Adhyaya 83

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् । ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् । हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Entonces, oh gran rey, debe uno ir a un tīrtha supremamente hermoso, proclamado como destructor del pecado de brahminicidio, asentado en la ribera de la Revā. Aquí se halla un excelso Liṅga llamado «Hanūmata».

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

Yudhiṣṭhira dijo: Dime cómo surgió el nombre «Hanūmateśvara»—este tīrtha que elimina la brahmahatyā, situado en la ribera meridional de la Revā.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: Bien dicho, bien dicho, oh de brazos poderosos, ornamento de la estirpe lunar. Este tīrtha es más secreto que lo secreto; no lo he revelado a nadie.

Verse 4

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

Por afecto hacia ti lo relataré, aunque me oprime la vejez. En tiempos antiguos ocurrió una gran batalla, incluso entre Rāma y Rāvaṇa.

Verse 5

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

Pulastya fue hijo de Brahmā; y su hijo, en verdad, fue Viśravā. De él nació Rāvaṇa, el de diez rostros, célebre como brahma-rākṣasa.

Verse 6

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

Por la gracia del Señor portador del tridente llegó a ser vencedor de los tres mundos; todos los dioses fueron sometidos, y la esposa de Rāma fue raptada.

Verse 7

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय । विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

Aquel pecador fue refrenado una y otra vez por Kumbhakarṇa, por Vibhīṣaṇa y, repetidamente, por Mandodarī, diciendo: «¡Libera a Sītā, libérala!»

Verse 8

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च । स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

Tú fuiste vencido por Kārtavīrya, y él a su vez por Rāma Jāmadagnya, el hijo de Reṇukā. Y ese Rāma fue vencido por Rāmabhadra; así pues, en la batalla, ¿cómo podría asegurarse para él la victoria?

Verse 9

रावण उवाच । वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः । देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन

Rāvaṇa dijo: «Jamás he sido vencido, ni por los vānara, ni por los hombres, ni por los osos, ni por los jabalíes, desarmados como están; ni siquiera por las huestes de devas y asuras».

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च । एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «En verdad fuiste vencido por Rāmacandra, junto con Sugrīva y Hanumān, con Kumuda y Aṅgada, y con estos y otros aliados».

Verse 11

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

El poderoso Paulastya (Rāvaṇa) fue muerto en batalla por Rāmacandra; el bosque quedó devastado, y los héroes también fueron abatidos por el hijo de Prabhañjana (Hanumān).

Verse 12

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः । आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

En la batalla fue muerto Akṣakumāra, hijo de Rāvaṇa; y un temible campeón de los rākṣasas fue aplastado por un vānara.

Verse 13

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

Así, cuando se habían cumplido los sucesos del Rāmāyaṇa y se consumó la liberación de Sītā, y cuando Rāma hubo partido a Ayodhyā, el gran mono Hanumān prosiguió su camino.

Verse 14

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

Fue al monte llamado Kailāsa para postrarse ante Maheśa. Entonces Nandin se dirigió al mejor de los vānaras: «¡Detente, detente!».

Verse 15

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

Ciertamente cargas con el pecado de brahmahatyā por la muerte de los Rākṣasas. Por ello, oh mono, la asamblea de Bhairava no debe ser por ti ni acercada ni contemplada.

Verse 16

हनुमानुवाच । नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् । पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात्

Hanumān dijo: «Oh señor Nandin, pregunta a Hara (Śiva) aquello que apacigua el pecado. Pues yo, aunque soy un plavaga, me he vuelto pecador por otra circunstancia».

Verse 17

नन्द्युवाच । रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत्

Nandin dijo: «Oh nacido del cuerpo de Rudra, ¿no has oído esto mientras morabas en la tierra? Con sólo escuchar, se disipa el pecado acumulado desde el nacimiento; al proclamarlo en kīrtana, se alcanza un mérito doble».

Verse 18

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् । तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

El pecado acumulado durante treinta nacimientos se destruye al bañarse en la sagrada Revā. Por eso, ve a la ribera del Narmadā y emprende una gran austeridad.

Verse 19

गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्

Así, el hijo de Gandharvāhā también, al oír lo dicho por Nandin, partió hacia la ribera del Narmadā, al confluente meridional con la Aurvī.

Verse 20

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

Mirando hacia el sur, meditó en el Dios—Virūpākṣa, el portador del tridente—adornado con una corona de cabellos enmarañados y con una serpiente como cordón sagrado.

Verse 21

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् । उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

Contempló a Aquel cuyo cuerpo entero estaba cubierto de ceniza sagrada, resonante con el sonido del ḍamaru; sereno, llevando a Umā como la mitad de su cuerpo, y sentado sobre el señor de los toros, Nandin.

Verse 22

वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् । तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

Durante muchísimos años adoró al Señor. Entonces Mahādeva, complacido, llegó allí junto con Umā.

Verse 23

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

Habló con voz dulce, profunda como el trueno de las nubes: «Bien, bien», dijo el Señor. «Oh hijo querido, has realizado una empresa difícil».

Verse 24

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात्

Y tampoco cometiste pecado antes en la destrucción de Rāvaṇa. En verdad, entregado a la misión de tu señor, has alcanzado plenitud y logro al contemplarme.

Verse 25

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते । जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

Al ver a Hara—firme, llevando a Umā como la mitad de su cuerpo—Hanūmān se postró con la reverencia de ocho miembros y dijo: «¡Victoria a Ti, Śambhu; salutación a Ti! ¡Victoria al destructor de Andhaka; victoria al que lleva a Gaṅgā sobre su cabeza!»

Verse 26

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् । वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

Así alabado, Mahādeva, dador de dones, habló: «Pide de Mí un don, hijo querido, oh vástago del origen del aliento vital (el dios del Viento)».

Verse 27

श्रीहनुमानुवाच । ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर । न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

Dijo Śrī Hanūmān: «Oh Maheśvara, por haber dado muerte a un brahmarākṣasa, ha surgido para mí el pecado de homicidio. Oh Señor, que no permanezca yo manchado—ni por un instante—después de hablar Contigo».

Verse 28

ईश्वर उवाच । नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः

Dijo Īśvara: «Por la grandeza del sagrado vado de la Narmadā, por el poder del dharma unido al yoga, y por contemplar Mi propia forma, hijo mío: estás libre de pecado; de ello no hay duda».

Verse 29

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव । उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

«Y te concedo además otro don, oh el más excelso de los monos: para el bien de los mundos, oh hijo del Viento, tus nombres serán proclamados».

Verse 30

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः

«Él es Hanūmān: hijo de Añjanā, hijo de Vāyu, de gran fuerza; amado de Rāma; de la estirpe de Phālguna; de ojos leonados, de valor inconmensurable».

Verse 31

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा । लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

«El más excelso al cruzar el océano; el que aplasta el orgullo de Daśagrīva (Rāvaṇa); el que devuelve la vida a Lakṣmaṇa; y el que disipa el dolor de Sītā».

Verse 32

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः । हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

Habiendo dicho esto, Śaṅkara—el Señor—desapareció junto con Umā. Entonces Hanūmān, con devoción, estableció allí a Īśvara como sagrada presencia.

Verse 33

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

Por la sola fuerza del yoga interior y por el poder del brahmacarya, por el favor de Īśvara, aquel liṅga se volvió dador de los fines deseados: imposible de cortar, más allá del razonamiento, y libre de destrucción u origen.

Verse 34

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Oh hijo, en Hanūmanteśvara escucha el testimonio directo y evidente: lo que ocurrió al inicio de la era Dvāpara y al final de la Tretā, oh deleite de los Pāṇḍus».

Verse 35

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

Sobre la faz de la tierra hubo un rey llamado Suparvā. Bajo su gobierno reinaba el bienestar constante, y el pueblo era siempre bendecido con larga vida.

Verse 36

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

Estaba colmado de hijos y riquezas, y su reino estaba libre del azote de los ladrones. Su hijo fue Śatabāhu, un príncipe de formidable valentía.

Verse 37

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

Oh señor de los hombres, él estaba siempre entregado a sendas pecaminosas; inquieto vagaba, recorriendo toda la tierra, por montañas y bosques por igual.

Verse 38

वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् । तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

Buscando dar muerte a las manadas de ciervos, llegó al monte Vindhya, espesamente poblado de múltiples especies de árboles y colmado de tropas de elefantes.

Verse 39

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले । क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

En aquel bosque—espléndido por los leones y por sus brillantes maravillas, atestado de ciervos y jabalíes—el rey se recreó; y en cierto lugar se acercó a la Narmadā.

Verse 40

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके । चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

Llegó a Hanūmantavana, de extensión de cien krośas, hermoso por sus arboledas de tamarindo y denso de árboles kadamba.

Verse 41

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा । पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

Estaba siempre adornado con palāśa y jambīra, con karañja y khadira también; unido a pāṭala y badara, y embellecido por śamī y tinduka.

Verse 42

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

Cubierto de manadas de ciervos y resonante con los clamores de los pavos reales, por todas partes se hermoseaba con los dulces sonidos de bandadas de palomas.

Verse 43

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः । वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

En la estación del otoño, en la plenitud de luna de Āśvina, el rey se recreaba; entrando en el corazón del bosque, vio a un brāhmaṇa de tono leonado vagando sin rumbo.

Verse 44

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

Y preguntó a aquel brāhmaṇa inquieto, que sostenía en su mano un pequeño libro.

Verse 45

शतबाहुरुवाच । एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

Śatabāhu dijo: «¿Por qué vagas solo por este bosque, llevando tu manuscrito en la mano? Mirando de aquí para allá, dímelo, oh el mejor de los brāhmanes»

Verse 46

ब्राह्मण उवाच । कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया । अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

El brāhmaṇa dijo: «He venido de Kānyakubja, enviado por la hija del rey. Oh Rey, para arrojar (ciertos) huesos en las aguas de Hanūmanteśvara.»

Verse 47

राजोवाच । अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

El rey dijo: «¿Por qué se realiza la inmersión de huesos en las aguas de Hanūmanteśvara, oh brāhmaṇa? ¿Con qué propósito se hace? Cuéntame este asunto maravilloso.»

Verse 48

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

Oh señor de los hombres, el hijo de Suparvan descendió de su vehículo, se postró en tierra y, con las manos juntas en reverencia, narró al brahmán toda su antigua historia.

Verse 49

ब्राह्मण उवाच । शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

El brahmán dijo: «En Kānyakubja hay un rey valeroso llamado Śikhaṇḍī. Aunque ese soberano no tenía hijo varón, nació una hija, conforme a su anhelado deseo».

Verse 50

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

Por el poder de la sagrada Narmadā, la doncella era jātismarā—recordaba nacimientos pasados—y de hermosa figura. Una vez, su padre habló de entregarla en matrimonio.

Verse 51

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

«Hija, en este mundo impermanente te daré en matrimonio. Lo que ha de hacerse mañana, hágase hoy; y aun lo de la tarde, en la mañana, pues la Muerte no espera, se haya hecho o no se haya hecho».

Verse 52

कन्योवाच । इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत्

La doncella dijo: «Padre, debes entregarme (en matrimonio) en el tiempo que yo elija». Al oír las palabras de su hija, el rey, asombrado, respondió.

Verse 53

शिखण्ड्युवाच । कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

Dijo Śikhaṇḍī: «Oh afortunada, explícame esa palabra maravillosa que has pronunciado». Por mandato de su padre, la excelente doncella se acercó.

Verse 54

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप । कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

Oh rey, entonces relató lo sucedido en Hanūmanteśvara: «Padre querido, yo era entonces Kalāpinī, y vivía allí junto con mi esposo».

Verse 55

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

Cerca de la confluencia de la Revā, en la ribera meridional del río, en el santo bosque de Hanūmant, vagué y jugué allí por puro azar.

Verse 56

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

Estando con mi esposo, me quedé profundamente dormida de noche bajo un árbol semejante a un pino; allí llegaron unos cazadores, afligidos por el hambre, a aquel excelente bosque.

Verse 57

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

Aunque estaba con mi esposo, me vieron aquellos hombres pecadores, resueltos a matar; tomando sus lazos de cuerda, me ataron junto con mi señor.

Verse 58

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

Te retorcieron el cuello, haciendo un adorno de plumas; y luego, aquellos cazadores, junto con mi amado, nos arrojaron a la boca del fuego.

Verse 59

परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

Asaron nuestra carne y la comieron a su antojo; y por la noche, con los sentidos saciados, durmieron: así aquella noche llegó a su fin.

Verse 60

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

Al alba, los restos de carne fueron arrebatados por chacales, matadores de buitres; y quedó un hueso nacido de mi cuerpo, aún cubierto de tendones y carne.

Verse 61

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा । तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

Entonces un solo depredador lo apresó, y cayó desde el cielo; al ver aquel comer de carne, acudieron también otras aves.

Verse 62

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

Pero al ver la bandada de aves, soltó el fragmento de hueso, mientras todas las aves corrían y miraban.

Verse 63

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

Oh rey, un fragmento de mis huesos cayó en las aguas de la Narmadā, en Hanūmanteśvara; cayó en la sagrada corriente de la Narmadā.

Verse 64

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

Por el mérito de aquel sagrado vado, nací como tu hija; me volví doncella de rey, con rostro semejante a la luna llena.

Verse 65

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

En tu linaje real, oh rey, he nacido con memoria de vidas pasadas. Por eso no deseo matrimonio: mi esposo es un rey excelso.

Verse 66

विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु । तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

Aún hoy permanece en estado penoso, entre nacimientos de aves y bestias. Pero, oh señor de reyes, los huesos restantes de su cuerpo estarán en ese sagrado vado.

Verse 67

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

Así pues, querido padre, para consignarlos debidamente, envía de inmediato a un excelente brāhmaṇa. Oh el mejor de los reyes, te he expuesto toda la causa.

Verse 68

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

Mi esposo se halla en una condición penosa, entre nacimientos de aves y bestias. Si envías a alguien, querido padre, que sea a la ribera del Narmadā.

Verse 69

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

Te diré de aquel lugar, señalado por parajes y signos. Allí también fui en verdad convocada por Śikhaṇḍin, oh señor de la tierra.

Verse 70

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

Daré veinte aldeas: ve tú a la ribera del Narmadā. Esta misión mía ha sido jurada, pues la impulsa uno afligido por la desgracia.

Verse 71

कन्योवाच । गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

La doncella dijo: Ve al sagrado Narmadā, que destruye todos los pecados. Al sureste de Somanātha está el supremo santuario de Hanūmanteśvara.

Verse 72

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः । करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च

A media krośa del Revā se alza un baniano de anchas ramas; y cerca de ese baniano están también un árbol karañja y un árbol kaṭaha.

Verse 73

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

Junto a las raíces del baniano verás huesecillos sutiles. Reúnelos, recógelos con cuidado y luego dirígete a la sagrada Revā, oh excelso brāhmana.

Verse 74

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

En la quincena oscura de Āśvina, en el tithi consagrado a Tripurāri, baña con devoción al Señor portador del tridente y guarda una vigilia durante toda la noche.

Verse 75

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम्

«Al alba, arroja esos (huesos) estando de pie en el agua hasta el ombligo». Habiendo pronunciado esta instrucción, oh mejor de los nacidos dos veces, a él le es concedida la liberación.

Verse 76

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

Después de arrojar los huesos, debe bañarse de nuevo: esto destruye el pecado. Hecho así, oh señor de reyes, su tránsito destinado será ciertamente favorable.

Verse 77

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे

Todo cuanto dijo la doncella lo he puesto por escrito en un cuadernillo. Por eso he venido, oh mejor de los reyes, a este tīrtha que disipa las faltas.

Verse 78

सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव । विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा

Entonces, al ver la señal de reconocimiento, oh señor de los hombres, tomé los huesos y, conforme al rito antes indicado, los arrojé al Narmadā. Al instante cayó una lluvia de flores en forma de espadas, y se oyeron clamores de «¡Bien hecho, bien hecho!», oh Pāṇḍava; y luego llegó allí un vimāna divino.

Verse 79

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् । एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

Tomando una forma divina, fue al cielo, resplandeciente de esplendor. Al ver tal prueba, oh rey, (esto se presenció) en Hanūmanteśvara.

Verse 80

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः । शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

El brāhmaṇa emprendió el ayuno, y también el rey Śatabāhu. Ambos, entregados al culto de su Señor, Īśvara, comenzaron a consumir sus cuerpos mediante la austeridad.

Verse 81

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः

Meditando en el Señor, aquellos dos—Śatabāhu y el excelente brāhmaṇa—permanecieron firmes. Tras medio mes, murió el magnánimo rey Śatabāhu.

Verse 82

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् । साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

Llegó allí un vimāna celestial, espléndido con redes de campanillas tintineantes. «¡Bien hecho, bien hecho, oh el mejor de los reyes: sube al vimāna!»

Verse 83

। अध्याय

Fin del capítulo (marca de cierre).

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः । हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

Dijeron las Ápsaras: «Este brāhmaṇa está en verdad velado por la codicia; de la codicia nace la acumulación del pecado. Pero los de estirpe real que murieron en Hanūmanteśvara alcanzaron la firme virtud (sattva)»

Verse 85

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे । नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

Ellos alcanzan el mundo de Śaṅkara, el que destruye todos los pecados. Pero, oh señor de los hombres, para este brāhmaṇa no hubo aún cesación del pecado.

Verse 86

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः

En la mente del brāhmaṇa volvieron a surgir los pensamientos de «casa» y «esposa». Entonces Śatabāhu, con humildad, se dirigió al brāhmaṇa.

Verse 87

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

«Abandona esta codicia, oh el mejor de los nacidos dos veces; ella es la raíz de la desgracia». Dicho esto, el rey partió al cielo, rodeado de doncellas celestiales.

Verse 88

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः

Tras algunos días, el brāhmana partió al cielo, rodeado de bardos celestiales. Y Barhī, hijo del rey de Kāśī, alcanzó también ese destino por el poder de aquel tīrtha sagrado.

Verse 89

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

Recordando su nacimiento anterior, meditó en cómo había sido “entregado” por la doncella. Y ella, al verlo ya maduro y tras obtener el consentimiento de su padre, eligió por esposo en el svayaṃvara a aquel virtuoso príncipe.

Verse 90

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Oh el mejor de los reyes, todo este suceso ocurrió en ese tīrtha. Por esta causa, oh rey, este vado sagrado es siempre puro y santificador».

Verse 91

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

En la octava tithi o en la decimocuarta—en cualquier tiempo, oh rey—pero especialmente en la decimocuarta del quincenario oscuro del mes de Āśvina.

Verse 92

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

Con devoción debe bañarse al Señor: con miel y leche, con ghee, con cuajada mezclada con azúcar, y de nuevo con agua santificada por la hierba kuśa.

Verse 93

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् । ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

Únjase a Maheśvara con fragante pasta de sándalo; luego adóresele con flores perfumadas y con hojas de bilva.

Verse 94

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

Con flores de mucakunda, con flores de kadā, con jazmín y con flores nacidas del kāśa y del kuśa; asimismo con abundantes flores de ‘unmattamuni’ y con cuanto florezca en esa estación—

Verse 95

अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः

Con suprema devoción adórese a Śiva como Hanūmanteśvara. Hágase ofrecer una lámpara con ghee; si no hay ghee, entonces con aceite.

Verse 96

श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः

Y allí hágase celebrar el śrāddha por Brāhmaṇas versados en los Vedas, completos en todas las señales debidas (de conducta y cualificación), de noble linaje y fieles a la disciplina del hogar.

Verse 97

तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान्

Con devoción complázcase a los Brāhmaṇas con dones de vestidos, alimento y oro. Diciendo: «Que los que están en el infierno alcancen el cielo», inclínese luego ante los dos veces nacidos.

Verse 98

पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते

Debe evitarse a los brāhmaṇas caídos; y también a aquel cuya esposa es una vṛṣalī: mujer que, abandonando a su propio esposo, vive como “esposa” de otros varones.

Verse 99

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

Los dioses la conocen como vṛṣalī; una mujer śūdra no se vuelve vṛṣalī por mero nacimiento. El nombre se vincula a graves pecados: matar a un brāhmaṇa, beber licor y mancillar a la esposa del maestro.

Verse 100

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

Asimismo, los pecados nacidos de robar oro, traicionar un depósito confiado y faltar a un amigo—en verdad, todo pecado—se extinguen: así lo declaró Śaṅkara (Śiva).

Verse 101

श्रीमार्कण्डेय उवाच । वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: «Oh hijo, ¿para qué sirve mi mucho hablar, mero palabrerío? Aun quien está cargado de todos los pecados debe ofrecer dāna a un brāhmaṇa».

Verse 102

गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

Y ciertamente debe realizarse la ofrenda de una vaca (go-dāna), especialmente en este sagrado tīrtha. Pues, oh Pārtha, el go-dāna es recordado como superior a todas las demás dádivas.

Verse 103

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

Las vacas están penetradas por todos los dioses; todos los dioses están encarnados en ellas. En las puntas de sus cuernos, oh protector de la tierra, mora eternamente Śakra (Indra).

Verse 104

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

Skanda está en su pecho; Brahmā en su cabeza; y el Señor de la enseña del toro (Śiva) en su frente. La Luna y el Sol son las dos deidades en sus ojos, y Sarasvatī mora en su lengua.

Verse 105

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

Oh señor de los hombres, las huestes de los Marut están siempre presentes como sus dientes, y también los Sādhya moran allí. De su mismo «huṅ»—el mugido sagrado—deben conocerse los cuatro Vedas, con sus auxiliares y la recitación ordenada de las palabras.

Verse 106

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

Incontables rishis ascetas moran en los poros de su pelaje. Y allí está el Señor de la vara, de cuerpo inmenso, de tez oscura, que cabalga sobre un búfalo.

Verse 107

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

Yama mora siempre sobre su lomo, examinador de las obras buenas y malas. Y los cuatro océanos sagrados están presentes como corrientes de leche en sus ubres.

Verse 108

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः

Gaṅgā, nacida de los pies de Viṣṇu, destruye los pecados con solo ser contemplada. Y puesto que mora en el flujo que mana de la vaca, por ello los sabios la veneran y se inclinan siempre ante ella.

Verse 109

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

Lakṣmī mora siempre en el estiércol de vaca, puro y fuente de toda auspiciosidad. Por ello, oh hijo de Pāṇḍu, debe hacerse el enlucido con estiércol de vaca para la purificación.

Verse 110

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

Gandharvas, Apsaras y Nāgas moran en las puntas de sus pezuñas. Oh Bhārata, cuantos tīrthas hay en la tierra, ceñida por los océanos, sábelo: todos están presentes en la vaca; por eso, todo lo que procede de ella es purificador.

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता । एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः

Yudhiṣṭhira dijo: «La vaca está colmada de todos los dioses y adornada por los celestiales y los demás. Dímelo, venerable señor: ¿por qué han tomado refugio en las vacas?»

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः । देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Viṣṇu está compuesto de todos los dioses, y las vacas han nacido del propio cuerpo de Viṣṇu. Por ello, a partir de estas dos verdades, la gente concibe de muchas maneras la presencia de los dioses en la vaca.»

Verse 113

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

Sea blanca o leonada, abundante en leche, oh hijo de Pāṇḍu; con su ternero, de naturaleza mansa, y cubierta con un paño blanco (tal vaca debe ofrecerse).

Verse 114

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

Debe darse un recipiente de ordeño de bronce, y la vaca ha de ser adornada con cuernos de oro y bellas joyas. Ante Hanūmanteśvara, con devoción, hágase que sea otorgada a un brāhmaṇa.

Verse 115

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता । असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते

Quien permanece firme en la observancia disciplinada debe hacer ese don, deseando la infinitud del cielo. Los que dan al necesitado y sin recursos alcanzan el mundo de Viṣṇu.

Verse 116

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

Oh Rey, cuando tal persona desciende de aquel mundo y renace en la tierra, nace en una casa de brāhmaṇas; llega a ser un hijo capaz, dotado de virtudes, saber, riqueza y prosperidad.

Verse 117

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात्

Oh Rey, Hanūmanteśvara es un tīrtha que arrebata todos los pecados. Con solo oír (su grandeza), uno queda libre del pecado, incluso de la mancha nacida del varṇa-saṅkara.

Verse 118

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः

Aun desde lejos, quien contempla y ve (esa realidad sagrada) queda liberado; de ello no hay duda.