Adhyaya 32

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु देवदेवेष्वसौ मुनिः । शतवर्षाणि तत्रस्थस्तपसे प्रस्थितो द्विजः

Dijo Īśvara: Cuando aquellos dioses se hubieron marchado, el sabio muni permaneció allí; ese dos veces nacido emprendió austeridades (tapas) durante cien años.

Verse 2

आश्रमादुत्तरात्तस्माद्दिव्यां दिशमथो त्तराम् । सुभद्रापि महाभागा तस्य या परिचारिका

Desde el lado norte del āśrama, hacia la divina dirección del norte, también Subhadrā, la afortunada, su asistente, se volvió y avanzó.

Verse 3

अस्त्रादानेऽसमर्था सा ऋषिं प्रोवाच भामिनी । नाहं नेतुं समर्थास्मि शस्त्राण्यालभ्य पाणिना

Incapaz de entregar las armas, la mujer apasionada habló al ṛṣi: «No soy capaz de llevar estas armas, aun tomándolas en mis manos».

Verse 4

जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्स ऋषिस्ततः । आत्मसंस्थानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राण्यसौ मुनिः । कारयित्वोत्तरामाशां जगाम तपसां निधिः

Entonces el ṛṣi bebió, junto con el agua, aquella potencia. Y el muni, tesoro de austeridades, hizo que todas las armas divinas quedaran establecidas en su propio ser, y luego partió hacia el norte.

Verse 5

गंगाधरं शुक्लतनुं सर्प्पैराकीर्णविग्रहम् । शिववत्सुखदं पुंसामपश्यत्स हिमाचलम्

Contempló al Himālaya: portador del Gaṅgā, de cuerpo blanco, con su forma ornada de serpientes, otorgando dicha a los hombres, como el mismo Śiva.

Verse 6

तथाश्रमं ददर्शोच्चैरश्वत्थैः परिपालितम् । चंद्रभागोपकंठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्

Entonces vio un āśrama bien resguardado por altos árboles aśvattha, asentado en la ribera del Candrabhāgā, provisto de leños sagrados para el rito, flores y hierba kuśa.

Verse 7

स तस्मिन्मुनिशादूलो ह्यवसन्मुनिभिः सह । सुभद्रया च संयुक्तश्चंद्रश्चंद्रिकया यथा

Aquel tigre entre los sabios moró allí junto con otros munis, unido a Subhadrā como la luna está unida a su resplandor.

Verse 8

एकदा वसतस्तस्य सुभद्रा परिचारिका । स्नानार्थं यातुमारब्धा चतुर्थेऽह्नि रजस्वला

Una vez, mientras él moraba allí, Subhadrā la asistente—en el cuarto día de su menstruación—se dispuso a ir a bañarse.

Verse 9

व्रजन्त्या च तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः । परि त्यक्तं विदित्वैवं दैवयोगाद्गृहाण सा

Mientras iba de camino, vio de nuevo un kaupīna, un taparrabo, abandonado. Sabiendo que había sido desechado, lo recogió, por un encuentro del destino.

Verse 10

परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् । एकांते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम्

Volvió a ceñirse aquel kaupīna, aunque estaba manchado de semen; y apartándose a un lugar solitario, comenzó a bañarse junto al agua, según su deseo.

Verse 11

ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा । स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा

Entonces la señora, según su deseo, miró de improviso y vio que en su propio vientre había surgido un embarazo; abatida por su pesado fardo, quedó lánguida.

Verse 12

शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता । तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्

Afligida en su interior, dijo: «Yo vine aquí sin estar encinta. ¿Quién, siendo yo tan desdichada, ha traído sobre mí esta deshonra?»

Verse 13

लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् । तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्

Vencida por la vergüenza, entró allí en la arboleda del aśvattha. En ese mismo lugar dio a luz al niño de su vientre, sin saber en absoluto: «¿De dónde ha venido esto?»

Verse 14

पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् । शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्

Luego, tras bañarse de nuevo, sin reconocer aún su propia falta, se dispuso a pronunciar una terrible maldición contra quien había causado aquel embarazo.

Verse 15

ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता । सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता

Sea con conocimiento o sin él, quienquiera que haya causado esta mancha, que hoy mismo vaya a la muerte, si de veras soy una esposa fiel a mi marido.

Verse 16

यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् । एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्

Si ni siquiera en mi mente deseo a otro esposo fuera del mío—por esta palabra de verdad, que el amante adúltero vaya de inmediato a su propia destrucción.

Verse 17

एवं शप्त्वा तु तं देवी ह्यज्ञात्वा गर्भकारिणम् । पुनर्यातुं समारब्धा तद्दधीचिनिकेतनम्

Habiéndolo así maldecido la diosa, aunque sin saber quién era el verdadero engendrador, se dispuso luego a regresar de nuevo a la morada de Dadhīci.

Verse 18

तत्र चार्कप्रतीकाशं गर्भमुत्सृज्य सा तदा । प्राप्ता तपोवनं रम्यं यत्रासौ मुनिपुंगवः

Allí dejó al niño, resplandeciente como el sol, y entonces llegó al hermoso bosque de austeridades donde moraba aquel príncipe de los sabios.

Verse 19

अत्रांतरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः । अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः

Entretanto, todos los dioses y los poderosos guardianes de los mundos llegaron al eremitorio del sabio, buscando la causa y el medio para obtener las armas divinas.

Verse 20

उवाच तं मुनिं शक्रो न्यासो यस्तव सुव्रत । दत्तोऽस्माभिस्तु शस्त्राणां तानि क्षिप्रं प्रयच्छ नः

Śakra dijo al sabio: «Oh tú de voto perfecto, el depósito de armas que te confiamos—entréganos pronto esas armas».

Verse 21

ऋषिराह पुरा यत्र स्थापि तानि ममाश्रमे । तत्रैव तानि तिष्ठंति न चानीतानि वासव

El sabio respondió: «Oh Vāsava, dondequiera que antes fueron colocadas en mi ermita, allí mismo permanecen; no han sido traídas aquí».

Verse 22

यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन । तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव

«Pero en cuanto a su fuerza y su potencia en la batalla, oh destructor de enemigos—oh Vāsava—yo la he bebido toda, por completo, junto con el agua.»

Verse 23

एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ । ततोस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत

«Siendo así, si en verdad han de darte mis armas, oh intachable, entonces te ofreceré mis propios huesos, oh de noble voto, en esas mismas formas.»

Verse 24

एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् । नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम्

Así interpelado, Sahasrākṣa (Indra) dijo al más excelso de los sabios: «Ese poder feroz, establecido en esas armas, no se halla en ninguna otra.»

Verse 25

यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् । अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः

«Pues Rudra—Śiva, el Auspicioso protector de los mundos, depositó en esas armas una porción mil veces mayor de su propio fulgor ígneo y nos las otorgó para la salvaguarda de la creación.»

Verse 26

तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः । लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः

Por ello, habiendo tomado todas esas armas y permaneciendo firmes, dispuestos al deber, nos consagramos a la protección del mundo; por eso somos llamados Lokapālas, los guardianes de los reinos.

Verse 27

अमीषामपि शस्त्राणा मुत्तमं वज्रमिष्यते । तद्धारणाद्यतोऽस्माकं देवराजत्वमिष्यते

Entre estas armas, el vajra es tenido por el más excelso. Pues al portarlo se asegura y se reconoce nuestra soberanía como Devarāja, rey de los dioses.

Verse 28

वज्रादप्युत्तमं चक्रं यत्तद्विष्णुपरिग्रहे । दैत्यदानवसंघानां तदायत्तो जयोऽभवत्

Mas superior aún que el vajra es el cakra, el disco que reposa en la mano de Viṣṇu; de él dependió la victoria sobre las huestes de Daityas y Dānavas.

Verse 29

तस्मात्तानि यथास्माभिः प्राप्यते मुनिसत्तम । तथा कुरुष्व संचिन्त्य कार्यं कार्यविदां वर

Por tanto, oh el mejor de los sabios, tras reflexionar debidamente, obra de tal modo que esas armas puedan ser obtenidas por nosotros; oh el más eminente entre quienes saben lo que debe hacerse.

Verse 30

एवमुक्ते मुनिः प्राह तं शक्रं पुरतः स्थितम् । तत्प्राप्त्यर्थमुपायं तु कथयामि तवापरम्

Dicho esto, el sabio respondió a Śakra, que estaba de pie ante él: «Te diré otro medio por el cual podrán obtenerse».

Verse 31

यान्येतानि ममास्थीनि यूयं तैस्तानि सर्वशः । निर्मापयध्वं शस्त्राणि तदाकाराणि सर्वशः

«Con estos huesos míos, forjad por completo las armas, modelándolas en todo según esas mismas formas.»

Verse 32

एतानि तत्समुत्थानि तेषामप्यधिकं बलम् । साधयिष्यति भवतां संग्रामे यन्ममेहितम्

«Las armas nacidas de estos (huesos) tendrán una fuerza aún mayor que las de ellos; en la batalla cumplirán para vosotros lo que yo he dispuesto.»

Verse 33

तमुवाच ततः शक्रो दधीचिं तपसोनिधिम् । प्राणहारं प्रकर्तुं ते नाहं शक्तो यमिच्छसि

Entonces Śakra (Indra) habló a Dadhīci, tesoro de austeridad: «No tengo poder para arrebatarte la vida, como deseas que lo haga.»

Verse 34

न चामृतस्य तेऽस्थीनि ग्रहीतुं शक्तिरस्ति नः । तस्मात्सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्

«Tampoco tenemos poder para tomar tus huesos, hechos inmortales por tu austeridad. Por eso, tras considerarlo todo, dinos qué debe hacerse.»

Verse 35

एवमुक्तो मुनिः प्राह एतदेव कलेवरम् । त्यजामि स्वयमेवाहं देव कार्यार्थसिद्धये

Así interpelado, el sabio dijo: «Yo mismo abandonaré este cuerpo, para que se cumpla el propósito de la obra de los dioses.»

Verse 36

अध्रुवं सर्वदुःखानामाश्रयं सुजुगुप्सितम् । यदा ह्येतत्तदा युक्तः परित्यागोऽस्य सांप्रतम्

Este cuerpo es impermanente, refugio de toda pena, y con razón debe mirarse con repugnancia. Siendo así, abandonarlo ahora es, en verdad, lo conveniente.

Verse 37

अस्य त्यागेन मे दुःखं संसारोत्थं न जायते । यस्माज्जन्मांतरे जातो मृतोपि हि भवेत्पुनः

Al abandonarlo, no nace en mí el dolor surgido del saṃsāra. Pues quien nace en otro nacimiento, aun muerto, ciertamente vuelve a nacer.

Verse 38

भार्या भगिनी दुहिता स्वकर्मफलयोजनात् । जाता तेनैव संसारे रतिकार्ये जुगुप्सिता

Por el encadenamiento de los frutos del propio karma, en este mismo ciclo de saṃsāra el mismo ser llega a ser esposa, hermana o hija; enredo vergonzoso cuando se busca sólo por fines sensuales.

Verse 39

यस्माच्च स्वयमेवैतद्वपुस्त्यजति वै ध्रुवम् । तस्मादस्य परित्यागो वरः कार्योऽचिरात्स्वयम्

Y puesto que este cuerpo, sin duda, se abandona por sí mismo, por ello es mejor renunciar a él uno mismo—pronto y deliberadamente.

Verse 40

एवं पुरंदरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिः । दधीचिः प्राणसंहारं कृतवान्सत्वरं तदा

Habiendo así proclamado su determinación ante Purandara (Indra), el gran sabio Dadhīci realizó entonces, con presteza, la reabsorción de su aliento vital.

Verse 41

गतासुं तं विदित्वैवं विबुधास्तत्कलेवरम् मां । सशोणितनिर्मुक्तं कथं कार्यं व्यचिंतयन्

Sabiendo que así había dejado la vida, los dioses meditaron qué debía hacerse con su cuerpo, ya liberado de la sangre.

Verse 42

ततस्तदस्थिशुद्ध्यर्थमुवाचेदं सुरेश्वरः । गौरीणां कर्कशा जिह्वा ता एतदुत्खिदंत्विति

Entonces, para purificar aquellos huesos, el Señor de los dioses dijo: «Que las lenguas ásperas de las Gaurīs lo raspen y lo dejen limpio».

Verse 43

ततस्तैर्विबुधैर्नंदा यदा लोकेषु संस्थिता । ध्याता तदोपयाता सा सखीभिः परिवारिता

Entonces, cuando aquellos dioses contemplaron a Nandā—establecida en los mundos—ella acudió de inmediato, rodeada por sus compañeras, las madres vacas.

Verse 44

नंदा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा । इति गोमातरः पंच गोलोकाच्च समागताः

Nandā, Subhadrā, Surabhī, Suśīlā y Sumanā: así, cinco madres vacas, llegaron desde Goloka.

Verse 45

ऊचुस्तान्विबुधान्सर्वानस्माभिर्यत्प्रयोजनम् । कर्त्तव्यं तत्करिष्यामः कथ्यतां सुविचारितम्

Ellas dijeron a todos aquellos dioses: «Sea cual sea el propósito que tengáis con nosotras—lo que deba hacerse—lo haremos. Decidlo con claridad, tras debida reflexión».

Verse 46

देवा ऊचुः । यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम् । एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपंजरम्

Los dioses dijeron: «Este cuerpo que el ṛṣi ha abandonado por sí mismo—ya libre de carne y de lo demás—sea convertido en un armazón de huesos».

Verse 47

तत्कृत्वा गर्हितं कर्म देवादेशात्सुदारुणम् । पुनः पितामहं द्रष्टुं गतास्ताः सुरसत्तमाः

Tras cumplir aquel acto severo—censurable aunque fuese—por mandato de los dioses, esos excelsos entre los celestiales fueron de nuevo a ver a Pitāmaha (Brahmā).

Verse 48

ततस्तु दारुणं कर्म यच्च ताभिरनुष्ठितम् । पितामहस्य तत्सर्वं समाचख्युर्यथातथम्

Entonces le relataron a Pitāmaha, tal como había sucedido, todo aquel acto severo que ellas habían llevado a cabo.

Verse 49

तच्छ्रुत्वा विबुधान्सर्वान्समाहूय पितामहः । सर्वगात्रेष्वस्पृशत सुरभीः शुद्धिकाम्यया

Al oírlo, Pitāmaha convocó a todos los dioses y, deseando la purificación, tocó a Surabhī en todos sus miembros.

Verse 50

तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः । मुखमेकं परं तासां न स्पृष्टमशुचि स्मृतम्

Pero cuando aquellas madres-vaca fueron tocadas por los dioses, quedaron plenamente purificadas y se mantuvieron restablecidas; sin embargo, una parte de ellas—la boca—no fue tocada, pues se la recordaba como impura.

Verse 51

अपवित्रं भवेत्तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् । शेषं शरीरं सर्वासां विशिष्टं तु सुरैः कृतम्

Para ellas, sólo la boca es tenida por impura y digna de ser evitada; mas el resto del cuerpo de todas fue hecho excelente y singular por los dioses.

Verse 52

सरस्वत्या तु ताः प्रोक्ता भवंत्यो ब्रह्मघातिकाः । अन्यथा कारणात्कस्मान्न स्पृष्टममरैर्मुखम्

Pero Sarasvatī declaró que ellas se vuelven “matadoras de un brāhmaṇa”; de otro modo, ¿por qué razón los inmortales no habrían tocado su boca?

Verse 53

ततस्ताभिस्तु सा प्रोक्ता देवी तत्र सरस्वती । नैतत्ते वचनं युक्तं वक्तुमेवंविधं मुखम्

Entonces, allí, la Diosa Sarasvatī les dijo: «No os conviene pronunciar palabras así; ni es propio que una boca como la vuestra profiera un habla de tal clase».

Verse 54

अस्माकमेव हृदयमनेन वचसा त्वया । निर्दग्धं येन तस्मात्त्वमचिराद्दाहमाप्स्यसि

«Con estas mismas palabras has abrasado nuestros corazones; por ello, no tardarás en encontrarte tú también con el ardor del fuego».

Verse 55

शापं दत्त्वा ततस्तस्याः सरस्वत्यास्तु तास्तदा । गोलोकं गतवत्यस्तु सुरभ्यः सुरपूजिताः

Habiendo impuesto así una maldición a Sarasvatī, aquellas Surabhī—honradas por los dioses—partieron entonces hacia Goloka.

Verse 56

आहूय विश्वकर्माणं तक्षाणं सुरसत्तमाः । अस्माकं कुरु शस्त्राणि तमाहुर्युद्धकारणात्

Entonces los más excelsos de los dioses convocaron a Viśvakarmā, el artífice divino, y le dijeron: «Forja para nosotros las armas», por causa de la batalla que se avecinaba.

Verse 57

एतद्वचनमाकर्ण्य तानि पूतैर्नवैर्दृढैः । अस्त्राणि कारयामास दर्धोचेरस्थिसंचयैः

Al oír esas palabras, mandó forjar aquellas armas—nuevas, firmes y purificadas—con el cúmulo de huesos reunidos de Dadhīci.

Verse 58

प्रमाणाकारयुक्तानि देवानां तानि संयुगे । अजेयानि यथा चासंस्तथा चासौ विनिर्ममे

Las modeló con medida y forma correctas para los dioses en el combate, de modo que fuesen invencibles; así, en verdad, las hizo.

Verse 59

वज्रमिंद्रस्य शक्तिं च वह्नेर्दंडं यमस्य च । खड्गं तु निऋतेः पाशं सम्यक्चक्रे प्रचेतसः

Para Indra hizo el Vajra, el rayo; para Agni, la Śakti, la lanza; para Yama, el Daṇḍa, el báculo; para Nirṛti, la espada; y para Varuṇa (Pracetas), el Pāśa, el lazo: todo lo realizó con perfección.

Verse 60

वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गदां गुर्वीं च निर्ममे । विश्वकर्मा तथा शूलमीशानस्य च निर्ममे

Para Vāyu hizo un estandarte; para Kubera, una poderosa maza; y Viśvakarmā también forjó el Śūla, el tridente, para Īśāna (Śiva).

Verse 61

गृहीत्वैतानि वै देवाः शस्त्राण्यस्त्रबलं तदा । विजेतुं च ततो दैत्यान्दानवांश्च गतास्तदा

Entonces los dioses, tomando aquellas armas y el poder de sus astra, partieron para vencer a los Daitya y a los Dānava.

Verse 62

अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् । कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्

Entretanto, Subhadrā también, tras cumplir los ritos funerarios de Dadhīci, partió junto con aquellos sabios en busca de su hijo.

Verse 63

अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् । दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्

Y en la arboleda de aśvattha lo vio, encantador a la vista. Al ver al niño vivo pero llorando, ella también pronto derramó lágrimas.

Verse 64

अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि । सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि

Llamándola “Madre”, él dijo: “No llores, oh ilustre. Todo esto es fruto de actos realizados antaño: tuyos, y también míos.”

Verse 65

यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् । तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्

Cualquier karma acumulado en otras vidas—por quien sea, donde sea y como sea—ha de ser experimentado sin falta. Por eso, abandona por completo la pena.

Verse 66

मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि । फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि

Oh hermosa, no has de sentir vergüenza aquí por haberme abandonado. Éste es el fruto de las obras realizadas antaño, y también yo he de soportarlo.

Verse 68

बालेनाभिहिता सा तु ध्यात्वा देवं जनार्द्दनम् । कृतांजलिरुवाचेदं कथ्यतां मे सुनिश्चितम्

Así interpelada por el niño, ella meditó en el Señor Janārdana. Con las manos juntas dijo: «Dime con firmeza lo que es cierto, la verdad de esto».

Verse 69

न विजानाम्यहं तथ्यं कस्यायं वीर्यसंभवः । तस्मात्कथय देवेश मम ते निश्चितं वचः

«No conozco la verdad: ¿de la potencia de quién ha nacido este niño? Por eso, oh Señor de los dioses, dime tu palabra cierta y decisiva».

Verse 70

आहोक्ते मातरं कृष्णः सुभद्रां वै जनार्द्दनः । दधीचेस्तन यश्चायं भर्तुस्ते क्षेत्रसंभवः

Entonces Janārdana—Kṛṣṇa—habló a su madre Subhadrā: «Este niño es hijo de Dadhīci, y ha surgido en el kṣetra sagrado vinculado a tu esposo».

Verse 71

तस्योत्पत्तिं विदित्वैवं सुभद्रा हृष्टमानसा । बालमंके समारोप्य अरोदीदार्तया गिरा

Al conocer así el origen del niño, Subhadrā se alegró en su corazón. Alzándolo y sentándolo en su regazo, rompió a llorar con voz temblorosa de emoción.

Verse 72

आह बालक उत्पन्नः शोकस्य वद कारणम् । अथोक्तः स्तन्यरहितं कथं ते जीवितं धृतम्

Ella dijo: «Oh niño, ahora que has nacido, dime la causa de tu pena». Luego preguntó: «Sin la leche materna, ¿cómo fue sostenida tu vida?»

Verse 73

यस्माच्चतुर्विधा सृष्टिर्जीवानां ब्रह्मणा कृता । जरायुजांडजोद्भिज्ज स्वेदजाश्च तथा स्मृताः

Pues Brahmā dispuso la creación de los seres vivientes en cuatro clases: los nacidos del vientre, los nacidos del huevo, los que brotan de la tierra y los nacidos de la humedad; así se recuerda en la tradición.

Verse 74

नरस्त्रीनपुंसकाख्याश्च जातिभेदा जरायुजाः । चतुष्पदाश्च पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा

Los hombres, las mujeres y quienes son llamados del tercer género—diversos según su nacimiento—son todos nacidos del vientre. Así también los animales de cuatro patas, ya sean domésticos o moradores del bosque.

Verse 75

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्मसरीसृपाः । स्वेदजा मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा

Todas las aves nacen del huevo; así también los peces, las tortugas y los reptiles que se arrastran. Nacidos del sudor son las chinches y los piojos, y también los insectos que pican y los mosquitos.

Verse 76

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तृणगुल्मलता दयः । अन्येऽप्येवं यथायोगमंतर्भूताः सहस्रशः

Los nacidos por brote se llaman los “inmóviles” (sthāvara): hierbas, arbustos, enredaderas y semejantes. Y del mismo modo, miles de otras formas quedan incluidas según el lugar que les corresponde.

Verse 77

अण्डजाः पक्षपातेन जीवंति शिशवो भुवि । ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे उद्भिज्जाः सलिलेन हि

Las crías de los seres nacidos del huevo viven en la tierra por el cuidado de sus padres alados. Todos los nacidos del sudor viven por el calor, y los nacidos del brote viven, en verdad, por el agua.

Verse 78

समुदायेन भूतानां पञ्चानामुद्भिजं भुवि । जरायुजाश्च स्तन्येन विना जीवितुमक्षमाः

En el conjunto de las cinco clases de seres, los nacidos del brote prosperan en la tierra; y los nacidos del vientre no pueden vivir sin leche.

Verse 79

विना तेन कथं पुत्र त्वया प्राणा विधारिताः । तां तथा जननीं प्राह स च बाष्पाविलेक्षणाम्

«Sin eso, hijo mío, ¿cómo sostuviste tus alientos vitales?» Así habló a su madre, cuyos ojos estaban velados por las lágrimas.

Verse 80

अश्वत्थफलनिर्यासपानात्प्राणा मया धृताः । गौणं तदा तया तस्य पिप्पलादेति कल्पि तम्

Él dijo: «Bebiendo el jugo de savia del fruto del árbol aśvattha (pippala), sostuve mis alientos vitales». Por ello, ella le dio entonces el nombre secundario de “Pippalāda”.

Verse 81

नाम तेन जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातं महात्मनः । तत्रस्थैर्मुनिभिस्तस्य कृताः सर्वैर्यथाक्रमम्

Por ese nombre, el magnánimo llegó a ser siempre célebre en este mundo. Y los sabios que allí moraban realizaron para él, en el debido orden, todos los ritos.

Verse 82

संस्काराः पिप्पलादस्य वेदोक्ता वेद पारगैः । षडंगोपांगसंयुक्ता वेदास्तेन समुद्धृताः । तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च सुपुष्कलाः

Para Pippalāda, los sabios versados en el Veda realizaron los saṃskāra prescritos por las Escrituras. Dotado de los seis Vedāṅgas y de las disciplinas auxiliares, él dominó y sacó a la luz los Vedas; y para los munis que moraban en aquel āśrama, llegó a ser de inmenso provecho.

Verse 83

पुनस्तत्र स्थितश्चासौ दृष्ट्वा मुनिकुमारकान् । स्वपित्रंकगतान्प्राह जननीं तां शुचिस्मिताम्

Después, permaneciendo allí de nuevo, vio a los jóvenes hijos de los munis sentados en el regazo de sus padres, y habló a su madre, que sonreía con suave pureza.

Verse 84

पिता मे कुत्र भद्रं ते सुभद्रे कथय स्फुटम् । तदेकांतस्थितो येन बालक्रीडां करोम्यहम्

«¿Dónde está mi padre? Bendiciones sobre ti—oh Subhadrā, dímelo con claridad, para que, permaneciendo en retiro allí, pueda continuar mi juego de niño.»

Verse 85

एवं सा जननी तेन यदा पृष्टा तपस्विनी । तदा रोदितुमारब्धा नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्

Así, cuando él preguntó a aquella madre asceta, ella comenzó a llorar y no pronunció respuesta alguna.

Verse 86

रुदन्तीं तां समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः । किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम

Al verla llorar, aquel niño de sabio se enfureció: «¿Es mi padre algún ser vil y despreciable, que no me hablas de él?»

Verse 87

इत्युक्ते सुतमाहैवं विबुधैस्ते पिता हतः । कोपं त्यजस्व भद्रं ते दधीचिः कथितो मया

Dicho esto, ella dijo a su hijo: «Tu padre fue muerto por los dioses. Abandona la ira—bendición sobre ti. Ya te lo he dicho: él era Dadhīci».

Verse 88

कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः । किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्

Con el corazón encendido por el fuego de la ira, volvió a decir a su madre: «¿Qué agravio cometió mi padre contra los dioses? Dímelo».

Verse 89

सुभद्रोवाच । शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः प्र । यच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत

Dijo Subhadrā: «Por causa de las armas, ese toro entre los sabios fue muerto por los extraviados. Oh virtuoso, aunque las ocultó, ellos buscaron otras formas de esas mismas armas».

Verse 90

श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा । पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्

Al oír estas palabras, aquel sabio de ásperas austeridades resolvió entonces: «Puesto que mi padre fue muerto por los dioses, levantaré contra ellos una poderosa kṛtyā, un rito destructor».

Verse 91

उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् । पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि

«La alzaré y la haré caer sobre sus cabezas, arrebatadora de la vida; a menos que yo perdone a su ancestro, ninguno de ellos quedará sin daño».

Verse 92

अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् । शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः । तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्

Aplastaré a los demás que se unan, mediante el arma de la Kṛtyā. Incluso si los dioses, afligidos por el miedo a mí, buscan refugio, derribaré también a aquellos que se unan a ellos.

Verse 93

मत्वैवं तमृषिं कुद्धं सर्वे ते सुरसत्तमाः । ब्रह्माणं शरणं प्राप्ता भयेन महताऽर्द्दिताः

Comprendiendo que ese sabio estaba enfurecido de esta manera, todos esos dioses supremos, golpeados por un gran miedo, se refugiaron en Brahmā.

Verse 94

तांस्तस्य शरणं प्राप्ताञ्ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः । तत्रैव गत्वा त्वरितं प्राह देवाञ्जनार्द्दनः

Sabiendo que habían buscado refugio en él, el compasivo Señor Janārdana fue allí de inmediato y se dirigió rápidamente a los dioses.

Verse 95

भवतां रक्षणोपायश्चिंतितोऽत्र मयाऽधुना । तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हंतुमुपस्थिताम्

He ideado ahora aquí el medio para vuestra protección. Con ese plan confundiré a esa Kṛtyā que ha venido lista para matar.

Verse 96

अत्रांतरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् । हंतुं सुरान्व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम्

Mientras tanto, Pippalāda, recordando la enemistad concerniente a su padre, resolvió matar a los dioses y entró en el Himalaya.

Verse 97

श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् । पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात्स्थानाद्धिमाचलम्

Al oír aquellas palabras desagradables que salieron de la boca de su madre, Pippalāda partió de nuevo de aquel lugar hacia Himācala.

Verse 98

स्वर्गसोपानवत्पुंसां स्थलीभूतमिवांबरम् । शेषस्याभोगसंकाशं प्राप्तोऽसौ तुहिनाच लम्

Llegó a Tuhinācala (la montaña nevada), donde el cielo parecía haberse vuelto suelo firme—como una escalera al cielo para los hombres—vasto y extendido como los anillos de Śeṣa.

Verse 99

प्रतिज्ञां कुरुते यत्र स्थितः स्थाणुरिवाचलः । हंतारो ये मम पितुस्तान्हनिष्यामि चारणात्

Allí, inmóvil como un pilar sobre la montaña, hizo un voto: «A quienes mataron a mi padre, los mataré a todos, sin falta».

Verse 100

कृत्याशस्त्रेण सकलानमर त्वेन गर्वितान् । तस्मिन्स्थितः प्रकुपितः शिवायतनसंसदि

Encolerizado, permaneció allí, en la asamblea del santuario de Śiva, con la intención de abatir—mediante el arma de la Kṛtyā—a todos los que se envanecían de su inmortalidad.

Verse 101

अत्रस्थः साधयिष्यामि तां कृत्यां चिंतयन्हृदि । कृत्यां वा साधयिष्यामि यास्ये वा यमसादनम्

«Aquí mismo consumaré esa Kṛtyā», pensó en su corazón. «O lograré levantar la Kṛtyā, o iré a la morada de Yama (moriré)».

Verse 102

निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारो ह्यहर्निशम् । सव्येन पाणिना सव्यं निर्मथ्योरुमहं पुनः

Liberándose de la duda y el miedo, ayunando día y noche, comenzó de nuevo a frotar su muslo izquierdo con la mano izquierda.

Verse 103

तस्मा दुत्पादयिष्यामि महाकृत्यामिति स्थितः । संवत्सरे तस्य गते ऊरुगात्राद्विनिःसृता

Resuelto: "De esto haré surgir una gran Kṛtyā", y cuando pasó un año, ella emergió de su muslo.

Verse 104

वडवा गुरुभारार्त्ता वाडवेनान्विता तदा । ऊरो र्निर्गत्य सा तस्मात्सुषुवे सुमहाबलम्

Entonces la yegua (Vaḍavā), afligida por la pesada carga y unida al fuego Vaḍava, salió de su muslo; y de eso dio a luz a uno de fuerza inmensa.

Verse 105

वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम् । विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्

La yegua liberó de su propio vientre un feto rodeado de guirnaldas de llamas, radiante y ardiente, colocando ese 'útero' brillante ante el sabio.

Verse 106

पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा । वडवानलो नरस्तस्याः स गर्भो निःसृतस्तदा

Entonces ella se fue a algún lugar de nuevo, y el sabio no supo a dónde había ido. En ese momento, ese feto, de la naturaleza de Vaḍavānala, emergió como un hombre.

Verse 107

कल्पांत इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्

Al verlo de pie ante él—resplandeciente como el fuego del Tiempo al fin de un kalpa, semejante a un cúmulo de relámpagos—el sabio contempló un fulgor aterrador.

Verse 108

स चापि विस्मितोऽत्यंतं किमेतदिति चिंतयन् । ततस्तेन पुरःस्थेन वाडवेन च वह्निना

Él también quedó sumamente asombrado, pensando: «¿Qué es esto?» Entonces, por aquel fuego Vaḍava que estaba ante él—por ese fuego ardiente—fue interpelado.

Verse 109

ऋषिः प्रोक्तः पिप्पलादः साधितोऽहं त्वया बलात् । इदानीं ते मया कार्यं कर्त्तव्यं यत्समाहितम्

Dijo el sabio: «(Yo soy) Pippalāda. Por la fuerza me has compelido y dominado. Ahora debo realizar para ti una obra, aquello que has resuelto con firmeza.»

Verse 110

करिष्यामीह तत्सर्वम साध्यमपि साध्यताम् । स्वोरुं निर्मथ्य जनितो येन संवत्सरादहम् । तातोरुणा विहीनोऽपि करिष्ये त्वत्समीहितम्

«Aquí lo haré todo; que aun lo que parece imposible se vuelva posible. Pues fui engendrado al frotar mi propio muslo durante un año entero. Por eso, aunque privado de muslo, cumpliré lo que deseas.»

Verse 111

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मुनिः कोपसमन्वितः । प्रोवाच विबुधान्सर्वान्मद्दत्तान्भक्षय स्वयम्

Al oír sus palabras, el sabio, colmado de ira, dijo a todos los dioses: «¡Devora tú mismo a todos los dioses—los que yo te he concedido!»

Verse 112

पितुर्वधात्क्रोधकृतावधानं मत्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम् । समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं समाश्रितास्ते सहसा सभार्याः

Sabiendo que, por la muerte de su padre, su atención había sido arrastrada por la ira—terriblemente feroz y espantosa—todos los dioses se reunieron y, de inmediato, se refugiaron en el Purusha Primordial, junto con sus consortes.

Verse 113

स तान्समाश्वास्य सुरान्वरिष्ठं कोपानलं तत्र ययौ प्रहृष्टः । दृष्ट्वा च तं वै रविपुंजकाशमुवाच विष्णुर्वचनं वरिष्ठम्

Tras tranquilizar a aquellos dioses, Viṣṇu fue gozoso hacia allí, al más intenso “fuego de la ira”. Y al verlo, resplandeciente como un cúmulo de soles, Viṣṇu pronunció palabras excelentísimas.

Verse 114

अहं सुरेशान तवैव पार्श्वं विसर्जितो जातभयैश्च देवैः । मत्तः शृणु त्वं वचनं हि पथ्यं यच्चारणानां भवतोऽपि पथ्यम्

Oh Señor de los dioses, los devas, heridos por el temor, me han enviado a tu misma presencia. Escucha de mí un consejo saludable; es beneficioso tanto para ti como para los Cāraṇas.

Verse 115

ज्ञातं बलं ते विबुधैरचिंत्यं विनाशनं चात्मवतां ह्यवश्यम् । एवं स्थिते कुरु वाक्यं सुराणामेकैकमद्धि प्रतिवासरं त्वम्

Los sabios conocen tu poder inconcebible, y que la destrucción incluso de los poderosos puede, en verdad, acontecer. Por ello, en esta situación, atiende la súplica de los dioses: consúmelos uno por uno, día tras día.

Verse 116

मुख्यानां कोटयस्त्रिंशत्सुराणां बलशालिनाम् । कथं तु भक्षणं तेषां युगपत्त्वं करिष्यसि

Hay treinta crores de dioses principales, poderosos en fuerza: ¿cómo podrías devorarlos a todos al mismo tiempo?

Verse 117

तस्मादेकैकशस्तेषां कर्त्तव्यं भक्षणं त्वया । नैकेन भवता शक्या विधातुं भक्षणक्रिया

Por ello, debes consumirlos uno por uno; no te es posible realizar el acto de consumirlos todos a la vez.

Verse 118

तथा च पांडुरोगित्वं हुतभुक्प्राप्तवान्पुरा । अतिभक्षणं न युक्तं तस्मात्कुरु मतिं मम

Además, en tiempos antiguos el dios del Fuego (Hutabhuk) cayó en la enfermedad de la palidez; el consumo excesivo no es apropiado. Por ello, acoge mi consejo.

Verse 119

तथा च युगपत्तेषु भक्षितेषु पुनस्त्वया । प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिंतितव्यो बुभुक्षया

Y si los consumieras todos de una vez, entonces—impulsado por el hambre—tendrías que idear cada día un nuevo modo de consumir.

Verse 121

तत्करिष्यायहं सर्वमाहैवं स जनार्दनः । एकैकशः स विबुधान्भक्षयिष्यति वाडवः

«Haré todo eso», dijo Janārdana. Así, el Vāḍava consumirá a los dioses uno por uno.

Verse 122

ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम् । प्रणम्याहुर्यथायुक्तं शोभनं भवता कृतम्

Entonces los dioses se inclinaron ante aquel Viṣṇu de esplendor inconmensurable y dijeron, como corresponde: «Has hecho lo que es debido; en verdad, es excelente».

Verse 123

भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम् । कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौक साम्

Aun hoy, una vez más, sólo tú puedes realizar el remedio que apacigüe esta falta; para los moradores del cielo no hay otro salvador.

Verse 124

ततः पीतांबरधरः शंखचक्रगदाधरः । युष्मद्भयं हरिष्यामि तत्सुरानाह माधवः

Entonces Mādhava, vestido de amarillo y portando caracola, disco y maza, dijo a los dioses: «Yo disiparé vuestro temor».

Verse 125

श्रुत्वैतद्विबुधाः सर्वे हर्षेणोत्फुल्ल लोचनाः

Al oír esto, todos los dioses se regocijaron, y sus ojos florecieron de alegría.

Verse 126

ततस्तान्विबुधान्दृष्ट्वा प्रोवाच स तु वाडवः । किमिदानीं मया कार्यं भवतां कथ्यतां हि तत्

Luego, al ver a aquellos dioses, Vāḍava habló: «¿Qué debo hacer ahora? Decidme claramente lo que ha de hacerse por vuestro bien».

Verse 127

अत्रान्तरे विश्व तनुर्महौजा विमोहयंस्तं ज्वलनं स्वबुद्ध्या । प्रोवाच पूर्वं विहिता यदापस्ता भक्षयस्वेति महानुभावः

Entretanto, el poderoso de forma universal, con su propia sabiduría, confundió a aquel fuego llameante y declaró: «Puesto que las Aguas fueron dispuestas antes, consume esas Aguas».

Verse 128

एतद्व्यवसितं विष्णोर्यः शृणोति समाहितः । सोऽतिचारभयान्मुक्तो ज्ञानं मुक्तिमवाप्नुयात्

Quien, con la mente recogida, escucha esta determinación de Viṣṇu, queda libre del temor a la transgresión y alcanza el conocimiento espiritual y la liberación.