Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

Dijo Sūta: Así, tras comer a su gusto en el templo de Rāma, aquel sabio brāhmana otorgó bendiciones y luego partió, despidiéndose de Raghunandana (Rāma).

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

Cuando el sabio Durvāsā se hubo marchado de aquel lugar, Lakṣmaṇa tomó una espada y habló al Señor Rāma.

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

«Toma esta espada y, oh Señor, derríbame sin demora, para que tu palabra permanezca verdadera y se cumpla la promesa que antaño hiciste.»

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

Entonces Rāma, pasado un tiempo, recordó el voto que él mismo había hecho: que quienquiera que entrase a su presencia con intención de ser muerto, ciertamente sería dado muerte.

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

Luego se sumió en honda reflexión, con el ánimo turbado; sus ojos, anegados en lágrimas, y exhalaba suspiros como una serpiente.

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

Al verlo con el rostro abatido y suspirando una y otra vez, Saumitrī (Lakṣmaṇa), de pie con humilde reverencia, habló de nuevo.

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

Este es, en verdad, el dharma supremo, especialmente para los reyes: que la propia palabra, dada como verdad, se cumpla sin vacilación ni alternativa.

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

Por eso, oh señor, tú mismo lo dijiste en mi presencia—acerca de aquel mensajero divino—cuyo grito penetrante, en su ira, puso en marcha estos sucesos.

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

Por eso he venido, oh amado, por temor al sabio Durvāsas. Aunque tú lo prohibiste con firmeza, por ello hiéreme (a mí) sin demora.

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

Entonces el rey, junto con sus ministros, deliberó largamente con brāhmaṇas versados en el Dharmaśāstra, y con otros que habían dominado los Vedas.

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

Después, Rāma habló a Lakṣmaṇa, que permanecía inclinado con humildad. El rostro de Rāma estaba empapado de lágrimas, su voz se quebraba, y suspiraba una y otra vez.

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

Ve, Lakṣmaṇa—por mí quedas libre—y parte pronto a otra tierra. Para los justos, ya sea el abandono o la muerte, ambas cosas son iguales por causa del dharma.

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

No debes procurar que vuelva a verte de modo alguno; y tampoco debes permanecer siquiera en esta tierra, si deseas lo que me es querido.

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

Al oír sus palabras, Lakṣmaṇa se postró en reverencia y, en ese mismo instante, partió de aquella ciudad.

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

Sin entablar conversación con nadie en su propia morada—ni con su madre, ni con su esposa, ni con su hijo, ni siquiera con un amigo—

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

Luego fue al Sarayū, se sumergió y se bañó en sus aguas; purificado, se sentó en aquella ribera auspiciosa y solitaria.

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

Entonces, adoptando el padmāsana y asentando el ser en el Ser, después dejó partir aquel aliento vital resplandeciente por la puerta de Brahmā (en la coronilla).

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

Al ver aquella gran luminosidad elevarse al cielo, Rāghava quedó colmado de asombro y pensó: «¿Qué es esto, en verdad?»

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

En ese mismo instante, cuando por aquel resplandor se abandonó la condición mortal—oh, los mejores entre los dos veces nacidos—por la cuarta porción vaiṣṇava, perteneciente a Viṣṇu (su parte divina), él trascendió.

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

Con presteza, el cuerpo de Lakṣmaṇa—despojado de su esplendor—cayó al suelo como un leño o un terrón, en la auspiciosa ribera arenosa del Sarayū.

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

Entonces Rāghava, al oír que la vida de Lakṣmaṇa había partido y que había caído en la orilla del río, se lamentó con hondo dolor.

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

Yendo él mismo a aquel lugar, acompañado de ministros y amigos, al ver a Lakṣmaṇa caído allí, se lamentó con compasión.

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

“¡Ay, hijo querido! Dejándome atrás, ¿por qué has partido al cielo? ¡Oh, hermano excelso—amado como mi propia vida—siempre firme en tu propósito!”

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

Aun en aquel gran bosque, cuando yo salía de la ciudad, entonces tú me seguiste—soportando fatigas y sosteniéndome.

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

Aun cuando el poderoso rākṣasa llamado Kabandha nos salió al paso, en el terrible umbral de la noche tú me protegiste—junto con mi esposa.

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

Por el poder de aquel por quien Śūrpaṇakhā—esa feroz rākṣasī—fue destruida, él yace ahora en tal estado, aunque se hizo como en juego, sólo por mi mandato.

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

Apoyándome en la fuerza de cuyo brazo destruí a los enemigos que vagan en la noche—ese mismo hermano mío yace ahora caído, como si estuviera desamparado.

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

¡Ay, hijo querido! ¿Adónde has ido, dejándome a mí, tu propio hermano—tu mayor, tan querido como la vida misma? ¿Se ha desvanecido hoy tu afecto, y a dónde?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

Sūta dijo: «Tras proferir muchas lamentaciones de ese modo, Raghunandana, abatido por el dolor, permaneció junto a las madres, sobrecogido por una gran aflicción»

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

Entonces sus ministros, al verlo afligido—el mejor de los Raghu, lamentándose y rodeado de mujeres—se dirigieron a él con consejo.

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

Los ministros dijeron: «Oh señor de reyes, no te entregues al duelo como un hombre común. Obra ahora para que se cumplan debidamente los ritos posteriores a la cremación (ūrdhvadaihika).»

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

«Los de pobre entendimiento se lamentan por lo perdido, lo muerto y lo ya ido. Mas para los firmes, oh rey, lo perdido es perdido, y lo muerto es muerto.»

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

Así, tras hablar, aquellos ministros, lamentándose en voz alta, atendieron el cuerpo de Lakṣmaṇa, ungiéndolo con sándalo, uśīra y kuṅkuma.

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

Mezclando alcanfor y aguru, junto con otras fragancias dulces, envolvieron (el cuerpo) con paños auspiciosos y lo adornaron con flores hermosas.

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

Haciendo una amplia pira funeraria con madera de sándalo y de aguru, colocaron allí su cuerpo sobre ella, con el rostro vuelto hacia el sur.

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

Entretanto, oh el mejor de los nacidos dos veces, allí ocurrió un prodigio. Ahora, oh brāhmaṇas, escuchad de mí el relato completo mientras lo expongo.

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

Justo cuando alzaban su cuerpo para colocarlo en la pira y estaban por ofrecerlo al fuego—portador de las oblaciones—en ese mismo instante el cuerpo desapareció.

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

En ese mismo intervalo, una voz celestial surgió de la vasta bóveda del cielo, resonando en todas las direcciones, inmediatamente después de una lluvia de flores.

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

«Rāma, Rāma, oh de brazos poderosos: no te dejes vencer por el duelo. De ningún modo es correcto entregarlo al fuego funerario».

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

«Especialmente para quien está establecido en el conocimiento de Brahman, y más aún para un renunciante (saṃnyāsin), no es apropiada la ofrenda al fuego; en verdad, para los yoguis en general tampoco se considera conveniente.»

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

«Oh Rāma, este pariente tuyo ha ido a la morada de Brahmā. El de gran renombre partió, liberándose a sí mismo por la “puerta de Brahman”.»

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

Entonces sus ministros, al oír aquella voz venida del cielo, dijeron: «Oh gran rey, no es digno de duelo: ha alcanzado la perfección suprema. Por ello, oh señor, llevad pronto a Lakṣmaṇa de aquí a su propia morada».

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

«Atiéndanse los asuntos del reino, y también cuanto se requiera para los ritos posteriores a la muerte. Tras consultar a los más excelsos brāhmaṇas, realiza por él los actos que corresponden al afecto y al deber.»

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

Rāma dijo: «Ahora no volveré a casa sin Lakṣmaṇa. Aquí mismo entregaré mi vida, tal como lo hizo aquel magnánimo.»

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

«A este hijo—llamado Kuśa y aprobado por mí—os lo confío. Si os place, que sea entronizado en mi reino.»

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

Dicho esto, Rāma, deseoso de partir hacia la morada de los dioses, volvió a reflexionar al recordar a su amigo Vibhīṣaṇa.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

«Entonces le concedí en Laṅkā una realeza imperecedera; complacido por su abundante devoción, por tanto tiempo como perduren la luna, el sol y las estrellas.»

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

Pues la estirpe de los Rākṣasas es recordada como sumamente feroz; y, en especial, aquellos fortalecidos por dones y bendiciones nacen aquí sobre la tierra.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

Pero si Vibhīṣaṇa, de gran alma, si por disposición de Rākṣasa llegara a obrar con hostilidad contra los dioses junto con los suras—tal como lo hizo Rāvaṇa—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

Los dioses lo destruirían mediante estratagemas que comienzan con la conciliación—tal como destruyeron a su hermano Daśānana, espina de los tres mundos.

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

Entonces mi propia palabra quedaría en falsedad. Por eso iré yo mismo a su presencia y le daré instrucción, para que no dañe a los dioses.

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

Asimismo, mi segundo amigo más excelso se halla entre los Vānaras: Sugrīva, el muy afortunado; y también Jāmbavān, otro amigo firme.

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

Está también el hijo de Vāyu con sus servidores, acompañado por el hijo de Vāli; y Kumuda, y Tārā, y otros Vānaras asimismo.

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

Por ello, tras hablar también con ellos y deliberar con respeto con todos, iré entonces a la morada de los dioses, con mi deber ya cumplido.

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

Habiendo reflexionado así durante largo tiempo, convocó al Puṣpaka, el carro celeste; y, subiendo en él, partió veloz hacia la ciudad llamada Kiṣkindhā.

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

Entonces aquellos héroes vānara, al ver al resplandeciente Puṣpaka brillar, comprendieron que Rāghava (Rāma) había llegado; y al instante se apresuraron a salir a su encuentro, cara a cara.

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

Luego, inclinándose desde lejos, cayeron de rodillas a tierra; y una y otra vez alzaron el clamor: «¡Victoria!».

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

Después, acompañándolo, entraron en la gran ciudad de Kiṣkindhā, adornada por doquier con nobles estandartes.

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

Entonces, descendiendo del vimāna supremo, Rāma entró con presteza en la morada auspiciosa de Sugrīva, hermosamente engalanada por todos los lados.

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

Allí, al ver a Rāma sentado y reposando, los Vānaras lo veneraron con arghya y otras ofrendas; e inmediatamente después le hicieron preguntas.

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

Los Vānaras dijeron: «Oh deleite del linaje de Raghu, pareces despojado de tu antigua refulgencia; estás muy delgado y turbado. ¿Acaso todo está en paz en tu hogar y en tu casa?»

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

«Y tu hermano menor Lakṣmaṇa, que siempre te sigue como si fuera tu propio cuerpo, no se ve cerca. ¿Cuál es la causa hoy, oh Rāghava?»

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

«Asimismo, Sītā, más querida para ti que la propia vida, oh Señor: ¿por qué no se la ve a tu lado? Ésta es nuestra mayor maravilla.»

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

Dijo Sūta: Al oír sus palabras, Rāghava suspiró hondo durante largo rato; luego, con los ojos colmados de lágrimas, les refirió todo cuanto había sucedido.

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

«Así, Sītā ha sido apartada, y también mi hermano Lakṣmaṇa. Por ese mismo motivo he venido aquí en persona, oh el mejor de los dos veces nacidos.»

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

Al oírlo, todos los Vānaras, con Sugrīva a la cabeza, quedaron abatidos por un dolor intensísimo. Lloraron y, después, abrazándose (a él o entre sí), permanecieron en la aflicción.

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

Tras lamentarse en voz alta durante largo tiempo, se dirigieron a Raghūttama: «Oh Rey, danos la orden; cuanto deba cumplirse aquí será realizado por nosotros.»

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

Dichosos somos sobre la faz de la tierra, oh el más excelso de la estirpe de Raghu, pues tú, colmado de tan noble afecto, vienes a nuestra morada.

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

Dijo Rāma: «Oh Sugrīva, tras pasar una noche en tu morada, por la mañana iré a Laṅkā, donde reside Vibhīṣaṇa»។

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

«Oh, el mejor de los monos, tú también—acompañado por tus ministros principales—debes venir conmigo hacia la casa de Vibhīṣaṇa.»

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

Aquel demonio que vaga en la noche—de forma tan temible—por quien Indrajit fue abatido en batalla: ahora yace aquí caído sobre la tierra, con la vida ya partida.