Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथाया लक्षणं ब्रूहि गुणदोषान्सविस्तरान् । आर्षेयपौरुषेयाणां काव्यचिह्नपरीक्षणम् । कथं ज्ञेयं महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामहे वयम्

Los sabios dijeron: «Explícanos las señales distintivas de un relato sagrado—sus méritos y sus faltas con detalle—y el criterio para examinar las composiciones de origen vidente (ārṣeya) y de origen humano (pauruṣeya). Oh de gran inteligencia, ¿cómo ha de conocerse esto en verdad? Deseamos oírlo».

Verse 2

सूत उवाच । अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम् । लक्षणं चैव संख्यां च उक्तभेदांस्तथैव च

Dijo Sūta: «Ahora expondré brevemente el orden debido de los Purāṇas: sus rasgos distintivos, su número y también sus clasificaciones tradicionales».

Verse 3

पुरा तपश्चचारोग्रममराणां पितामहः । आविर्भूतास्ततो वेदाः सषडंगपदक्रमाः

En tiempos antiguos, el Abuelo de los dioses, Brahmā, practicó una austeridad intensa. Entonces se manifestaron los Vedas, completos con sus seis auxiliares y con el orden de su recitación y de sus palabras.

Verse 4

ततः पुराणमखिलं सर्वशास्त्रमयं ध्रुवम् । नित्यशब्दमयं पुण्यं शत कोटिप्रविस्तरम्

Entonces surgió el conjunto entero de los Purāṇa—firme y autorizado, que encarna la esencia de todas las escrituras; santo, tejido de la palabra sagrada eterna, y vastísimo—extendido hasta cien koṭi (de versos).

Verse 5

निर्गतं ब्रह्मणो वक्त्राद्ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्

De la boca de Brahmā brotaron los Purāṇa: el Brāhma, el Vaiṣṇava, el Śaiva, el Bhāgavata, el Bhaviṣya y el Nāradīya.

Verse 6

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च

Y también (surgieron) el Mārkaṇḍeya, el Āgneya, el Brahma-vaivarta, el Laiṅga, el Vārāha, el Skānda y el Vāmana (Purāṇa).

Verse 7

कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम्

(Y) el Kaurma, el Mātsya, el Gāruḍa y, a continuación, el Vāyavīya: así se proclaman los dieciocho Mahāpurāṇa, destructores de todo pecado.

Verse 8

एकमेव पुरा ह्यासीद्ब्रह्माण्डं शतकोटिधा

Antiguamente, en verdad, el Brahmāṇḍa (el «huevo cósmico»/Purāṇa) era uno solo; pero en extensión alcanzaba cien koṭi.

Verse 9

ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन्साक्षान्नारायणांशजः

Entonces, tras dividirlo en dieciocho partes, Vedavyāsa, en cada era, lo proclama en este mundo—él, que es directamente una porción encarnada de Nārāyaṇa.

Verse 10

अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि तु । तानि वः कथयिष्यामि संक्षेपादवधार्यताम्

Otros Upapurāṇas también fueron enseñados por el sabio. Yo os los relataré brevemente—que sean atendidos con diligencia.

Verse 11

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेणानुभाषितम्

“El primero es el (Upapurāṇa) pronunciado por Sanatkumāra; después viene la doctrina de Nārasiṃha. El tercero se declara como el Skānda, vuelto a relatar por Kumāra.”

Verse 12

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम्

“El cuarto se llama Śivadharma, pronunciado directamente por Nandīśa. Luego viene el Āścarya dicho por Durvāsas; después, el que fue dicho por Nārada.”

Verse 13

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च

“(Están) el Kāpila, el Mānava y asimismo el enseñado por Uśanas; también el Brahmāṇḍa, el Vāruṇa y otro llamado Kālikā.”

Verse 14

माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्

Además, están el Māheśvara, el Sāmba y el Saura—un compendio de todos los fines. Está el supremo proclamado por Parāśara; el Mārīca; y el conocido como Bhārgava.

Verse 15

एतान्युपपुराणानि कथितानि द्विजोत्तमाः

Estos Upapurāṇas han sido declarados, oh los mejores entre los nacidos dos veces.

Verse 16

ऋषय ऊचुः । पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । दानधर्ममशेषज्ञ यथावदनुपूर्वशः

Los sabios dijeron: «Oh Sūta, expón, en orden debido y con amplitud, el número de los Purāṇas—paso a paso, correctamente—oh conocedor de todo el dharma del dāna (la caridad).»

Verse 17

सूत उवाच । इदमेव पुराणेऽस्मिन्पुराणपुरुषस्तदा । यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत

Sūta dijo: «En este mismo Purāṇa, antaño, el Purāṇa-Puruṣa—el Alma del universo—habló a Manu. Escuchad y comprended esa enseñanza.»

Verse 18

पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्माण्डं प्रथमं स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

Entre todos los śāstras, el Brahmāṇḍa Purāṇa es recordado como el primero. Después, de sus bocas, brotaron los Vedas.

Verse 19

पुराणमेकमेवासीत्तस्मिन्कल्पान्तरेतथा । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

En aquel ciclo de era anterior, el Purāṇa era verdaderamente uno solo. Era santo, medio para cumplir los tres fines de la vida, y vastísimo—extendido hasta cien koṭi (de versos/medida).

Verse 20

विनिर्दग्धेषु लोकेषु कृष्णेनानन्तरूपिणा । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्

Cuando los mundos quedaron totalmente consumidos en la disolución, Kṛṣṇa, de formas infinitas, restauró los cuatro Vedas con sus auxiliares, y también el Purāṇa, ampliado conforme al método y al razonamiento correctos.

Verse 21

मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे

Tomó para sí la Mīmāṃsā y los tratados del Dharma, haciéndolos enteramente suyos; y de nuevo, al comienzo del eón, en el océano cósmico, asumió la forma de un Pez (Matsya).

Verse 22

अशेषमेव कथितं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । ब्रह्मा जगाद च मुनींस्त्रिकालज्ञानदर्शनः

Todo ello, sin dejar nada, fue enseñado a Brahmā, de visión divina. Y Brahmā, dotado de la mirada del conocimiento de los tres tiempos, lo proclamó entonces a los sabios.

Verse 23

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः

De ello nació la difusión de todos los śāstra y también de la tradición del Purāṇa.

Verse 24

ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे

Luego, con el curso del tiempo, Hari—tomando la forma de Vyāsa—abreviará los dieciocho Purāṇa en cada era, en cada yuga.

Verse 25

चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरेद्वापरे सदा । तदाष्टादशधा कृष्णा भूर्लोकेऽस्मिन्प्रभाषते

Esos Purāṇa tienen siempre, en cada Dvāpara-yuga, la medida de cuatro lakhs (cuatrocientos mil) de versos; y entonces Kṛṣṇa los proclama aquí, en el mundo humano, en dieciocho divisiones.

Verse 26

अद्याऽपि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः

Aun hoy, en el mundo de los dioses, se extiende en su plenitud hasta cien koṭis; pero aquí su sentido ha sido consignado en breve como cuatro lakhs.

Verse 27

पुराणानि दशाष्टौ च सांप्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः

Ahora se mencionan aquí los dieciocho Purāṇa. Diré sus nombres y también el número de sus versos, oh excelentísimos sabios.

Verse 28

ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते

Aquello que Brahmā enseñó antaño a Marīci—cualquiera que fuera su extensión—se llama aquí el Brāhma Purāṇa, compuesto de diez mil versos.

Verse 29

लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते

Quien haga escribir esto y lo done junto con la ofrenda de la “vaca de agua” (jaladhenu), en la luna llena de Vaiśākha, es honrado en el mundo de Brahmā.

Verse 30

एतदेव यदा पद्ममभूद्धैरण्मयं जगत् । तद्वृत्तांताश्रयांतं तत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः

Este mismo relato concierne al tiempo en que surgió el loto y el universo se tornó dorado; al apoyarse en esa narración, los sabios lo llaman el Purāṇa Pādmā (Padma).

Verse 31

पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह पठ्यते । तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् । ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

Aquí se recita el Purāṇa Pādmā en cincuenta y cinco mil versos. Quien done ese Purāṇa, acompañado de lotos de oro y con sésamo ofrecido en el mes de Jyeṣṭha, obtiene un mérito igual al sacrificio Aśvamedha.

Verse 32

वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य परात्परः । यत्राह धर्मानखिलांस्तदुक्तं वैष्णवं विदुः

Aquel discurso que toma como tema el relato del Vārāha Kalpa, donde el Supremo entre los supremos proclama todos los dharmas, es conocido como el Vaiṣṇava (Purāṇa).

Verse 33

चरितैरञ्चितं विष्णोस्तल्लोके वैष्णवं विदुः । त्रयोविंशतिसाहस्रं पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

El Purāṇa adornado con las hazañas de Viṣṇu es conocido en el mundo como el Vaiṣṇava; y se proclama que consta de veintitrés mil versos.

Verse 34

तदाषाढे च यो दद्याद्घृतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यां विशुद्धायां सं पदं याति वैष्णवम्

Quien, en el mes de Āṣāḍha, ofrezca ese don junto con la ‘vaca de ghee’ en la pura luna llena, alcanza la suprema morada vaiṣṇava.

Verse 35

श्रुतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरथाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम्

En relación con el Śruta Kalpa, Vāyu enseñó entonces los principios del dharma. Ese texto, donde esto se halla unido a la grandeza de Rudra, es conocido como el Purāṇa Vāyavīya.

Verse 36

चतुर्विंशतिसाहस्रं नाना वृत्तान्तसंयुतम् । धर्मार्थकाममोक्षैश्च साधुवृत्तसमन्वितम्

Se dice que contiene veinticuatro mil versos, colmados de múltiples relatos, y provistos de enseñanzas sobre dharma, artha, kāma y mokṣa, junto con la conducta de los virtuosos.

Verse 37

श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः

En la luna llena Śrāvaṇī del mes de Śrāvaṇa, quien entregue el don prescrito acompañado de la ‘vaca de jaggery’ y junto con cuajada a un brāhmaṇa cabeza de familia, él, purificado en el alma, mora en el mundo de Śiva por un kalpa entero.

Verse 38

पुनः संजायते मर्त्यो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । वेदविद्यार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमः

Renace como brāhmaṇa, el más eminente entre los conocedores del Veda: comprende el sentido verdadero y los principios del saber védico, y sobresale en discernir y exponer su significado real.

Verse 39

यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते

Aquel texto que, tomando como fundamento la Gāyatrī, describe la amplitud del dharma e incluye la muerte de Vṛtrāsura, es llamado el Bhāgavata (Purāṇa).

Verse 40

सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं पुण्यं पुण्योद्वाहसमन्वितम्

Aquellos seres—hombres y dioses—que existen en medio del Sārasvata Kalpa: de sus relatos nace una narración sagrada que otorga mérito, acompañada de ritos nupciales auspiciosos y de observancias santas.

Verse 41

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम्

Quien haga copiar ese texto y lo done junto con un trono-león de oro, en la luna llena del mes de Prauṣṭhapada, alcanza el estado supremo.

Verse 42

अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

Se proclama que ese Purāṇa consta de dieciocho mil (18.000) versos.

Verse 43

यत्राह नारदो धर्मान्बृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते

Aquel (Purāṇa) en el que Nārada expuso aquí los principios del dharma, asentados en el Bṛhat-kalpa, se llama Nāradiya y consta de veinticinco mil (25.000) versos.

Verse 44

तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

En el decimoquinto día del mes de Iṣe (Āśvina), quien haga la dádiva acompañada de una vaca alcanza la suprema perfección, en este mundo y también en el más allá. Obtiene todos los deseos; no hay aquí lugar para duda ni ulterior deliberación.

Verse 45

यत्राधिकृत्य शकुनीन्धर्माधर्मविचारणम् । पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयं तदुच्यते

Aquel Purāṇa que, tomando a las aves como fundamento, examina el dharma y el adharma, se llama Mārkaṇḍeya, y consta de nueve mil (versos).

Verse 46

परिलिख्य च यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्

Y quien, tras mandarlo copiar debidamente, lo done junto con un elefante de oro en el mes de Kārtika, llega a participar del fruto del sacrificio Pauṇḍarīka.

Verse 47

यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । वशिष्ठायाऽग्निना प्रोक्तमाग्नेयं तत्प्रचक्षते

Aquel (Purāṇa) que, tomando por tema el relato del Īśāna-kalpa, fue enseñado por Agni a Vasiṣṭha, es conocido como el Āgneya.

Verse 48

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमपद्मसमन्वितम् । मार्गशीर्षे विधानेन तिलधेनुयुतं तथा । तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम्

Quien haga escribir ese texto y lo done junto con un loto de oro, y—según el rito—en Mārgaśīrṣa también con la ofrenda de la “vaca de sésamo” (tiladhenu), se dice que esa escritura consta de dieciséis mil (versos) y otorga los frutos de todos los sacrificios.

Verse 49

यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसंगेन जगत्पतिः । मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्

En ese Purāṇa, Brahmā de cuatro rostros, Señor del mundo, al tratar la grandeza de Āditya y en el curso del relato del Aghora-kalpa, expuso a Manu las características de la multitud de los seres.

Verse 50

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते

Catorce mil, y además quinientos (versos): eso es llamado aquí Bhaviṣya, dedicado en su mayor parte a relatos de lo que aún ha de venir.

Verse 51

तत्पौषमासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विमत्सरः । गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत्

Quien, libre de envidia, en la luna llena del mes de Pauṣa ofrezca una vasija colmada de jaggery (panela), ese donante alcanza un mérito igual al del sacrificio Agniṣṭoma.

Verse 52

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् । प्रोक्तं ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यतेऽत्र च

Y tomando como tema el relato del Kalpa Rathaṃtara, Sāvarṇi instruyó a Nārada, unido a la grandeza de Kṛṣṇa; y aquí también se describen las hazañas de Brahma-Varāha.

Verse 53

तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्याद्ब्राह्मणोत्तमे । माघमासे पौर्णमास्यां ब्रह्मलोके महीयते

Ese texto de dieciocho mil (versos) se llama Brahma-vaivarta. Quien entregue el Purāṇa Brahma-vaivarta a un excelente brāhmaṇa en la luna llena del mes de Māgha es honrado en el mundo de Brahmā (Brahma-loka).

Verse 54

यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः । धर्मार्थकाममोक्षार्थानाग्नेयमधिकृत्य च

Allí, sentado en el interior del Agni-liṅga, el Señor Maheśvara habló, tomando por tema el Āgneya, enseñanza que conduce a dharma, artha, kāma y mokṣa.

Verse 55

कल्पं तल्लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्

Ese kalpa fue llamado «Laiṅga»—el Liṅga Purāṇa—por el propio Brahmā.

Verse 56

तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति । तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्

Quien, en el mes de Phālguna, ofrezca ese texto de once mil versos, acompañado del don de la «vaca de sésamo» (tiladhenu), alcanza la comunión con Śiva, haciéndose uno con el estado de Śiva.

Verse 57

महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च । विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते

Y de nuevo, tomando por tema la grandeza del Gran Varāha: lo que Viṣṇu dijo a la Tierra se llama aquí Vārāha (Purāṇa/enseñanza).

Verse 58

मानवस्य प्रसंगेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते

Oh, los mejores de los sabios: en relación con el bienaventurado relato de Mānavā (vinculado a Manu), se dice aquí que ese Purāṇa consta de veinticuatro mil versos.

Verse 59

काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । वाराहस्यप्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्

Habiendo hecho un Garuḍa de oro y acompañándolo con el don de la “vaca de sésamo” (tiladhenu), en día de luna llena debe ofrecerse a un brāhmaṇa cabeza de familia; por la gracia de Varāha se alcanza la morada vaiṣṇava.

Verse 61

स्कांदं नाम पुराणं तदेकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मर्त्येषु पठ्यते

Ese Purāṇa llamado Skānda se declara de ochenta y un mil; pero entre los mortales se recita como de «ciento un mil» (versos).

Verse 62

परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । शैवं स पदमाप्नोति मकरोपगमे रवेः

Quien, tras trazar debidamente una imagen o inscripción, la dona junto con un tridente de oro—cuando el Sol entra en Makara (Capricornio)—alcanza la suprema morada śaiva.

Verse 63

त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात्तत्तु वामनं परिकीर्तितम्

En torno a la grandeza de Trivikrama, el de Cuatro Rostros (Brahmā) expuso los tres fines de la vida; y ese relato es celebrado como el Vāmana (Purāṇa/enseñanza).

Verse 64

पुराणं दशसाहस्रं कौर्मकल्पानुगं शिवम्

Un Purāṇa de diez mil (versos), auspicioso, de carácter śaiva y conforme al Kaurma-kalpa (ciclo cósmico de Kūrma).

Verse 65

यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतं युतं धेन्वा स पदं याति वैष्णवम्

Quien, en el equinoccio de otoño, ofrezca una dádiva acompañada de paño de oro, junto con una vaca cubierta de lino, alcanza la suprema morada vaiṣṇava.

Verse 66

यच्च धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले । माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः

Y la gloria del dharma, del artha, del kāma y también del mokṣa—enseñada en Rasātala—fue narrada por Janārdana en la forma de la Tortuga (Kūrma).

Verse 67

इन्द्रद्युम्नप्रसंगेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ । सप्तदशसहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्

En relación con el episodio de Indradyumna—ante Śakra y en presencia de los sabios ṛṣi—se pronunció una narración de diecisiete mil (versos), vinculada al Lakṣmī-kalpa.

Verse 68

यो दद्यादयने कौर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् । गोसहस्रप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः

Quien, en el ayana (tránsito solsticial), ofrezca el rito Kaurma acompañado de una tortuga de oro, obtiene un mérito igual al de donar mil vacas.

Verse 69

श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम्

Allí, al comienzo de un kalpa, para poner en marcha las Śruti (los Vedas), Janārdana tomó la forma de Pez (Matsya) y narró a Manu el relato de Narasiṃha.

Verse 70

अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनिव्रताः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुदर्श

Oh sabios de votos santos, él habló acerca de los sucesos de siete kalpas; sabed que eso se conoce como el “Mātsya”, compuesto de catorce mil versos.

Verse 71

विषुवे हैममत्स्येन धेन्वा क्षौमयुगान्वितम् । यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला

Quien, en el equinoccio, ofrezca un don con un pez de oro, junto con una vaca provista de un par de paños de lino, por él es como si toda la tierra hubiera sido donada.

Verse 72

यदा वा गरुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोऽभवत् । अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते

En el eón llamado Garuḍa-kalpa, cuando Garuḍa surgió del huevo cósmico, Kṛṣṇa expuso un relato acerca de él; esa narración se llama aquí el “Gāruḍa”.

Verse 73

तदष्टादश चैकं च सहस्राणीह पठ्यते । स्वर्णहंससमायुक्तं यो दद्यादयने परे । स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्

Aquí se recita como dieciocho mil y uno (18.001) versos. Quien, en el auspicioso tránsito del solsticio, ofrezca un don acompañado de un cisne de oro, alcanza la suprema realización espiritual y una morada perdurable en el mundo de Śiva.

Verse 74

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्

De nuevo, Brahmā habló acerca de la grandeza del Brahmāṇḍa; y ese “Brahmāṇḍa” consta de doce mil versos, con doscientos más además.

Verse 76

यो दद्यात्तु व्यतीपात ऊर्णायुगसमन्वितम् । राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

Quien haga caridad en el tiempo de Vyatīpāta, junto con un par de vestiduras de lana, alcanza el fruto equivalente a mil sacrificios Rājasūya.

Verse 77

हेमधेन्वायुतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम् । चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा

Y ese don, equivalente a diez mil vacas de oro, otorga la recompensa del mundo de Brahmā (Brahmaloka). Esta enseñanza de cuatrocientos mil (versos) fue proclamada por Vyāsa, de obras maravillosas.

Verse 78

इदं लोकहितार्थाय संक्षिप्तं द्वापरे द्विजाः

Oh, nacidos dos veces, esto fue abreviado en la era de Dvāpara para el bien del mundo.

Verse 79

भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः । तद्ब्रह्माण्डं पुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्

Aquello en lo que se oye el relato detallado de los kalpas venideros: eso es, en verdad, el Brahmāṇḍa Purāṇa, proclamado por Brahmā.

Verse 80

पाद्मे पुराणे यत्प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते

La narración de Narasiṃha enseñada en el Padma Purāṇa—compuesta de dieciocho mil (versos)—es llamada aquí Nārasiṃha (Purāṇa/sección).

Verse 81

नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम् । लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद्द्विजोत्तमाः

Oh, los mejores entre los nacidos dos veces: la obra en la que Kārtikeya expone a Nandin la grandeza (māhātmya) es célebre en el mundo como el «Nandi Purāṇa».

Verse 82

यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनर्लोके सांबमेव मुनिव्रताः

Oh sabios de voto firme, el relato que ha de contarse poniendo a Sāmba al frente vuelve a ser conocido en el mundo simplemente como «Sāmba».

Verse 83

एवमादित्यसंज्ञं तु तत्रैव परिपठ्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक्पुराणं यच्च दृश्यते । विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम्

Así, lo que se conoce como «Āditya» se recita allí mismo. Y cualquier Purāṇa separado que se vea aparte de los dieciocho—sabed, oh mejores de los nacidos dos veces, que ha surgido únicamente de esos (dieciocho).

Verse 84

पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्

Un Purāṇa tiene cinco miembros; todo lo demás, siendo relato, se recuerda como accesorio. Creación, recreación, genealogías, los Manvantaras y las historias de dinastías dentro de dinastías: éstos son los cinco rasgos de un Purāṇa.

Verse 85

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च । संहारश्च प्रदृश्येत पुराणं पञ्चलक्षणम्

En él se contempla también la grandeza de Brahmā, Viṣṇu, el Sol y Rudra, junto con la naturaleza de los mundos y su disolución (saṃhāra); así, el Purāṇa es conocido por sus cinco rasgos.

Verse 86

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते । सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत्फलम्

En todos los Purāṇa se proclaman dharma, artha, kāma y mokṣa, junto con los frutos que brotan cuando esas enseñanzas se cultivan y se viven rectamente.

Verse 87

सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः

En los ciclos de creación sāttvika, la gloria mayor es la de Hari; en los ciclos rājasa, se sabe que la gloria mayor es la de Brahmā.

Verse 88

तद्वदग्रे च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य हि । संकीर्णे च सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते

Del mismo modo, en los ciclos tāmasa la gloria suprema es en verdad la de Śiva. Y en el tipo mixto (saṃkīrṇa) se habla de la grandeza de Sarasvatī y también de los Pitṛs, los ancestros sagrados.

Verse 89

चतुर्भिर्भगवान्विष्णुर्द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवाञ्छिवः

Entre los dieciocho Purāṇas, Viṣṇu es alabado principalmente en cuatro; Brahmā y asimismo el Sol (Ravi) en dos cada uno; y en los restantes, el Bienaventurado Señor Śiva.

Verse 90

वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणं वै द्विजोत्तमाः । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः

Oh, el mejor de los nacidos dos veces, considero al Purāṇa firme e investido de autoridad como el Veda. Todos los Vedas están establecidos en los Purāṇas; de ello no hay duda.

Verse 91

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा

El Veda teme: «Este, de escaso aprendizaje, me perturbará». Mas por los Itihāsas y los Purāṇas fue afirmado desde antiguo, firme e inconmovible.

Verse 92

यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यत्र दृष्टं च तत्पुराणेषु गीयते

Lo que no se halla en los Vedas, ni se halla en las Smṛtis, oh dos veces nacidos; y aquello que se ve presente en ambos, eso se canta y se enseña en los Purāṇas.

Verse 93

यो वेद चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं नैव जानाति न च स स्याद्विचक्षणः

Aunque un dos veces nacido conozca los cuatro Vedas, con sus auxiliares y las Upaniṣads, si no conoce el Purāṇa, no puede ser llamado verdaderamente perspicaz.

Verse 94

अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमकरोद्वेदार्थैरुपबृंहितम्

Tras componer los dieciocho Purāṇas, el hijo de Satyavatī (Vyāsa) compuso luego el relato llamado Bhārata, enriquecido con los sentidos esenciales de los Vedas.

Verse 95

लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना । वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्

Ese gran relato fue proclamado por el noble al final de la era Dvāpara, en la medida de un lakh (cien mil) versos; y la suprema historia de Rāma fue también declarada por Vālmīki.

Verse 96

ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् । आह तन्नारदायैव तेन वाल्मीकये पुनः

Aquello que Brahmā dispuso, extendido en la vastedad de cien koṭis, se lo dijo a Nārada; y Nārada, a su vez, lo volvió a transmitir a Vālmīki.

Verse 97

वाल्मीकिना च लोके तु धर्मकामार्थसाधकम्

Y Vālmīki, para el mundo, lo expuso como aquello que realiza el dharma, el kāma y el artha.

Verse 98

एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः

Así, estos cinco lakhs y un cuarto son proclamados sagrados; y los sabios saben en el Purāṇa que pertenecen al kalpa antiguo.

Verse 99

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात् । स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च

Los Itihāsas y los Purāṇas se van dividiendo por el peso del tiempo; así, el Skānda, el Brahmāṇḍa Purāṇa y también el Laiṅga (Liṅga Purāṇa) se hallan en particiones diversas.

Verse 100

वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि

Oh el mejor de los brāhmaṇas, en el Vārāha-kalpa entran en vigor esas divisiones; en verdad, el Brahmāṇḍa (Purāṇa) se halla dividido de dieciocho maneras.

Verse 101

अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले । लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्

Por medio de él, los dieciocho Purāṇas llegaron a existir en la tierra; y el auspicioso Laiṅga (Liṅga Purāṇa) fue ampliamente dividido en once formas en la era de Dvāpara.

Verse 102

स्कान्दं तु सप्तधा भिन्नं वेद व्यासेनधीमता । एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं तु संख्यया

Pero el Skānda (Skanda Purāṇa), según sabe el sabio Vyāsa, está dividido en siete partes; y su cómputo asciende a ochenta y un mil cien.

Verse 103

तस्याऽद्यो यो विभागस्तु स्कन्दमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरः समाख्यातो द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः

De ese corpus, la primera división—dotada de la grandeza de Skanda—es conocida como la sección Māheśvara (Śaiva); la segunda es recordada como la sección Vaiṣṇava.

Verse 104

तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । काशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते

La tercera división se dice que pertenece a Brahmā, indicando un compendio de la creación; la cuarta, unida a la grandeza de Kāśī, también se recita de igual modo.

Verse 105

रेवायाः पञ्चमो भागः सोज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । षष्ठः कल्पो नागरश्च तीर्थमाहात्म्यसूचकः

La quinta parte se proclama como perteneciente a la Revā (Narmadā) y a Ujjayinī; la sexta es el Nāgara Kalpa, que señala la grandeza de los tīrthas, los lugares sagrados de peregrinación.

Verse 106

सप्तमो यो विभागोऽयं स्मृतः प्राभासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्रा विभागाः संप्रकीर्तिताः

Oh sabios dos veces nacidos, esta séptima sección es recordada como la Prābhāsika; así, todas las secciones—que suman doce mil (versos)—han sido debidamente enumeradas.

Verse 107

अस्मिन्प्राभासिकः सर्वो वर्ण्यते क्षेत्रविस्तरः । तीर्थानां चैव माहात्म्यं माहात्म्यं शंकरस्य च

En esta sección Prābhāsika se describe toda la extensión de la región sagrada, junto con la grandeza de sus tīrthas y también la grandeza de Śaṅkara (Śiva).

Verse 108

अन्येषां चैव देवानां माहात्म्यं च प्रकीर्त्यते । इति भेदः पुराणानां संक्षेपात्कथितो द्विजाः

Y también se proclama aquí la grandeza de otras deidades. Así, oh dos veces nacidos, las distinciones entre los Purāṇas han sido expuestas brevemente.

Verse 109

इममष्टादशानां तु पुराणानामनुक्रमम् । यः पठेद्धव्यकव्येषु स याति भवनं हरेः

Quien recite esta secuencia de los dieciocho Purāṇas durante las ofrendas a los dioses y a los antepasados, alcanza la morada de Hari (Viṣṇu).