Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

Vyāsa dijo: Antaño, cuando llegó el Tretā Yuga, nació en la dinastía solar Rāma, de ojos de loto, el más excelso de la estirpe de Raghu, como una porción encarnada de Viṣṇu.

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

Rāma y Lakṣmaṇa también—ambos con el peinado de “ala de cuervo”—, obedientes al mandato de su padre, siguieron al sabio Viśvāmitra, fieles a su voto y disciplina.

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

Para la protección del yajña, el rey confió a los dos príncipes—héroes portadores de arco y flechas—, firmes guardianes del mandato de su padre.

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

Mientras avanzaban por el camino, la rākṣasī llamada Tāḍakā llegó ante ellos y se plantó allí, con la intención de causar impedimento.

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

Con el permiso del ṛṣi, Rāma abatió a Tāḍakā; y el hijo de Gādhi (Viśvāmitra) impartió a Rāma el conocimiento del Dhanurveda, la ciencia sagrada del arco.

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

Por el roce de las plantas de sus pies, aquella piedra—por su vínculo con Vāsava (Indra)—se transformó: Ahalyā, esposa de Gautama, renació en su verdadera forma.

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

Cuando comenzó el sacrificio de Viśvāmitra, el excelso de la estirpe de Raghu abatió a Mārīca y a Subāhu con flechas supremas.

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

En la casa de Janaka se guardaba el arco del Señor, ya quebrado; y Rāma, en su decimoquinto año, obtuvo por esposa a Maithilī, de seis años de edad.

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

Entonces, oh Rey, desposó a la hermosa Sītā, la no nacida de vientre; y al alcanzar a Sītā, Rāghava sintió cumplido su propósito.

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

Cuando iban hacia Ayodhyā, al ver en el camino a Jāmadagnya (Paraśurāma), oh Rey, se alzó una batalla, insoportable aun para los dioses.

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

Luego, tras vencer a Rāma, regresó a su hogar con Sītā. Después de ello, Rāma gozó doce años en compañía de ella.

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

En el vigésimo primer año de Rāma, cuando el rey estaba por conferir el cargo de heredero, Kaikeyī se acercó al monarca y pidió dos dones.

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

Por uno de esos dones: que Rāma, junto con Sītā y Lakṣmaṇa, con las trenzas enmarañadas, parta al destierro por catorce años.

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

Y por el segundo: que Bharata sea para mí el señor del rango de heredero. Engañada por las palabras de Mantharā, pidió este don.

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

El rey envió al destierro a Rāma, acompañado de Jānakī y de su compañero Lakṣmaṇa. Durante tres noches vivió sólo de agua; al cuarto día comió frutos.

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

En el quinto día, Rāma estableció su morada en Citrakūṭa. Entonces Daśaratha partió al cielo, pronunciando sólo: «Rāma, Rāma».

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

Así, habiendo hecho fructificar la maldición del brahmán, partió al cielo. Después, Bharata y Śatrughna llegaron a Citrakūṭa.

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

Informaron a Rāma, oh rey, de que su padre había ido al cielo; y, tras consolar a Bharata, se dispusieron a regresar.

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

Entonces Bharata y Śatrughna llegaron a Nandigrāma. Allí, entregados al culto de las sandalias de Rāma, ambos sostuvieron la carga del reino.

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

Tras contemplar al magnánimo Atri, (Rāma) se encaminó al bosque de Daṇḍaka. Al comenzar la matanza de las huestes de rākṣasas, Virādha fue abatido.

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

Cuando pasaron trece años y medio, habitó en Pañcavaṭī. Entonces desfiguró a la demoníaca Śūrpaṇakhā, mientras vagaba por el bosque junto a Jānakī.

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

Llegó un terrible rākṣasa, resuelto a raptar a Sītā. Esto ocurrió en el octavo día de la quincena oscura de Māgha, en el auspicioso momento llamado Vṛnda.

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

Cuando Sītā quedó sin los dos Rāghavas, Daśakandhara se la llevó; fue al eremitorio de Mārīca y, con él, asumió la forma de un ciervo.

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

Tras alejar a Rāghava, acompañado de Lakṣmaṇa, Rāma mató en seguida a Mārīca, que había tomado forma de ciervo.

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

Al volver al eremitorio, Rāma vio que Sītā no estaba. Allí mismo, mientras era llevada a la fuerza, clamaba como un ave kurarī en su lamento.

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

«¡Rāma, Rāma, protégeme! ¡Protégeme, arrebatada por el rākṣasa!»—como un halcón hambriento que arrebata y se lleva a una codorniz que llora.

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

Así también el rākṣasa, vencido por la lujuria, se llevaba a la hija de Janaka. Al oírlo, el rey de las aves se alzó entonces para actuar.

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

Luchó con Rāvaṇa, señor de los rākṣasas; herido de muerte, cayó. Y en el noveno día de la quincena oscura de Māgha, ella moraba en la morada de Rāvaṇa.

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

Entonces aquellos dos hermanos, Rāma y Lakṣmaṇa, la buscaban sin cesar.

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

Al ver a Jaṭāyu y saber que el rākṣasa lo había abatido—y así conocer el destino de Sītā—Rāma realizó con devoción los ritos funerarios del ave.

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

Rāma avanzó al frente, y Lakṣmaṇa siguió sus huellas. Al llegar a las cercanías de Pampā, también otorgó su gracia a Śabarī.

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

Habiendo tocado debidamente aquella agua sagrada, se consumó el encuentro con Hanumān. Después, Rāma trabó amistad con Hanumān.

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

Luego, acercándose a Sugrīva, dio muerte a Vāli, señor de los vānara. Por mandato del Señor Rāma, las huestes de los monos—guiadas por Hanumān—fueron enviadas a buscar a su amada Sītā.

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

Tomando el anillo como señal, el Hijo de Vāyu partió. Y Sampāti, en el décimo mes, reveló al vānara el paradero de ella, Sītā.

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

Entonces, a aquellas palabras, Hanumān saltó sobre el océano, de cien yojanas de extensión. Y en Laṅkā, de noche, registró todo en derredor.

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

En lo que restaba de aquella noche, Hanumān contempló a Sītā. En la duodécima tithi, permaneció apostado sobre un árbol śiṃśapā.

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

En aquella noche, para ganar la confianza de Jānakī, le refirió un relato que infundía sosiego. Luego, en el decimotercer tithi, comenzó la batalla contra Akṣa y los demás.

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

En el decimotercer tithi, el mono—vencedor del hijo de Indra—fue atado por el Brahmāstra. Y se dirigió al señor de los rākṣasas con palabras duras y cortantes.

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

Atado por el Brahmāstra, el Hijo de Vāyu le habló. Luego, con fuego sujeto a su cola, se consumó el incendio de Laṅkā.

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

En la luna llena, sobre el monte Mahendra, el mono regresó de nuevo. Era el primer día de Mārgaśīrṣa; y en cinco días de camino completó el viaje.

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

Al regresar, en verdad en un día de lluvia, Madhuvana quedó devastado. Y en el séptimo tithi se entregó la señal de reconocimiento y se presentó el informe completo.

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

Le refirió a Rāma por completo el asunto del don de la joya de Sītā: en el octavo tithi de Uttaraphālgunī, en el auspicioso momento llamado “Vijayā” (Victoria).

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

Cuando el Sol de mil rayos llegó al mediodía, Rāghava partió. Rāma, habiendo hecho su voto, en verdad se encaminó hacia la dirección del sur.

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

«Aunque cruce el océano, mataré al señor de los Rākṣasas». Al partir hacia el cuadrante del sur, Sugrīva se volvió entonces su aliado y amigo.

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

En siete días el ejército quedó acampado en la orilla del mar. Desde la luminosa primera tithi de Pauṣa hasta la tercera, Rāghava—con sus tropas—se mantuvo formado ante el océano.

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

En la cuarta tithi, Vibhīṣaṇa se unió a Rāma. En la quinta, se emprendió el consejo y la deliberación ritual para el propósito de cruzar el océano.

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

Rāma practicó el prāyopaveśana, el ayuno hasta la muerte, durante cuatro días. Del Señor Océano obtuvo una gracia, junto con la revelación del medio y del método para proceder.

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

La construcción del puente comenzó en la décima tithi y concluyó en la decimotercera. En la decimocuarta, sobre el monte Suvela, Rāma apostó a su ejército.

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

En el segundo día después de la luna llena, en tres días fue trasladado el ejército. Tras cruzar el océano, Rāma—dueño de un heroico ejército de vānaras—se mantuvo en la otra orilla.

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

Y Rāma, de auspiciosas señales, sitió la ciudad de Laṅkā por causa de Sītā. Desde el tercer día hasta el décimo, el campamento duró ocho días.

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

Allí, en el undécimo día, tuvo lugar la llegada de Śuka y Sāraṇa. Y en el duodécimo, en la quincena oscura de Pauṣa, se realizó también el recuento del ejército.

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

En Laṅkā, desde el decimotercer tithi y durante tres días, Śārdūla expuso a los señores de las huestes vānara lo esencial y lo no esencial, separando la sustancia de la mera apariencia.

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

Entonces Rāvaṇa hizo el recuento de sus tropas y encendió el ardor guerrero para la batalla. En el primer día de la quincena luminosa de Māgha, Aṅgada partió como emisario en su misión.

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

Entonces a Sītā se le mostró una visión ilusoria acerca de su señor, comenzando con la exhibición de la cabeza y otras señales. Desde el segundo día de la quincena luminosa de Māgha, siete días condujeron hasta el octavo tithi.

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

La batalla entre los Rākṣasas y los Vānaras se tornó densa y confusa. En el noveno tithi de la quincena luminosa de Māgha, de noche, Indrajit entró en la contienda.

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

En verdad, sobre Rāma y Lakṣmaṇa fue arrojada la atadura del lazo-serpiente. Los jefes vānara quedaron turbados y desconcertados, con la esperanza quebrada por todas partes.

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

Entonces, por indicación de Vāyu, Rāghava recordó e invocó a Garuḍa; para liberar del lazo de las serpientes, Garuḍa llegó en la décima tithi.

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

En la undécima tithi de la quincena luminosa de Māgha hubo un repliegue que duró dos días; en la duodécima, Āñjaneya (Hanumān) dio muerte a Dhūmrākṣa.

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

En la decimotercera tithi, por él solo, Akampana fue abatido en batalla; y Daśakaṇdhara (Rāvaṇa), tras mostrar a Rāma la Sītā ilusoria, procuró infundirle temor.

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

Entonces sembró terror incluso en todos los que estaban apostados en los ejércitos; esto continuó en la decimocuarta tithi de la quincena luminosa de Māgha, hasta el primer día de la quincena oscura.

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

En el lapso de tres días, Nīla consumó la muerte de Prahasta; desde la segunda tithi de la quincena oscura de Māgha hasta la cuarta, esto se desarrolló en tres días.

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

En la batalla tumultuosa, Rāma hizo retroceder a Rāvaṇa del campo. Desde la quinta tithi hasta la octava, Rāvaṇa lo volvió a incitar y despertar para la contienda.

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

Entonces Kumbhakarṇa tomó alimento durante cuatro días. Después, начиная desde la novena tithi, Kumbhakarṇa sostuvo la guerra por cuatro días.

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

En la guerra, Rāma dio muerte a aquel devorador de muchos vānara. En el día de amāvasyā, hubo comida nacida sólo del dolor: un banquete de aflicción.

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

Comenzando en el primer día de Phālguna, durante cuatro días hasta el cuarto, cinco rākṣasa —encabezados por Narāntaka— fueron abatidos.

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

Desde la quinta tithi hasta la séptima, la muerte de Atikāya se cumplió en tres días. Desde la octava hasta la duodécima, dentro de un cómputo de cinco días, fue abatido.

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

Nikumbha y Kumbha—estos dos—y también Makarākṣa cayeron en el transcurso de cuatro días. Y en el segundo tithi de la quincena oscura de Phālguna, Śakrajit (Indrajit), vencedor de Indra, alcanzó su fin señalado.

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

Desde el tercer tithi hasta el séptimo—en verdad durante un lapso de cinco días—hubo toma de alimento, principalmente por motivo de traer hierbas medicinales.

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

En el octavo tithi, el malintencionado Rāvaṇa abatió a la Māyā-Sītā, la Maithilī ilusoria. Entonces, impelido por la oleada del dolor, Rāma dispuso y afirmó al ejército para la acción.

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

Luego, hasta el decimotercer tithi—en el plazo de cinco días—Indrajit, célebre por su fuerza y valentía, fue muerto en batalla por Lakṣmaṇa.

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

En el decimocuarto tithi, Daśagrīva emprendió la dīkṣā, un rito de consagración ligado a su disciplina de alimento. Y en el día de amāvasyā, Daśakaṃdhara salió al combate.

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

Desde el primer tithi de la quincena luminosa de Caitra hasta el período de cinco días que culmina en el quinto, mientras Rāvaṇa seguía combatiendo, se produjo una gran matanza de los Rākṣasas.

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

Hasta el octavo tithi de la quincena luminosa de Caitra hubo destrucción de carros, caballos y demás; y en el noveno tithi de Caitra ocurrió la herida por la lanza que alcanzó a Saumitrī (Lakṣmaṇa).

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

Rāma, poseído por la ira, hizo retroceder a Daśakaṇdhara (Rāvaṇa); y, siguiendo el consejo de Vibhīṣaṇa, tuvo lugar también la batalla de Hanumān.

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

Fue a traer la hierba medicinal del monte Droṇa por el bien de Lakṣmaṇa; y, tomando Viśalyā, se la administró a Lakṣmaṇa.

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

En el décimo día hubo retirada; y de noche hubo combate contra los Rākṣasas. En el undécimo, para Rāma, llegó un carro con Mātali como auriga.

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

Entró en batalla desde el duodécimo día hasta el decimocuarto de la quincena oscura. En el decimoctavo día, Rāma dio muerte a Rāvaṇa en duelo de carros.

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

Los ritos funerarios (saṃskāra) de Rāvaṇa y de los demás se realizaron en el día de Amāvasyā. Cuando la batalla se tornó terrible, Rāma alcanzó la victoria.

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

Desde el segundo día de la quincena luminosa de Māgha hasta el decimocuarto de la quincena oscura de Caitra: así fueron en total ochenta y siete días, con un intervalo adicional mencionado en medio.

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

Las retiradas y la guerra en conjunto duraron setenta y dos días. Desde las tithis de Vaiśākha, Rāma permaneció en los campos de batalla. En la segunda tithi, Vibhīṣaṇa fue ungido y consagrado al reino de Laṅkā.

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

En la tercera tithi tuvo lugar la vindicación de la pureza de Sītā; y se recibieron dones de los dioses. Allí también llegó Daśaratha, y hubo aprobación y regocijo.

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

Habiendo dado muerte con presteza al Señor de Laṅkā, el poderoso hermano mayor de Lakṣmaṇa recobró a la virtuosa Jānakī, entristecida por el rākṣasa.

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

Tomando a Jānakī con suprema alegría, él emprendió el retorno. Y en la cuarta tithi de Vaiśākha, Rāma se acogió al Puṣpaka (vimāna).

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

Volviendo de nuevo por el cielo hacia la ciudad de Ayodhyā, cuando se cumplieron los catorce años, fue en la quinta tithi del mes de Mādhava (Vaiśākha).

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

Rāma, junto con su séquito, entró en el āśrama de Bhāradvāja. Y en la sexta tithi llegó a Nandigrāma en el Puṣpaka (vimāna).

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

Ella habitó, separada de Rāma, en la morada de Rāvaṇa. En el año cuadragésimo segundo, Rāma hizo que el reino fuese gobernado, estableciendo su reinado.

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

En aquel tiempo, Sītā tenía treinta y tres años. Y al cumplirse los catorce años, el Señor entró en su propia ciudad.

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

En Ayodhyā, Rāma—gozoso, destructor del orgullo de Rāvaṇa—junto con sus hermanos, estableció allí el gobierno del reino.

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

Durante diez mil años y otros mil más, Rāma protegió el reino; luego partió hacia la morada de los dioses, el cielo.

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

En el reinado de Rāma, las mentes del pueblo rebosaban de júbilo. Los hombres fueron ricos en bienes y grano, y bendecidos con hijos y nietos.

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

Las lluvias caían según el deseo; las cosechas eran de excelente calidad. Las vacas daban leche en abundancia, como llenando vasijas, y los árboles estaban siempre cargados de fruto.

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

Oh rey, en el reinado de Rāma no había aflicciones mentales ni enfermedades del cuerpo. Las mujeres eran fieles a sus esposos, y los hombres permanecían firmes en la devoción a sus padres.

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

Los dvijas, los dos veces nacidos, estaban siempre entregados a los Vedas; los kṣatriyas servían a los dvijas; y los vaiśyas practicaban sin cesar la devoción hacia los dvijas y hacia las vacas.

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

Allí no había confusión de linaje, ni corrupción de la conducta recta. Ninguna mujer era estéril o desdichada; ninguna era «sin descendencia» ni tenía hijos que murieran.

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

No había mujer alguna viuda; ni se hallaba a esposa alguna lamentándose. Nadie mostraba desprecio hacia la madre y el padre, ni hacia el guru.

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

Ninguna persona virtuosa transgredía las palabras de los ancianos. Allí no había usurpación de tierras, y la gente apartaba su rostro de las esposas ajenas.

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

La gente no se entregaba a la calumnia; nadie era pobre ni padecía enfermedad. No había ladrones, ni jugadores, ni bebedores de embriagantes: en verdad, no había pecadores.

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

No había ladrón de oro, ni matador de un brāhmaṇa, ni quien profanara el lecho del maestro. No había asesino de mujeres, ni asesino de niños, ni quien hablara falsedad.

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

No había quien privara a otros de su sustento, ni testigo falso en absoluto. No se veía engañador, ni ingrato, ni persona de mente impura.

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

Los brāhmaṇas versados en los Vedas eran honrados siempre y en todas partes. Oh rey, en el muy renombrado reino de Rāma no había nadie no vaiṣṇava ni falto de votos (indisciplinado).

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

Entonces Rāma, de ojos de loto y colmado de asombro, preguntó por la grandeza de aquel tīrtha, el más excelso entre todos los lugares sagrados.