીકાર દ્વારા રક્ષણ અને વૃદ્ધિને મોહરવામાં આવે છે.
Sukta 7
AV 10.7 સ્કંભ (વિશ્વાધાર) સ્તોત્ર-સમૂહનું સૂક્ત છે અને પ્રજાપતિ તથા લોકો ‘જે ગુપ્ત આધાર પર’ દૃઢ કરવામાં આવ્યા છે તેની રહસ્ય-શૈલીની તપાસ કરે છે. એક જ વર માંગવાને બદલે તે શ્રોતાને બ્રાહ્મણિક ઓળખ તરફ દોરી જાય છે: સ્કંભ—અદૃશ્ય આધાર, રક્ષિત ‘નિધિ’, અને સ્વર્ગ, વાયુ/પ્રાણ તથા યજ્ઞીય ધ્વનિને એક ક્રમમાં ગોઠવી રાખનાર નિયામક સિદ્ધાંત. તેની શક્તિ ધ્યાનાત્મક અને સ્થિરતા આપનારી છે—યોગ્ય જ્ઞાન (વિદ્યા) અને પાઠ/જપ દ્વારા વૈશ્વિક તથા આંતરિક વ્યવસ્થાને દૃઢ કરે છે.
Sukta 8
AV 10.8 બ્રહ્મોદ્ય-શૈલીનું સૃષ્ટિવિચારક સૂક્ત છે. તે ગર્ભ (ગર્ભ/બીજ)માં અંદરથી ગતિમાન રહેલા, ગુપ્ત પ્રજાપતિને શોધે છે અને પૂછે છે—એક જ તત્ત્વ અંદરથી અદૃશ્ય રહીને પણ અનેક કેવી રીતે બને છે? તેની શક્તિ ઔષધીય નથી; તે જ્ઞાનાત્મક અને સ્થિરતા આપનારી છે. બંધુત્વ, દરજ્જો, જન્મ અને સમૃદ્ધિ પાછળ રહેલા એકમાત્ર અંતર્વાસી સર્જકના દર્શનને સમુદાયમાં પુનરાવર્તિત રીતે ઉચ્ચારાવી અને જીવંત કરાવી, ઋત (વ્યવસ્થા)ને વિધિ દ્વારા દૃઢ કરે છે.
Sukta 9
AV 10.9 સમૃદ્ધિ અને પોષણનું સૂક્ત છે. તેમાં ગાય, દુગ્ધઉત્પાદો અને મીઠાં/સ્નિગ્ધ જળોને જીવંત સમૃદ્ધિ તરીકે પવિત્ર કરી, યજમાન માટે તેને ‘ખેંચી/કાઢી’ લાવવાની ભાવના સ્થાપે છે. ગાયના શરીરાંગો અને વિધિના કર્તા-સહાયક તત્ત્વોની ગણતરી કરીને તે દૂધ, દહીં, ઘી, મધ વગેરેનો પ્રચુર દુગ્ધફળ પ્રેરિત કરે છે; તેમજ અર્પણપ્રક્રિયાને સુરક્ષિત રાખી, પોષણ સ્થિર ધન અને બળમાં રૂપાંતરિત થાય તે સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 10
આ સૂક્ત વશા-ગાય પર હક દાવો કરનારનો અધિકાર વૈધ ઠરાવે છે. યજ્ઞને પ્રદેશો, અંગો અને “શિર” ધરાવતું બ્રહ્માંડરૂપ દેહ માનતી ગુહ્ય જાણકારીના આધાર પર તે હક સ્થાપિત થાય છે. ઇન્દ્ર, આદિત્યો, સાધ્યો, વસુઓ વગેરે દૈવી પૂર્વદૃષ્ટાંતોનું સ્મરણ કરીને વશાનું દૂધ સ્વર્ગીય પોષણ તરીકે ઊંચું સ્થાન પામે છે. આમ વિવાદાસ્પદ વિધિ-વસ્તુને ધર્મસંમત બનાવી, સમૃદ્ધિ, પ્રતિષ્ઠા અને પોષક-ધારક શક્તિના અધિકૃત સ્ત્રોત રૂપે રજૂ કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.