Adhyaya 72

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् । स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Entonces, oh el mejor de los reyes, debe uno ir al auspicioso Maṇināgeśvara, en la ribera norte del Narmadā, destructor de todos los pecados, establecido por Maṇināga para el bien de las gentes.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् । क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः

Yudhiṣṭhira dijo: ¿Cómo fue complacido el Señor por una serpiente venenosa? Tales criaturas son viles, cargadas de veneno y causan temor a todo el mundo.

Verse 3

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् । मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्

Cuéntame, venerable señor, todo lo que apacigua el pecado. Mi pena, nacida del tormento y surgida por causa de Duryodhana, aún me aflige.

Verse 4

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः

El fiero dolor nacido de Karṇa y Bhīṣma, y la pena ligada a Pāñcālī—anegados por la corriente que mana de tu boca de loto—han sido llevados lejos, y he alcanzado la paz.

Verse 5

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् । अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति

Habiendo oído de tu boca el relato sagrado que destruye el pecado, oh dos veces nacido, parece impropio que nuestra aflicción aún no se apacigüe.

Verse 6

अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् । तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः

O venerable señor, el mismo fruto que se obtiene al donar conocimiento se alcanza; y ese fruto se gana siempre al escuchar las sagradas narraciones de Hari.

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात । शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Oh rey, cuanto más hablas, más mi palabra se vuelve gozo. Aunque uno esté debilitado y cargado por la vejez, tu amistad no perece, querido. Por eso, escucha—junto con tus parientes—este excelente relato, alabado y destructor del pecado».

Verse 8

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्

«Relataré, tal como sucedió, un antiguo itihāsa, una historia tradicional».

Verse 9

कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत

«Oh Bhārata, ha sido narrado desde tiempos antiguos por quienes conocen el relato, mediante una sucesión ininterrumpida de tradición».

Verse 10

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूरहीनथ

Kaśyapa tuvo dos esposas, sin par en todos los mundos. Vinatā dio a luz a Garutmān (Garuḍa), y Kadrū dio origen a la estirpe de las serpientes, los Nāgas.

Verse 11

संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे । कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा

Oh querido, ambas moraban satisfechas en la casa de Kaśyapa: Kadrū y la mujer llamada Vinatā, siempre de semblante alegre.

Verse 12

ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः । ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना

Junto a ellas, también Prajāpati Kaśyapa jugaba y pasaba el tiempo. Entonces, al llegar cierto día, la de rostro hermoso, morando en el āśrama…

Verse 13

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् । पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम्

Al ver al caballo Uccaiḥśravas, dotado de la velocidad de la mente, exclamó: «¡Mira, mira, oh de miembros esbeltos! ¡Este caballo es blanco por doquier!»

Verse 14

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् । तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत्

El caballo corría sin descanso, con una velocidad comparable a la mente. Al verlo, ella habló de pronto, movida por los celos a causa del caballo.

Verse 15

कद्रूरुवाच । ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोरश्वः किंवर्णको भवेत् । अहं ब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं किं वदसि तद्वद

Dijo Kadrū: «Dime, amada: ¿de qué color es este caballo de Sahasrāṃśu (el Sol)? Yo afirmo que es negro. ¿Qué dices tú? Expón tu parecer»

Verse 16

विनतोवाच । पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि । असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि

Dijo Vinatā: «Lo ves con tus propios ojos: ¿acaso no ves lo blanco y, en cambio, ves lo negro? Oh, amada, por hablar falsedad irás al reino de Yama.»

Verse 17

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु । सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे

En cuanto a esta apuesta sobre la verdad o la falsedad de nuestras palabras, sea éste el precio entre tú y yo: durante mil años completos serviré como esclava en tu morada.

Verse 18

असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि । तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके

Si mis palabras resultan falsas—si Uccaiḥśravā es en verdad negro—entonces, oh madre de las serpientes, me convertiré en esclava en tu casa.

Verse 19

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतोऽहं दासी च तवैव तु । एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत

«Si Uccaiḥśravā es blanco, entonces tú serás mi esclava.» Así, entre ambas, aquella disputa y apuesta mutua fue creciendo en intensidad.

Verse 20

आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता । बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम्

La joven fue a las ermitas; por la noche permaneció abrumada por la ansiedad y contó a sus parientes todo lo ocurrido en aquel asunto.

Verse 21

पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् । हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम्

Dijo a sus hijos: «Oh queridos, he hecho una apuesta». Al oír que su madre había entrado en tal apuesta, las serpientes lanzaron un gran grito de alarma.

Verse 22

जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः । उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित्

«Se convertirá en esclava, no hay duda, pues la montura del Sol es blanca. Uccaiḥśravā, ese caballo, es blanco; en ninguna parte se encuentra que sea negro».

Verse 23

कद्रूरुवाच । यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् । विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु

Kadrū dijo: «Considerad el medio por el cual no me convierta en esclava. Entrad en los poros del pelo del caballo Uccaiḥśravā».

Verse 24

एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते । क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम

«Incluso si se le ve negro por un solo muhūrta, entonces en un mero instante ella se convierte en mi esclava».

Verse 25

दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् । ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

«Habiendo hecho sierva a la esbelta Vinatā, orgullosa de su verdad, entonces todos podréis volver a vuestras moradas y vivir en sosiego.»

Verse 26

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता । तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः

Dijeron las serpientes: «Madre: puesto que tú, oh Madre, eres venerada en la tierra por todos, también ella es madre. A las madres no se las debe engañar, y menos aún.»

Verse 27

माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही । कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत्

Por obra, por pensamiento y por palabra, debe uno procurar siempre el bien de la madre, de la esposa del padre (madrastra), de la abuela materna y de la abuela paterna.

Verse 28

सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः

Al oír aquellas palabras, se enfureció, semejante al fuego del Tiempo que todo consume. «Y cualesquiera serpientes en la tierra que no cumplan mi mandato…»

Verse 29

हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्यविचारितम् । मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः

Al oír las palabras de su madre, todas aquellas serpientes, sin deliberar siquiera, estaban destinadas a precipitarse en la boca de Havyavāha, el Fuego.

Verse 30

केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च । नष्टाः केचिद्दशदिशं कद्रूशापभयात्ततः

Unos se introdujeron en los mismos pelos de Uccaiḥśravas, el caballo celestial; y otros, aterrados por la maldición de Kadrū, desaparecieron y huyeron hacia las diez direcciones.

Verse 31

केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन्नष्टाः सरस्वतीम् । केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे

Unos desaparecieron en las aguas del Gaṅgā; otros se desvanecieron en el Sarasvatī; algunos se disolvieron en el gran océano; y otros entraron en las cavernas de los montes Vindhya.

Verse 32

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप । तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे

Oh Rey, el excelso Maṇināga se acogió a las aguas del Narmadā y practicó abundante austeridad en la ribera septentrional del Narmadā.

Verse 33

मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

Oh Pārtha, por temor a la maldición de su madre, meditó en aquello que destruye el deseo: indivisible, más allá del razonamiento, y libre tanto de nacimiento como de destrucción.

Verse 34

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः । एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः

Durante poco más de cien días vivió sólo del aire; y por la mitad de ese tiempo mantuvo fija la mirada en el sol. Así, absorto en la meditación, Tripurāntaka (Śiva) se le manifestó directamente.

Verse 35

साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम । त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर । वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते

«¡Bien, bien, noble y firme serpiente! Por tu devoción me has conquistado; estoy complacido contigo, oh señor de los nāgas. Pídeme pronto el don que mora en tu corazón.»

Verse 36

मणिनाग उवाच । मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे । त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा

Maṇināga dijo: «Oh Señor, afligido por el temor a la maldición de mi madre, he padecido aquí en la ribera del Narmadā. Por tu gracia, oh Señor, que la maldición materna quede sin efecto.»

Verse 37

ईश्वर उवाच । हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया । मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति

Īśvara dijo: «Oh hijo querido, por mi mandato no alcanzarás el estado de “Havyavāha-mukha”. Sin embargo, tu hijo obtendrá morada en mi mundo.»

Verse 38

मणिनाग उवाच । अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः । सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले । उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर

Maṇināga dijo: «Oh Mahādeva, permanece aquí en este lugar como una manifestación parcial. Habita —por una milésima parte— en las aguas del Narmadā, oh Śaṅkara, para el bien de los mundos, llevando mi nombre.»

Verse 39

ईश्वर उवाच । स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग । इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह

Īśvara dijo: «Oh ser serpentino, establece el supremo Liṅga por mi mandato.» Dicho esto, el Deva se desvaneció y partió junto con Umā.

Verse 40

मार्कण्डेय उवाच । तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः । पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः

Mārkaṇḍeya dijo: «Quienes acuden a ese tīrtha con pureza y mente disciplinada—en la quinta, la decimocuarta o la octava tithi, ya sea en la quincena luminosa o en la oscura—…»

Verse 41

अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् । दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः

«…y adoran sin cesar, oh Pārtha; Yama no se les acerca. (Le rinden culto) con cuajada (dadhi), miel, ghee y leche, debidamente mezclados.»

Verse 42

स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् । कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्

Bañan en abhiṣeka a Virūpākṣa, al Señor que porta la mitad del cuerpo de Umā: el Dios que abrasó los miembros de Kāma y que dio muerte a Aghāsura.

Verse 43

स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् । ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः

Quienes, con devoción, contemplan a Parameśvara mientras se le realiza el abhiṣeka, alcanzan el mundo supremo, libres de todo pecado.

Verse 44

श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च । ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः

Oh Pārtha, quienes realizan el śrāddha para los difuntos—en la Aṣṭamī y también en la Pañcamī—con brāhmaṇas dignos, recitadores y contempladores del Veda…

Verse 45

स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः

…por quienes están entregados a sus propias esposas, de conducta suave, libres de trato con las esposas ajenas; dedicados a los seis deberes, oh querido, y sin emplear a śūdras como sirvientes personales.

Verse 46

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः । भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन

Oh hijo, los cojos, los gravemente enfermos, los impotentes, los ancianos, los jornaleros del campo y quienes viven de oficios irregulares no deben ser designados jamás para tales ritos.

Verse 47

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् । स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप

Oh rey, ese brāhmaṇa que guarda su búfala en la morada de una mujer de baja cuna debe ser evitado desde lejos, especialmente en los votos y en los ritos de śrāddha.

Verse 48

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः । न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे

Oh Pārtha, esos llamados kāṇāṣṭuṃṭa y maṇṭa, carentes de recitación védica, no deben ser honrados como ‘dos veces nacidos’ en el auspicioso Maṇināgeśvara.

Verse 49

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह । सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने

Si alguien desea para sí, junto con sus antepasados, ascender a los mundos superiores, debe ofrecer a un brāhmaṇa eminente una vaca de hermosa forma en todos sus miembros.

Verse 50

स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् । ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले

Él alcanza el mundo supremo hasta la disolución del cosmos; y luego, caído del cielo, nace de nuevo en una estirpe pura.

Verse 51

ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप । न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप

Oh rey, quienes contemplan a Maṇināgeśvara con devoción suprema: en su linaje no nace temor a las serpientes, oh rey.

Verse 52

पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् । सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले

Por haberles sido mostrada la potencia de Maṇināga, las serpientes les temen; en verdad, en el ámbito de los nāgas se les ve con la forma de Garuḍa.

Verse 53

फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम । अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः

Ahora escucha, oh el mejor de los reyes, los frutos de las dádivas: aquellos hombres excelentes que ofrecen alimento debidamente preparado y santificado con los ritos…

Verse 54

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् । पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

Agua, un lecho y también una sombrilla; una doncella; y una sierva de palabra grata: todo ello debe darse a un digno recipiente, oh rey, si se busca el supremo bien propio.

Verse 55

सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् । दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम्

Hágase también que se ofrezcan flores fragantes, perfumes y vestiduras; asimismo una lámpara, grano y una casa limpia provista de todo lo necesario.

Verse 56

ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् । मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते

Quienes dan con suprema devoción van a Triviṣṭapa (el cielo). Oh el mejor de los reyes, cualquier don que se ofrezca en Maṇināga (Maṇināgeśvara)…

Verse 57

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् । पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्

Por la pura intención de ese acto de dar, la morada en el cielo se vuelve segura. Los pecados se disuelven, como el agua que desaparece en una vasija de barro sin cocer.

Verse 58

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः । सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह

Quien ofrezca a un brāhmaṇa alimento preparado con las aguas del Narmadā, también queda libre de pecados y se regocija en compañía de los dioses.

Verse 59

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् । दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः

Luego declararé las señales de quienes han caído del cielo: son longevos, bendecidos con hijos vivos, ricos y radiantes en su apariencia.

Verse 60

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः । त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा

Libres de toda enfermedad, rodeados de hijos y servidores; generosos y, sin embargo, gozando de los justos bienes, se deleitan siempre en narrar y escuchar el dharma.

Verse 61

देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणाः । मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः

Devotos de Dios, de los brāhmaṇas y de sus maestros; firmes en el servicio de los tīrthas sagrados; siempre obedientes a madre y padre, libres de traición y de ira.

Verse 62

एभिरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन । सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते

Oh hijo de Pāṇḍu, los hombres dotados de estas mismas cualidades: en verdad han venido del cielo, y al cielo vuelven para morar allí.

Verse 63

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम । तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि

Oh mejor de los reyes, Maṇināga es el más excelso de todos los tīrthas. Este santo relato del tīrtha—quien lo lea o incluso lo escuche—

Verse 64

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया

Él también queda libre de pecados y es honrado en el mundo de Śiva. El veneno no los vence, y se mueven a su antojo.

Verse 65

भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने । तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु

El mérito que se obtiene al contemplar al Sol en el sexto día de Bhādrapada, ese mismo fruto se alcanza simplemente escuchando este relato sagrado.

Verse 72

। अध्याय

Marca de colofón del capítulo: «Adhyāya» (Capítulo).