Adhyaya 8

Verse 1

। सूत उवाच । एवं स्वर्गमनुप्राप्ते त्रिशंकौ नृपसत्तमे । सशरीरे द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रसमुद्यमात्

Sūta dijo: Así, oh el mejor de los reyes, Triśaṅku alcanzó el cielo con su propio cuerpo, gracias al poderoso empeño del más excelso de los brāhmanas, Viśvāmitra.

Verse 2

तत्तीर्थं ख्यातिमायातं समस्ते भुवनत्रये । ततःप्रसूति लोकानां धर्मकामार्थमोक्षदम्

Aquel tīrtha se hizo célebre en los tres mundos. De él brota el bien para los seres, otorgando dharma, kāma, artha y mokṣa (liberación).

Verse 3

अस्पृष्टं कलिदोषेण तथान्यैरुपपातकैः । ब्रह्महत्यादिकैश्चैवत्रिपुरारेः प्रभावतः

Este tīrtha no es tocado por la mancha de la era de Kali, ni por otros pecados menores—como el de matar a un brāhmana—; por el poder de Tripurāri (Śiva) permanece puro.

Verse 4

यस्तत्र त्यजति प्राणाञ्छ्रद्धा युक्तेन चेतसा । स मोक्षमाप्नुयान्मर्त्यो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्

Quien allí entrega la vida con la mente colmada de fe—ese mortal alcanza la liberación (mokṣa), aunque haya cometido pecados gravísimos.

Verse 5

कृमिपक्षिपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि तत्र मृता यांति शिवलोकमसंशयम्

Gusanos, aves, insectos, ganado, aves de corral y animales salvajes—si mueren allí, también van al mundo de Śiva, sin duda alguna.

Verse 6

स्नानं ये तत्र कुर्वंति श्रद्धापूतेन चेतसा । त्रिशंकुरिव ते स्वर्गे प्रयांत्यपि विधर्मिणः

Quienes se bañan allí con la mente purificada por la fe—van al cielo como Triśaṅku, aun si son ajenos al dharma correcto.

Verse 7

घर्मार्त्ता वा तृषार्ता वा येऽवगाहंति तज्जलम् । तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

Ya sea afligido por el calor o por la sed, quien tan solo se sumerge en esa agua—también alcanza la morada suprema donde habita el Señor Maheśvara.

Verse 8

विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत्

Incluso Viśvāmitra, al contemplar la grandeza insuperable de ese tīrtha, dejó Kurukṣetra y luego estableció allí su morada.

Verse 9

तथान्ये मुनयः शांतास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः । तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम्

Así también otros sabios, serenos, dejando los tīrtha lejanos, establecieron allí sus āśrama y alcanzaron el estado supremo.

Verse 10

तथैव मनुजाः सर्वे दूरादागत्य सत्वराः । तत्र स्नात्वा दिवं यांति कृत्वा पापशतान्यपि

Del mismo modo, todos los hombres, apresurándose desde lejos, se bañan allí y van al cielo, aun cuando hayan cometido cientos de pecados.

Verse 11

एवं तस्य प्रभावेण तीर्थस्य द्विजसत्तमाः । गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम्

Así, oh el mejor de los nacidos dos veces, por el poder de ese tīrtha sagrado, los seres parten de este mundo y, con facilidad, alcanzan la morada celeste.

Verse 12

अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः । न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः

Todos los ritos, como el Agniṣṭoma y los demás, cayeron en decadencia; ningún mortal ofrecía yajña, y ningún hombre observaba votos sagrados.

Verse 13

न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते । केवलं कुरुते स्नानं लिंगभेदे समाहितः

No da limosna conforme al dharma ni acude debidamente al tīrtha; sólo se baña, con la mente absorta en distinciones sectarias de emblemas.

Verse 14

ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः

Después, él va al cielo, habiendo alcanzado un espléndido carro celestial.

Verse 15

ततः प्रपूरिताः सर्वे स्वर्गलोका नरैर्द्विजाः । ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन्स्पर्धमानैः सुरोत्तमान्

Entonces, oh nacidos dos veces, todos los mundos celestiales se llenaron de hombres; compitiendo incluso con Brahmā, Viṣṇu, Śiva, Indra y los dioses supremos, se apiñaban por todas partes.

Verse 16

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । कृच्छ्रं परमनुप्राप्ता मन्त्रं चक्रुः परस्परम्

Entonces todas las huestes de dioses, privadas de sus porciones en el sacrificio, cayeron en gran aflicción y se consultaron mutuamente.

Verse 17

हाटकेश्वरमाहात्म्यात्स्वर्गलोकः प्रपूरितः । ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समंततः

Por la gloria de Hāṭakeśvara, el mundo celestial se volvió abarrotado; por doquier estaba lleno de quienes, alzando los brazos, clamaban y competían en torno.

Verse 18

तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति । तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्

Por tanto, llévese a cabo aquel acto por el cual esto llegue a su fin: el tīrtha sobre la faz de la tierra llamado Hāṭakeśvara.

Verse 19

ततः संवर्तको वायुः शक्रादेशात्समंततः । तत्क्षेत्रं पूरयामास पांसुभिर्द्विजसत्तमाः

Entonces, por mandato de Indra, el viento Saṃvartaka sopló desde todas las direcciones y colmó aquel campo sagrado con polvo, oh el mejor de los dos veces nacidos.

Verse 20

एवं नाशमनुप्राप्ते तस्मिंस्तीर्थे स्थलोच्चये । जाते जाताः क्रियाः सर्वा भूयोऽपि क्रतुसंभवाः

Así, cuando aquel lugar de tīrtha y su elevación del terreno fueron llevados a la destrucción, todos los actos rituales surgieron de nuevo, junto con los sacrificios nacidos de los ritos debidos.

Verse 21

ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत । तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले संप्रयातः शनैःशनैः

Luego, tras el paso de mucho tiempo, se formó un hormiguero (valmīka). En aquel campo sagrado, fue hundiéndose poco a poco hacia Pātāla, el mundo subterráneo.

Verse 22

अथ पातालतो नागास्तेन मार्गेण कौतुकात् । मर्त्यलोकं समायांति भ्रमंति च धरातले

Entonces, movidos por la curiosidad, los Nāgas suben desde Pātāla por ese mismo pasaje; llegan al mundo de los mortales y vagan por la faz de la tierra.

Verse 23

तत्र ते मानवान्भोगान्भुक्त्वा चैव यथेच्छया । पुनर्निर्यांति तेनैव मार्गेण निजमंदिरम्

Allí disfrutan, a su antojo, de los placeres humanos; y luego parten de nuevo, regresando por ese mismo pasaje a su propia morada.

Verse 24

ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले । गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः

Por ello, aquel hormiguero se hizo célebre en toda la tierra con el nombre de «Nāgabila», oh el mejor de los dos veces nacidos, pues por él los Nāgas iban y venían sin cesar.

Verse 25

कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः । ब्रह्महत्यासमोपेतो निस्तेजाः समपद्यत

Luego, en cierto tiempo, el Señor Pākaśāsana (Indra) fue alcanzado por el pecado de brahmahatyā, y su esplendor se apagó.

Verse 26

ततः पितामहादेशं लब्ध्वा मार्गेण तेन सः । प्रविश्य चेक्षयामास पाताले हाट केश्वरम्

Entonces, tras recibir la orden del Abuelo (Brahmā), entró por ese mismo camino y contempló a Hāṭakeśvara en Pātāla.

Verse 27

अथाऽभूत्पापनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्तस्य दर्शनात् । तेजसा च समायुक्तः पुनः प्राप त्रिविष्टपम्

En ese mismo instante, con solo verle, quedó libre de pecado; recobró su esplendor y regresó a Triviṣṭapa (el cielo).

Verse 28

स दृष्ट्वा तत्प्रभावं तल्लिंगं देवस्य शूलिनः । हाटकेश्वरसंज्ञस्य भयं चक्रे नरोद्भवम्

Al ver tal poder—el liṅga del Señor portador del tridente, llamado Hāṭakeśvara—temió que pudiera volverse accesible a los seres humanos.

Verse 29

यदि कश्चित्पुमानत्र त्रिशंकुरिव भूपतिः । पूजयिष्यति तल्लिंगं विपाप्मा श्रद्धया सह

Si algún hombre aquí—even como el rey Triśaṅku—adorare ese liṅga con fe, quedará libre de pecado.

Verse 30

यापयिष्यति तन्नूनं मामस्मात्त्रिदशालयात् । तस्मात्संपूरयाम्येनं मार्गं पाता लसंभवम्

Ciertamente, eso me expulsaría de esta morada de los dioses; por ello, sellaré este paso que surge desde Pātāla.

Verse 31

ततश्च त्वरया युक्तो रक्तशृंगं नगोत्तमम् । प्रचिक्षेप बिले तस्मिन्स्वयमेव शतक्रतुः

Entonces, apremiado por la urgencia, el propio Śatakratu (Indra) arrojó a aquella caverna el excelso monte llamado Raktśṛṅga.

Verse 32

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता देवेन्द्रस्य महात्मनः । कस्मिन्काले च सर्वं नो विस्तरात्सूत कीर्तय

Dijeron los sabios: “¿Cómo surgió en el magnánimo Devendra Indra el pecado de brahma-hatyā (matar a un brāhmaṇa)? ¿Y en qué tiempo ocurrió? Oh Sūta, cuéntanos todo con detalle.”

Verse 33

रक्तशृंगो गिरिः कोऽयं संक्षिप्तस्तत्र तेन यः । मानुषाणां भयं तस्य कतमस्य शचीपतेः

“¿Qué es este monte llamado Raktśṛṅga, que él arrojó allí? ¿Por qué fue lanzado a ese lugar? ¿De qué acto del señor de Śacī (Indra) nació el temor entre los hombres?”

Verse 34

सूत उवाच । पुरा त्वष्ट्रा द्विजश्रेष्ठा हिरण्यकशिपोः सुता । विवाहिता रमानाम श्रेष्ठरूपगुणान्विता

Sūta dijo: «En tiempos antiguos, Tvaṣṭṛ, el más excelso de los brāhmaṇas, tomó por esposa a la hija de Hiraṇyakaśipu, llamada Ramā, dotada de belleza y virtudes insignes».

Verse 35

अथ तस्या ययौ कालः सुप्रभूतः सुतं विना । ततो वैराग्यसंपन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता

Con el paso del tiempo, transcurrieron para ella muchos días sin tener un hijo. Entonces, colmada de desapego, se estableció en austeridades para obtener descendencia.

Verse 36

ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् । बलिपूजोपहारेण सम्यक्छ्रद्धासमन्विता

Meditando en Maheśvara —Dios de dioses, Señor de los devas—, lo adoró con ofrendas y oblaciones, colmada de una fe firme y pura.

Verse 37

नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा । यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च

Dueña de sí misma y moderada en el alimento, entregada al baño sagrado y a la recitación de mantras, otorgaba sin cesar diversas dádivas en caridad a los brāhmaṇas eminentes.

Verse 38

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम्

Entonces, al cabo de mil años, Maheśvara, complacido con ella, dijo: «Yo soy el dador de dones; elige lo que tu corazón anhele».

Verse 39

सा वव्रे मम पुत्रोऽस्तु भगवंस्त्वत्प्रसादतः । शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक्

Ella eligió: «¡Oh Señor!, por tu gracia concédeme un hijo: heroico, invulnerable a las armas y capaz de asumir las formas tanto de brāhmaṇa como de dānava».

Verse 40

वेदाध्ययन संपन्नो यज्ञकर्मसमुद्यतः । तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषामपि देहिनाम्

«Que sea consumado en el estudio de los Vedas, diligente en las obras del sacrificio, y célebre entre todos los seres encarnados por su esplendor y su fama.»

Verse 41

भगवानुवाच । भविष्यति न संदेहः पुत्रस्ते बलवान्सुधीः । अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः

El Señor Bienaventurado dijo: «Así será, sin duda alguna. Tu hijo será fuerte y sabio, invulnerable a toda arma, y dotado de gran esplendor y poder espiritual.»

Verse 42

यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदांगपारगः । ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः । अजेयः संगरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः

«Será sacrificador, señor de la generosidad y héroe, consumado en los Vedas y sus auxiliares (vedāṅga). Cumplirá íntegramente todos los ritos prescritos por los brāhmaṇas; y en la batalla será invencible incluso para la hueste entera de dioses y demonios.»

Verse 43

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद्विश्वकर्मणः

Dicho esto, el Señor de los dioses desapareció de la vista. A su debido tiempo, ella también concibió un hijo por la presencia de Viśvakarman.

Verse 44

ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम्

Entonces, en el décimo mes, dio a luz a un hijo espléndido, radiante como doce soles y señalado por todos los signos auspiciosos.

Verse 45

तस्य चक्रे पिता नाम प्राप्ते द्वादशमे दिने । प्रसिद्धं वृत्र इत्येव पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

Al duodécimo día, el padre celebró el rito de imposición del nombre y le dio el célebre nombre “Vṛtra”, tras honrar a los más excelsos brāhmaṇas, los dos veces nacidos.

Verse 46

अथासौ ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् । पितृमातृकृतानंदो बन्धुवर्गेण लालितः

Después, el niño creció día tras día, como la luna en la quincena luminosa; colmó de dicha a su padre y a su madre, y fue criado con ternura por el círculo de parientes.

Verse 47

ततोऽस्य प्रददौ काले व्रतं विप्रजनोचितम् । समभ्येत्य स्वयं शुक्रो दानवस्यापि संद्विजः

Luego, a su debido tiempo, se le confirió un voto sagrado propio de los estudiantes nacidos en linaje brāhmaṇa. El mismo Śukra acudió en persona—preceptor de los Dānavas y venerable dos veces nacido.

Verse 48

स चापि चतुरो वेदान्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । वेदांगैः सहितान्वृत्रः पपाठ गुरुवत्सलः

Y Vṛtra, firme en el voto de brahmacarya, estudió los cuatro Vedas junto con los Vedāṅgas, con devoción y afecto hacia su maestro.

Verse 49

ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः । जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्

Luego, al alcanzar la juventud, venció sin dejar resto a todos los reyes; sometió la tierra y la puso bajo su dominio, y después aun el Pātāla, el mundo subterráneo, quedó bajo su control.

Verse 50

ततश्चेंद्रजयाकांक्षी समासाय सुरालयम् । सहस्राक्षमुखान्देवान्युद्धे चक्रे पराङ्मुखान्

Después, deseoso de vencer a Indra, se acercó a la morada de los dioses; y en la batalla obligó a los devas, guiados por el de los mil ojos (Indra), a volverse y retirarse.

Verse 51

अथ तेन समं वज्री चक्रेऽष्टादश संयुगान् । एकस्मिन्नपि नो लेभे विजयं द्विजसत्तमाः

Entonces Vajrī (Indra), midiéndose con él en combate, libró dieciocho enfrentamientos completos; pero ni en uno solo obtuvo la victoria, oh el mejor de los nacidos dos veces.

Verse 52

हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वांगक्षतविक्षतैः । ततो जगाम वित्रस्तो ब्रह्मलोकं दिवा लयात्

Entonces, junto con los dioses supervivientes—heridos y desgarrados en todos sus miembros—partió temeroso hacia Brahmaloka, dejando atrás la morada celestial.

Verse 53

वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् । शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम्

Vṛtra también llegó a gozar de los tres mundos enteros, con todo lo móvil e inmóvil; asentado en el puesto de Śakra (Indra), arrancó toda espina de oposición que aún quedaba.

Verse 54

यज्ञभागभुजश्चक्रे दानवान्बल गर्वितान् । देवस्थानेषु सर्वेषु यथोक्तेषु महाबलः

Aquel poderoso hizo que los Dānavas, orgullosos de su fuerza, disfrutaran de las porciones de sacrificio en cada santuario divino, como se había ordenado previamente.

Verse 55

एवं त्रैलोक्यराज्येऽपि लब्धे तस्य द्विजोत्तमाः । न संतोषश्च संजज्ञे ब्रह्मलोकाभि कांक्षया

Así, incluso después de obtener la soberanía sobre los tres mundos, no sintió satisfacción, oh mejores de los brāhmaṇas, debido a su anhelo por Brahmaloka.

Verse 56

ततः शुक्रं समाहूय प्रोवाच मधुरं वचः । विनयावनतो भूत्वा चतुर्भिः सचिवैः सह

Entonces, convocando a Śukra, pronunció palabras amables, inclinándose con cortesía, junto con sus cuatro ministros.

Verse 57

वृत्र उवाच । ब्रह्मलोकं गतः शक्रो भयाद्गुरुकुलोद्वह । कथं गतिर्भवेत्तत्र मम ब्रूहि यथातथम्

Vṛtra dijo: “Śakra ha ido a Brahmaloka por miedo, oh el más destacado del linaje del maestro. Dime verdadera y exactamente, ¿cómo podría acceder allí?”

Verse 58

येन शक्रं विरंचिं च सूदयिष्ये तथाखिलम् । तुभ्यं दत्त्वा ब्रह्म लोकं भोक्ष्यामि त्रिदिवं स्वयम्

“¿Por qué medios mataré a Śakra e incluso a Virañci (Brahmā), y a todos los demás? Habiéndote dado Brahmaloka, yo mismo disfrutaré de Tridiva (el cielo).”

Verse 59

शुक्र उवाच । न गतिर्विद्यते तत्र तव दानवसत्तम । तस्मात्त्रैलोक्यराज्येन संतोषं कर्तुम र्हसि

Śukra dijo: «Allí no hay acceso para ti, oh el mejor de los Dānavas. Por ello, debes contentarte con la soberanía sobre los tres mundos».

Verse 60

वृत्र उवाच । यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम । तस्मान्निष्कंटकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम

Vṛtra dijo: «Mientras Sutrāmā (Indra) permanezca, no hay dicha para mí. Por eso, para dejarlo todo sin espinas (rivales), me esforzaré, oh el mejor de los nacidos dos veces».

Verse 61

कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह । न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते

«Oh el mejor de los Bhṛgus, ¿cómo alcanzó Śakra (Indra) ese estado bienaventurado allí? Dímelo con claridad: ¿cómo es que hoy no puede venir a mí esa misma obtención, oh magnánimo?»

Verse 62

शुक्र उवाच । तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम । यावद्वर्षसहस्रांतं ध्यायमानेन शंकरम्

Śukra dijo: «Antaño, oh el mejor de los Dānavas, él practicó austeridades en Naimiṣa, meditando en Śaṅkara (Śiva) hasta que se cumplieron mil años».

Verse 63

तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि । सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्

«Por el poder de esa (austeridad en el tīrtha), su logro quedó establecido allí, en verdad, para siempre. Para él, junto con sus servidores y séquito, no hay aquí otra causa».

Verse 64

योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः । ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः

Aun cualquier otro que, en el bosque de Naimiṣa, practique una austeridad de esa misma índole—para él nace el tránsito al mundo de Brahmā; de ello no hay duda.

Verse 65

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम् । तपश्चक्रे ततस्तीव्रं ध्यायमानो महेश्वरम्

Dijo Sūta: «Al oír esto, fue de inmediato a Naimiṣa, el tīrtha supremo, y entonces emprendió una áspera austeridad, meditando en Maheśvara».

Verse 66

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय संनिरूप्य दनूत्त मान् । महाबलसमोपेताञ्छक्राधिकपराक्रमान्

Para la protección de los tres mundos, (los dioses) evaluaron al más eminente entre los hijos de Danu—dotado de gran fuerza y de un valor que supera incluso al de Śakra.

Verse 67

वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः । पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे स वभूवा निलाशनः

En la estación de lluvias permanecía expuesto bajo el cielo abierto; en invierno se refugiaba en el agua; en verano practicaba la disciplina de los cinco fuegos; y vivía alimentándose sólo de aire.

Verse 68

एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च । तत्र भीतास्ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः

Así, mientras permanecía firme en su voto, transcurrieron cientos de años. Entonces los dioses—encabezados por Brahmā y Viṣṇu—se llenaron de temor a causa de aquella austeridad.

Verse 69

चक्रुश्च सततं मंत्रं तद्विनाशाय केवलम् । वीक्षयंति च च्छिद्राणि न च पश्यंति दुःखिताः

Recitaban mantras continuamente solo para su destrucción. Buscaban vulnerabilidades, pero no hallaban ninguna y, angustiados, no veían salida.

Verse 70

अथाब्रवीत्स्वयं विष्णुश्चिरं निश्चित्य चेतसा । वधोपायं समालोक्य वृत्रस्य प्रमुदान्वितः

Entonces Visnú mismo habló, tras larga deliberación en su mente; y, habiendo discernido un medio para matar a Vṛtra, se llenó de alegría.

Verse 71

विष्णुरुवाच । तस्य शक्र वधोपायो मया ज्ञातोऽधुना ध्रुवम् । तच्छ्रुत्वा कुरु शीघ्रं त्वमुपायो नास्ति कश्चन

Visnú dijo: "Oh Śakra, ahora he encontrado ciertamente el medio para matarlo. Al escucharlo, actúa rápidamente; no hay otro remedio".

Verse 72

अवध्यः सर्वशस्त्राणां स कृतः शूलपाणिना । तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय

"El Portador del Tridente (Śiva) lo ha hecho invulnerable a todas las armas. Por lo tanto, idea un rayo hecho de hueso con el propósito de matarlo".

Verse 73

इन्द्र उवाच । अस्थिभिः कस्य जीवस्य वज्रं देव भविष्यति । गजस्य शरभस्याथ किं वान्यस्य वदस्व मे

Indra dijo: "Oh Dios, ¿de los huesos de qué ser vivo se hará el rayo? ¿De un elefante, de un śarabha o de alguien más? Dímelo".

Verse 74

विष्णुरुवाच । शतहस्तप्रमाणं तत्षडस्रि च सुराधिप । मध्ये क्षामं तु पार्श्वाभ्यां स्थूलं रौद्रसमाकृति

Dijo Viṣṇu: «Oh señor de los dioses, medirá cien manos de largo y será de seis aristas; delgado en el centro, mas grueso en ambos lados—terrible en su figura».

Verse 75

इंद्र उवाच । न तादृग्दृश्यते सत्त्वं त्रैलोक्येपि सुरेश्वर । यस्यास्थिभिर्विधीयेत वजमेवंविधाकृति

Indra dijo: «Oh Señor de los dioses, ni siquiera en los tres mundos se ve un ser tal, cuyos huesos pudieran forjar un rayo (vajra) de esta forma».

Verse 76

विष्णुरुवाच । दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः । द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः

Dijo Viṣṇu: «Hay un brāhmaṇa llamado Dadhīci, firme en la austeridad suprema. Es de estatura extraordinaria y ha establecido su āśrama a orillas del Sarasvatī».

Verse 77

तं गत्वा प्रार्थयाशु त्वं स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति । नादेयं विद्यते किंचित्तस्य संप्रार्थितस्य हि

«Ve a él y suplícale sin demora; él entregará sus propios huesos. Pues en verdad, cuando se le ruega debidamente, nada hay para él que sea “no dable”.»

Verse 79

ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्य तदाश्रमम् । प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे द्विजसत्तमाः

Entonces Śakra (Indra), acompañado por los dioses, fue a su āśrama—en la ribera oriental del Sarasvatī, en Puṣkara, oh el mejor de los brāhmaṇas.

Verse 80

स प्रणम्य सहस्राक्षं तथान्यानपि सन्मुनिः । अर्घ्यादिभिस्ततः पूजां चक्रे तेषां ततः परम्

Aquel noble sabio, tras postrarse ante Sahasrākṣa (Indra) y también ante los demás, realizó luego su adoración con arghya y las ofrendas rituales acostumbradas.

Verse 81

ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः । स्वयमेव सहस्राक्षं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

Luego, con el corazón exultante y permaneciendo inclinado con humildad, habló, postrándose él mismo una y otra vez ante Sahasrākṣa (Indra).

Verse 82

दधीचिरुवाच । किमर्थमागता देवाः कृत्यं चाशु निवेद्यताम् । धन्योऽहमागतो यस्य गृहे त्वं बलसूदन

Dadhīci dijo: «¿Con qué propósito han venido los dioses? Declarad sin demora la tarea que debe cumplirse. Dichoso soy, pues tú—oh matador de Bala—has llegado a mi morada».

Verse 83

शक्र उवाच । वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम । स वध्यो नहि शस्त्राणां सर्वेषां वरपुष्टितः

Śakra dijo: «Oh el mejor de los brāhmaṇas, Vṛtra nos ha vencido a todos. Fortalecido por dones, no puede ser muerto por arma alguna».

Verse 84

सोऽस्थिसंभववज्रस्य वध्यः स्यादब्रवीद्धरिः । शतहस्तप्रमाणस्य न च जीवोस्ति तादृशः

Hari declaró: «Sólo podría ser muerto por un rayo (vajra) forjado de hueso. Y no existe ser viviente de tal medida—de cien manos—como se requiere».

Verse 85

त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्मादस्थीनि यच्छ नः । स्वकीयानि भवेद्येन वज्रं तस्य विनाशकम्

Por ello, oh brāhmaṇa excelso, fuera de ti no hay auxilio: concédenos tus huesos, para que de tu propio cuerpo nazca el Vajra, el rayo sagrado que lo destruirá.

Verse 86

कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ देवानामार्तिनाशनम् । अन्यथा विबुधाः सर्वे नाशं यास्यंति कृत्स्नशः

Cumple este deber, oh el mejor de los dos veces nacidos: disipa la aflicción de los dioses. De lo contrario, todos los celestiales perecerán por completo.

Verse 87

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः । अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम्

Dijo Sūta: Al oír esto, el bienaventurado sabio Dadhīci, con el corazón colmado de júbilo, entregó su vida por el bien de ellos, por el bienestar de los moradores del cielo.

Verse 88

ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः । ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम्

Entonces aquellos dioses, llenos de gozo, tomaron todos los huesos y forjaron un gran Vajra, tal como Viṣṇu lo había indicado.

Verse 89

अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ । भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे

Luego Śakra lo tomó y partió en dirección a Naimiṣa; poseído por un gran temor, temblaba cuando se acercaba la noche.

Verse 90

तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः । वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः

Allí, al ver a Vṛtra sentado en meditación, el señor de los treinta dioses (Indra), desde lejos, lo golpeó con el rayo (vajra), con el ánimo puesto sólo en huir.

Verse 91

सोऽपि वजप्रहारेण भस्मसात्सम पद्यत । वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतंगवत्

Él también, por el golpe del vajra, quedó reducido a cenizas. Vṛtra, tigre entre los Dānavas, fue al fuego como la polilla que se arroja a la llama.

Verse 92

शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम् । पर्वतं सुदुरारोहं तुंगशृंगं समाश्रितः

Aun Śakra (Indra), estremecido por el miedo, fue a una montaña en medio del océano y se refugió en su cumbre elevada, difícil de escalar.

Verse 93

न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम् । केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम्

No llega a saber que Vṛtra ha sido muerto por aquel golpe del vajra; sólo vigila el camino por donde podría volver Vṛtra.

Verse 94

एतस्मिन्नंतरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः । सूत्रं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम्

Entretanto, los dioses, gozosos hasta erizarse, al ver al enemigo abatido, alabaron al señor de los treinta dioses, Indra.

Verse 95

न जानंति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते । अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः

Sin saberlo, por miedo, él se había desvanecido en aquel monte-océano. Lo buscaron durante largo tiempo y, con gran dificultad, al fin lo hallaron allí.

Verse 96

वीक्षांचक्रुः समासीनं विषमे गिरिगह्वरे । तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम्

Lo vieron sentado en una cueva escabrosa de la montaña: sin fulgor, abatido y anegado por la mancha de brahmahatyā (el pecado de matar a un brāhmaṇa).

Verse 97

गात्रदुर्गंधितासंगैः पूरयन्तं दिशो दश

Y el hedor inmundo, pegado a sus miembros, parecía colmar las diez direcciones.

Verse 98

अथोवाच चतुर्वक्त्रो दृष्ट्वा शक्रं तथाविधम् । समस्तान्देवसंघातान्दूरस्थः पापशंकया

Entonces el Cuatro-Rostros (Brahmā), al ver a Indra en tal estado, habló a las huestes de dioses reunidas, que permanecían a distancia por temor al contagio del pecado.

Verse 99

शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठा ब्रह्महत्यापरिप्लुतः । तस्मातत्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

«Oh, los mejores entre los dioses: este Śakra está anegado por la brahmahatyā; por eso, evitadlo desde lejos, o de lo contrario también incurriréis en pecado».

Verse 100

पश्यध्वं सर्वलिंगानि ब्रह्महत्यान्वितानि च । अस्य गात्रेषु दृश्यंते तस्माद्गच्छामहे दिवि

Mirad: en sus miembros se ven todas las señales ligadas al pecado de brahmahatyā. Por eso, apartémonos de él y partamos al cielo.

Verse 102

पितामहमुखान्दृष्ट्वा देवान्प्राप्तान्सुराधिपः । पराङ्मुखानकस्माच्च संजातान्विस्मयान्वितः । ततः प्रोवाच संभ्रांतः किमिदं गम्यते सुराः । दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम

Al ver llegar a los dioses con Brahmā a la cabeza, el señor de los dioses quedó asombrado cuando de pronto apartaron el rostro. Entonces, turbado, dijo: «¿Qué es esto? ¿Por qué os marcháis, oh dioses? Aunque me veis, no habláis. ¿Está todo en paz en mi morada?»

Verse 103

कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः । कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेष यति दुर्मतिः

«¿Ha sido en verdad abatido ese demonio por mi rayo, el vajra? ¿Y acaso ese de mente perversa ya no me busca para la batalla?»

Verse 104

ब्रह्मोवाच । निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः । गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि

Brahmā dijo: «En verdad, oh Śakra, ese demonio fue muerto por ti con ese vajra. El pecador ha caído bajo el dominio de la Muerte; no debes temer.»

Verse 105

परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता । तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम्

«Sin embargo, por haberlo matado, oh Śakra, ha surgido sobre ti el gravemente condenado pecado de brahmahatyā. Por eso hoy no te tocamos: has caído en un estado de impureza ritual, de intocable.»

Verse 106

इन्द्र उवाच । मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः । ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम्

Indra dijo: «Antes he dado muerte a muchos asuras. Entonces no surgió el pecado de brahmahatyā; ¿cómo es que ahora ha surgido por mi acto de matar?»

Verse 107

ब्रह्मोवाच । ते त्वया निहता युद्धे क्षात्रधर्मेण वासव । विशुद्धा दानवाः सर्वे तेन जातं न पातकम्

Brahmā dijo: «A ellos los mataste en batalla conforme al deber del kṣatriya, oh Vāsava. Todos esos danavas quedaron así purificados; por eso no nació pecado.»

Verse 108

एष यज्ञोपवीताढ्यो विशेषात्तपसि स्थितः । छलेन निहतः शक्र तेन त्वं पापसंयुतः

«Pero éste llevaba el yajnopavīta, el cordón sagrado, y estaba especialmente establecido en la austeridad. Fue muerto con engaño, oh Śakra; por eso estás ahora cargado de pecado.»

Verse 109

इन्द्र उवाच । जानाम्यहं चतुर्वक्त्र स्वं कायं पापसंयुतम् । चिह्नैर्ब्रह्मवधोद्भूतैस्तस्माच्छुद्धिं वदस्व मे

Indra dijo: «Oh Cuatro Rostros, sé que mi propio cuerpo está manchado de pecado, marcado por señales nacidas del brahma-vadha, la muerte de un brahmán. Por ello, dime el modo de purificación.»

Verse 110

यया याति द्रुतं पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् । स्पृश्यो भवामि सर्वेषां देवानां प्रपितामह

«¿Por qué medio se aparta pronto el pecado nacido de la brahmahatyā, para que yo vuelva a ser digno de ser tocado por todos los dioses, oh Prāpitāmaha?»

Verse 111

ब्रह्मोवाच । तीर्थयात्रां सुरश्रेष्ठ तदर्थं कर्तुमर्हसि । तया विना न ते पापं नाशमायाति कृत्स्नशः

Brahmā dijo: «Oh, el mejor de los dioses, para ese fin debes emprender la peregrinación a los tīrtha sagrados. Sin ella, tu pecado no será destruido por completo».

Verse 112

सूत उवाच । ततस्तद्वचनाच्छक्रस्तीर्थयात्रापरायणः । बभ्राम सकलां पृथ्वीं स्नानं कुर्वन्पृथक्पृथक्

Sūta dijo: «Entonces, obedeciendo aquellas palabras, Śakra (Indra) se entregó a la peregrinación a los tīrtha. Viajó por toda la tierra, bañándose ritualmente en cada lugar sagrado, uno por uno».

Verse 113

तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदयुतेषु च । वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजांगले

En los tīrtha más célebres, y en ríos y arroyos innumerables—en Vārāṇasī, en Prayāga, en Prabhāsa y en la región de Kurujāṅgala—(he cumplido los ritos de la peregrinación).

Verse 115

अहं स्नातः समस्तेषु तीर्थेषु धरणीतले । न च पापेन निर्मुक्तः किं करोमि च सांप्रतम्

«Me he bañado en todos los tīrtha sobre la tierra, y sin embargo no he quedado libre de pecado. ¿Qué debo hacer ahora?»

Verse 116

किं पतामि गिरेः शृंगाद्विषं वा भक्षयामि किम् । त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे

«¿He de arrojarme desde la cumbre de una montaña, o he de beber veneno? Privado de la soberanía de los tres mundos, no tengo ánimo para seguir viviendo».

Verse 117

एवं वैराग्यमापन्नो गिरिमारुह्य वासवः । यावत्क्षिपति चात्मानं मरणे कृतनिश्चयः

Así, Vāsava, caído en un vairāgya de abatimiento, subió a una montaña; resuelto a la muerte, estaba por arrojarse al vacío.

Verse 118

तावद्देवोत्थिता वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः । मा शक्र साहसं कार्षीर्वैराग्यं प्राप्य चेतसि

Entonces se alzó desde el cielo una voz divina, oh el mejor de los dos veces nacidos: «¡Oh Śakra, no cometas temeridad, aunque el desapego haya tomado tu mente!»

Verse 119

त्वया राज्यं प्रकर्तव्यं स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकम् । तस्मात्पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र समा हितः

Aún debes ejercer la realeza en el cielo por ocho yugas. Por ello, para purificarte del pecado, escucha, oh Śakra, lo que es benéfico y bien intencionado.

Verse 120

कुरुष्व वचनं शीघ्रं भावनीयं न चान्यथा । यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितः

Cumple pronto mi palabra: esto ha de tenerse en mente y no de otro modo; la abertura que antaño colmaste con polvo es la clave del remedio.

Verse 121

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः । तत्र नागबिलो जातो वल्मीकात्त्रिदशाधिप

En el campo sagrado de Hāṭakeśvara—donde el propio Hara (Śiva) está presente—allí surgió, desde un hormiguero, el Nāgabila, la caverna de las serpientes, oh señor de los dioses.

Verse 122

येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च । तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् । स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम्

Por el mismo sendero por el que los nāgas salen a la superficie de la tierra y también regresan, ve tú por esa ruta hasta Hāṭakeśvara en Pātāla. Tras bañarte en la Gaṅgā de Pātāla, rinde culto a Maheśvara.

Verse 123

ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । संप्राप्स्यसि च भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकम्

Entonces quedarás libre de pecado, sin duda alguna, y de nuevo alcanzarás la soberanía de los dioses, sin espinas ni aflicción.

Verse 124

सूत उवाच । अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम् । जगाम सत्वरं तत्र यत्र नागबिलः स च

Dijo Sūta: Entonces Śakra (Indra), al oír aquella voz surgida del cielo, se apresuró de inmediato hacia el lugar donde estaba Nāgabila, la caverna de las serpientes.

Verse 125

ततः प्रविश्य पातालं गंगातोयपरिप्लुतः । पूजयामास तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्

Luego, al entrar en la región subterránea de Pātāla y quedar empapado por las aguas del Gaṅgā, adoró aquel liṅga conocido con el nombre de Hāṭakeśvara.

Verse 126

अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम् । दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह

En ese mismo instante su cuerpo quedó libre de impureza; el hedor desapareció, y su resplandor creció grandemente.

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः । प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः

Entretanto llegaron los dioses, encabezados por Brahmā y Viṣṇu, y con júbilo se dirigieron a aquel rey de los dioses, ya liberado del pecado.

Verse 128

प्राप्तस्तु मेध्यतां शक्र विमुक्तो ब्रह्महत्यया । तस्मादागच्छ गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम्

Dijeron: «Oh Śakra, has alcanzado la pureza y has quedado libre del pecado de brahma-hatyā (matar a un brahmán); ven, pues: vayamos juntos a la morada de los Treinta y Tres»។

Verse 129

एतन्नाग बिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः । नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः

«Oh Śakra, vuelve a colmar de tierra esta Nāgabila; de lo contrario, los humanos, al venir por aquí, podrían alcanzar siddhis, logros extraordinarios.»

Verse 130

एतल्लिंगं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले । अपि पापसमायुक्ता यास्यंति परमां गतिम्

Habiendo venerado debidamente este liṅga y bañado en las aguas de la Bhāgīrathī (el Gaṅgā), aun quienes cargan con pecados alcanzarán la meta suprema.

Verse 132

ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः । देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः

Entonces, oh el mejor de los nacidos dos veces, surgió en el cielo una gran celebración: la fiesta por la muerte de Vṛtra, cuando Śakra recobró de nuevo la dignidad de Señor de los dioses.

Verse 133

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसंभवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

Sūta dijo: Así os he narrado por completo, oh excelentísimos brāhmaṇas, el relato relativo a Hāṭakeśvara: su grandeza que destruye todos los pecados.

Verse 134

यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणोति च समाहितः । स याति परमं स्थानं जरा मरणवर्जितम्

Quien, con devoción, lo recite o lo escuche con la mente recogida, alcanza la morada suprema, libre de vejez y de muerte.