Adhyaya 183

Verse 1

सूत उवाच । द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे । द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः । वृत्तान्तं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम्

Dijo Sūta: Al llegar el segundo día—en el curso de los ritos del yajña—allí se volvió el día de Dvādaśī. Escuchad, oh mejores de los brāhmaṇas, un suceso acerca de todos los dioses, de asombro inmenso.

Verse 2

मखकर्मणि प्रारब्ध ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । जलसर्पं समादाय बटुः कश्चित्सुनर्मकृत्

Cuando la labor del yajña hubo comenzado, realizada por oficiantes versados en los Vedas, un joven brahmacārin—amigo de travesuras—tomó una serpiente de agua.

Verse 3

प्रविश्याथ सदस्तत्र तं सर्पं ब्राह्मणान्तिके । चिक्षेप प्रहसंश्चैव सर्वदुःखभयंकरम्

Entrando en la asamblea del sacrificio, y riendo, arrojó aquella serpiente cerca de un brāhmaṇa; tal acto se volvió causa de espanto y fuente de toda aflicción.

Verse 4

ततस्तु डुण्डुभस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः । विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि

Entonces Ḍuṇḍubha corrió apresuradamente de un lado a otro, aquí y allá, entre los brāhmaṇas sentados en la asamblea, absortos en las labores del yajña.

Verse 5

अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे । स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समंततः

¡Ay! Mientras el hotṛ permanecía en su puesto señalado, en medio de aquella larga sesión sacrificial, la serpiente se enroscó alrededor de su cuerpo por completo.

Verse 6

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः

No se movió de su propio lugar, temeroso ante la idea de la expiación (prāyaścitta); ni pronunció palabra alguna allí, con la mirada fija en el rito que tenía delante.

Verse 7

हाहाकारो महाञ्जज्ञे एतस्मिन्नंतरे द्विजाः । तस्मिन्सदसि विप्राणां विषा ढ्याहिप्रशंकया

Entretanto, entre los dvija —los “nacidos dos veces”— se alzó un gran clamor. En aquella asamblea de brāhmaṇas, temían que la serpiente estuviera cargada de veneno.

Verse 9

हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम् । तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि

Al verlo envuelto por la serpiente, se alzó un gran clamor. Su hijo —de ánimo disciplinado— estaba ocupado en los deberes del sacerdocio Maitrāvaruṇa dentro del sacrificio.

Verse 10

यस्मात्पाप त्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते । तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्

«Puesto que tú, oh pecador de mente perversa, arrojaste una serpiente en la asamblea sagrada, por eso, por mi palabra y sin duda alguna, ¡conviértete en serpiente al instante!»

Verse 11

बटुरुवाच । हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया । न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज

El muchacho dijo: «En broma solté aquí esta culebra de agua, por simple juego. No la dirigí contra tu padre; entonces, ¿por qué me maldices, oh brāhmaṇa?»

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः । जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत

En ese mismo instante, la serpiente dejó su cuerpo y se fue a otro lugar; y también el transgresor cayó en el estado de ser serpiente.

Verse 13

सोऽपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो बटुः । दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः

Aquel muchacho también—hijo de Sanātana—se volvió serpiente; abatido por dolor y aflicción, permanecía rodeado por los brāhmaṇas.

Verse 14

अथ गत्वा भृगुं सोऽपि बाष्पव्याकुललोचनः । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपत्य पुरःसरः

Entonces fue a Bhṛgu; sus ojos estaban turbados por las lágrimas. Postrándose ante él, pronunció palabras entrecortadas.

Verse 15

सनातनसुतश्चास्मि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । शप्तस्तव सुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना

«Soy hijo de Sanātana y nieto de Parameṣṭhin. Sin embargo, he sido maldecido por tu hijo, el magnánimo Cyavana.»

Verse 16

निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापात्प्ररक्ष माम् । तच्छ्रुत्वा च्यवनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्

«Soy inocente, oh el mejor de los brāhmaṇas; por ello protégeme de esta maldición.» Al oírlo, Bhṛgu mismo, conmovido por la compasión, se dirigió a Cyavana.

Verse 17

अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं बटुस्त्वया । न मां धर्षयितुं शक्तो विषाढ्योऽपि भुजंगमः

Dijo Bhṛgu: «Hijo mío, fue impropio que maldijeras a este joven brahmacārin. Ni siquiera una serpiente hinchada de veneno tiene poder para acometerme».

Verse 19

किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः । न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना । शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः

«Cuánto menos podría esta culebra de agua—sin veneno y semejante a una simple cuerda—hacer algo. Esta forma de serpiente no fue soltada por ese dos veces nacido pensando en mí. Por ello, oh dvija, concédele pronto la liberación de la maldición.»

Verse 20

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः । तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्

Al oír sus palabras, el propio Pitāmaha acudió allí y se detuvo donde estaba aquel nieto, portando la forma de una serpiente.

Verse 21

प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन । यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम

Él dijo: «Hijo mío, no debes albergar tristeza de ningún modo. Puesto que has llegado a la condición de serpiente, escucha aquí mis palabras.»

Verse 22

पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम् । तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले

«Antaño, deseando hacer surgir un noveno linaje de los Nāgas, así lo dispuse: de tu lado nacerá sobre la tierra, establecido con límites y orden debidos.»

Verse 23

मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति । संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले

No causará daño a los hombres provistos de mantras y medicinas; y alcanzará la veneración suprema en toda la faz de la tierra.

Verse 24

अत्राऽस्ति सुशुभं तोयं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे तत्र समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा

Aquí hay un agua sagrada espléndida, en el kṣetra llamado Hāṭakeśvara. Allí debes morar siempre, hijo mío.

Verse 25

तत्रस्थस्य तपस्थस्य नागः कर्कोटको निजम् । तव दास्यति सत्कन्यां ततः सृष्टिर्भविष्यति

A ti, que permaneces allí entregado a la austeridad, el Nāga Karkoṭaka te dará a su propia doncella virtuosa; y de esa unión surgirá la descendencia, un linaje.

Verse 26

नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले । श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने

Aquí en la tierra, el noveno linaje—establecido dentro de los justos límites del dharma—cuando llegue el quinto día lunar de la quincena oscura de Śrāvaṇa, alcanzará su ocasión destinada.

Verse 27

संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम् । अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्

El noveno linaje alcanzará el honor supremo en la tierra. Desde hoy, esa agua es recordada como “Nāga-tīrtha”.

Verse 28

ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम् । येऽत्र स्नानं करिष्यंति संप्राप्ते पंचमीदिने

Será célebre sobre la faz de la tierra como destructor de todos los pecados. Quienes se bañen aquí cuando llegue el día de Pañcamī recibirán ese mérito purificador.

Verse 29

न तेषां वत्सरंयावद्भविष्यत्यहिजं भयम् । विषार्द्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति

Para ellos, durante un año entero no habrá temor alguno nacido de las serpientes. Y cualquier mortal afligido por el veneno que se bañe allí…

Verse 31

करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः । भविष्यति च सा शीघ्रं वंध्याऽपि च सुपुत्रिणी

Si ella también se baña allí, llevando frutos en sus manos con sincera devoción, entonces aun una mujer estéril pronto será bendecida con buenos hijos varones.

Verse 32

सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः

Dijo Sūta: Mientras aquel Brahmā—de origen no manifiesto—hablaba así, llegaron otros Nāgas, invitados al sacrificio (yajña) celebrado allí.

Verse 33

वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः । कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च

Vāsuki y Takṣaka; Puṇḍarīka y Kṛśodara; los Nāgas Kambala y Aśvatara; y también Śeṣa y Kāliya.

Verse 34

ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम् । तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह

Tras postrarse, hablaron en voz alta al divino Pitāmaha (Brahmā): «Por tu mandato hemos llegado a este sacrificio aquí, oh Bisabuelo venerable».

Verse 35

साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह । येन कुर्मो वयं शीघ्रं नागराज्ये ह्यधिष्ठिताः

Para auxilio, concédenos esa instrucción, oh Bisabuelo; para que, asentados en la soberanía de los Nāgas, cumplamos pronto nuestro deber.

Verse 36

ब्रह्मोवाच साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः । गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत

Dijo Brahmā: «Oh grandes serpientes, esta ayuda vuestra es por nuestro bien. Id pronto con él y permaneced en guardia junto al rey de los Nāgas».

Verse 37

नागतीर्थे ततः स्थेयं सर्वैस्तत्र समास्थितैः

«Después, todos vosotros, reunidos allí, debéis permanecer apostados en Nāgatīrtha».

Verse 38

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः । समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम्

«A quienquiera que, amparado en mala intención, venga aquí a estorbar mi sacrificio, hay que contenerlo y guardarse de él de inmediato».

Verse 39

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्

Sea un rākṣasa, un piśāca, un bhūta o incluso un humano—oh Nāgas, vuestro deber supremo es proteger mi yajña, mi sacrificio sagrado.

Verse 40

तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा । पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ

Asimismo, cuando llegue el mes de Bhādrapada, en el quinto día lunar de la quincena oscura, allí también recibiréis adoración.

Verse 41

सूत उवाच । बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम् । सनातनसुतोपेता नागतीर्थं समाश्रिताः

Dijo Sūta: Pronunciando “Así sea”, se postraron ante Pitāmaha (Brahmā). Acompañados por los hijos de Sanātana, se acogieron al refugio de Nāgatīrtha.

Verse 42

ततःप्रभृति तत्तीर्थं नागतीर्थ मिति स्मृतम् । कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्

Desde entonces, aquel vado sagrado fue recordado como “Nāgatīrtha”, y se volvió otorgador de los deseos para los devotos que allí se bañan.

Verse 43

यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः । नान्वयेऽपि भयं तस्य जाय ते सर्पसंभवम्

Quien se bañe allí, aunque sea una sola vez, con devoción—no nacerá en él temor alguno proveniente de las serpientes, ni siquiera dentro de su linaje.

Verse 44

तत्र यच्छति मिष्टान्नं द्विजानां सज्जनैः सह । पूजयित्वा तु नागेंद्रान्सनातनपुरःसरान्

Allí, junto con los virtuosos, debe ofrecerse alimento dulce a los dos veces nacidos (brāhmaṇas) y, después, rendir culto a los Señores de los Nāgas, con Sanātana a la cabeza.

Verse 45

सप्तजन्मांतरं यावन्न स दौःस्थ्यमवाप्नुयात् । भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । न च्छिद्रं न च रोगाश्च नाधयो न रिपोर्भयम्

Durante siete nacimientos, no caerá en la miseria. En particular, no habrá aflicción por bhūtas, pretas, piśācas ni śākinīs; no habrá infortunio, ni enfermedades, ni tormentos mentales, ni temor del enemigo.

Verse 46

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः । सोऽपि संवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते

Oh mejores de los dos veces nacidos, quien escuche con devoción mientras se recita esta gloria, tampoco será afligido por las serpientes durante un año entero.

Verse 47

सर्पदष्टस्य यस्यैतत्पुरतः पठ्यते भृशम् । नागतीर्थस्य माहात्म्यं काल दष्टोऽपि जीवति

Si ante quien ha sido mordido por una serpiente se lee en voz potente esta recitación de la grandeza del Nāga-tīrtha, entonces—aunque la muerte lo haya tocado—vive.

Verse 48

पुस्तके लिखितं चैतन्नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति

Y donde permanezca, escrito en un libro, este māhātmya nacido del Nāga-tīrtha, allí ninguna serpiente se queda.

Verse 183

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

Así, en el venerable Skanda Mahāpurāṇa, en la saṁhitā de ochenta y un mil ślokas, en el sexto libro—Nāgara-khaṇḍa—dentro de la glorificación del sagrado territorio de Hāṭakeśvara, concluye el capítulo ciento ochenta y tres, titulado “Descripción de la grandeza del origen de Nāga-tīrtha”.