Satyavrata, Vasiṣṭha, and the Crisis of Dharma: Protection, Anger, and Vow-Discipline

Verse 1

सूत उवाच । सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा

Dijo Sūta: Entonces Satyavrata, movido por la devoción, la compasión y su voto, sostuvo y amparó también a la esposa de Viśvāmitra.

Verse 2

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने

Tras dar muerte a ciervos, jabalíes y búfalos silvestres del bosque, arrojó aquella carne cerca del āśrama del sabio Viśvāmitra.

Verse 3

तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत

Por la autoridad sagrada conjunta del sacerdote oficiante y del maestro preceptor, el sabio Vasiṣṭha salvaguardó debidamente el lugar santo, las vacas, la guardia nocturna y los aposentos interiores del palacio.

Verse 4

सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् । वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः

Ya fuera por las palabras de Satyavrata, o por la fuerza apremiante de lo destinado a suceder, Vasiṣṭha albergaba continuamente en su interior una ira aún mayor.

Verse 5

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च

Pero cuando el padre, en aquel momento, desterró de su reino a su propio hijo, el sabio Vasiṣṭha tampoco lo detuvo, pues había una razón detrás de ello.

Verse 6

पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत

Los mantras del rito de tomar la mano (matrimonio) alcanzan su firme consumación en el séptimo paso. Pero quien está establecido en el voto de la verdad no debe recitar ese mantra en susurro, ni repetirlo sin clara conciencia.

Verse 7

तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः । कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति

En ese acto, oh brāhmaṇa, el noble halló satisfacción para su venerado padre, pensando: «En verdad he cumplido la debida expiación y redención de mi linaje».

Verse 8

न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः

El venerable Vasiṣṭha no lo detuvo, aunque su padre lo había repudiado. Tampoco dijo el sabio: «Yo consagraré (con abhiṣeka) a este hijo en lugar de ella».

Verse 9

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली । अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

Aquel poderoso sostuvo esa disciplina de dīkṣā durante doce años. Pero, al no poder hallarse la carne del magnánimo Vasiṣṭha para el rito, la situación se tornó en un grave atolladero.

Verse 10

सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः । तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः

El hijo del rey contempló a la vaca que cumple los deseos, la dadora de leche que otorga todos los goces anhelados. Dominado por la ira y la codicia, y fatigado y hambriento, fijó en ella su mente.

Verse 11

दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने । स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्

Oh sabio, el rey—acogiéndose al dharma del pescador—la mató. Luego él mismo comió aquella carne y también se la dio al hijo de Viśvāmitra.

Verse 12

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे । उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः

Al oír que había dispuesto aquel banquete, Vasiṣṭha se enfureció. Entonces el más excelso de los sabios, colmado de ira, le habló.

Verse 13

वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् । यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा

Dijo Vasiṣṭha: «Oh cruel, abatiré tu cuerpo hecho como de estacas. Si esos dos clavos tuyos hubieran sido destruidos antes, este daño ya se habría consumado».

Verse 14

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

Por desagradar a tu padre, por matar la vaca lechera del gurú y por usar lo que no fue purificado ritualmente (no rociado), tu falta es triple.

Verse 15

त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः । विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते

Él dijo: «(Él es) Triśaṅku», y así quedó recordado como Triśaṅku. Entonces Viśvāmitra llegó con el propósito de sostener y mantener a su esposa.

Verse 16

तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे । छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः

Complacido, el sabio otorgó un don a Triśaṅku. Luego, invitado a escoger un don, el hijo del rey pidió la gracia que anhelaba.

Verse 17

अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके । अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः

Y cuando surgió el temible miedo a la sequía—que duró doce años—el sabio lo consagró en el reino de su padre e hizo que realizara los sacrificios reales prescritos.

Verse 18

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः

Mientras los dioses contemplaban—junto con Vasiṣṭha—Kauśika (Viśvāmitra), por mandato del Señor, ascendió entonces al cielo con ese mismo cuerpo.

Verse 19

तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

Su esposa, llamada Satyarathā y nacida en el linaje de Kekaya, dio a luz un hijo—Hariścandra—puro, sin mancha y libre de pecado.

Verse 20

स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः । आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः

Aquel mismo rey fue Hariścandra, recordado como descendiente de Triśaṅku. Fue el ejecutor del sacrificio Rājasūya y, en verdad, célebre como samrāṭ, soberano universal.

Verse 21

हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः । रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्

Hariścandra tuvo un hijo célebre llamado Rohita. El hijo de Rohita fue Vṛka, y de Vṛka nació Bāhu.

Verse 22

हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् । नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत

Los Haihayas y los Tālajaṅghas expulsaron a aquel rey. Sin embargo, el brāhmaṇa justo no obró por provecho propio, pues estaba enteramente consagrado al Dharma.

Verse 23

सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै । और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः

En verdad, Bāhu nació por medio de Gāra, junto con Sagara y su hijo. Al llegar al eremitorio del sabio Aurva, fue protegido y resguardado por el Bhārgava (Aurva).

Verse 24

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः । जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान

Habiendo obtenido del Bhārgava (Paraśurāma) el proyectil ígneo, el Āgneya-astra, el rey Sagara dio muerte a Tāla-jaṅgha y a los Haihayas, y así sometió la tierra a su conquista.

Verse 25

शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् । सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्

Puso en orden a los Śakas, a los Bahūdakas, a los Pāradāntagaṇas y a los Khaśas. Estableciendo el Sudharma, la ley justa, gobernó la tierra firme en el dharma, como si fuese el propio Toro del Dharma.

Verse 26

शौनक उवाच । स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् । जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज

Dijo Śaunaka: «¿Cómo nació él de un kṣatriya, y cómo llegó a estar acompañado por ese “Gara”? Oh hijo de Sūta, cuéntalo con amplitud: cómo alcanzó la victoria».

Verse 27

सूत उवाच । पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च । यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने

Dijo Sūta: Cuando el rey Parīkṣit le preguntó, el sabio Vaiśaṃpāyana habló. Ahora relataré fielmente lo que entonces declaró; escucha, oh muni, con la mente unificada.

Verse 28

पारीक्षितो उवाच । कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने । जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि

Dijo Pārīkṣit: «Oh sabio, ¿cómo nació el rey Sagara junto con Gara, y cómo después lo dio muerte? Te ruego que me lo expliques por completo»។

Verse 29

वैशम्पायन उवाच । बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल । हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते

Vaiśampāyana dijo: «Oh amado, se cuenta en verdad que el reino de Bāhu—caído en desgracia y debilidad—fue arrebatado por los Haihayas y los Tālajaṅghas, junto con los Śakas, oh señor de los hombres.»

Verse 30

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्

«Los Yavanas, los Pāradās, los Kāmbojas, los Pāhnavas y los Bahūdakas: estos cinco grupos son declarados como parte de las huestes de los Rākṣasas.»

Verse 31

एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् । कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्

Oh Rey, estos cinco—como gaṇas, servidores del Señor Śiva—mostraron su valor en favor de los Haihayas contra los Rākṣasas; y los Rākṣasas, vencidos y sometidos, se vieron obligados a entregarles el reino.

Verse 32

हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ । पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्

Oh brāhmaṇas, entonces Bāhu, despojado de su reino, se internó en el bosque. Seguido por su esposa y abatido por el dolor, al fin entregó su aliento vital.

Verse 33

पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता । सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया

Su esposa Yādavī, encinta, caminaba detrás de él. Por celos del hijo de su coesposa, aquella coesposa le había dado antes una dosis de veneno.

Verse 34

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत । और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्

Tras preparar la pira funeraria de su esposo, ella misma descendió al fuego ardiente. Pero Aurva, el sabio Bhārgava, oh Rey, la detuvo por compasión.

Verse 35

तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे । सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा

Permaneciendo en el āśrama de aquel sabio para proteger su embarazo, la reina sirvió al más excelso de los munis, mientras en su corazón recordaba a Śaṅkara (Śiva).

Verse 36

एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः । सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते

Cierta vez, en verdad, su embarazo se deslizó y fue expulsado junto con el veneno garā. Esto ocurrió en un muhurta propicio y bajo un ascendente favorable, cuando cinco planetas estaban en exaltación.

Verse 37

तस्मिंल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम । व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः

¡Oh el mejor de los sabios! En ese mismo ascendente, tan propicio y poderoso, nació un rey de grandes brazos, llamado Sagara.

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सत्यव्रतादिसगरपर्यंत वंशवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en el Quinto Libro —la Umāsaṃhitā— concluye el capítulo trigésimo octavo, titulado: «Descripción de la dinastía desde Satyavrata hasta Sagara».

Verse 39

आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् । जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः

Aquel ilustre rey Sagara, el más excelso entre los soberanos, recibió con gozo y conforme al rito debido aquella arma ígnea (Agneya), difícil de soportar incluso para los dioses.

Verse 40

स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च

Dotado de aquel mismo poder de las armas divinas y también de fuerza corporal, él—airado—abatió con presteza a los Haihayas por la potencia de sus proyectiles.

Verse 41

आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः । धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले

Aquel Sagara—el más excelso entre los célebres—alcanzó fama en todos los mundos, y sobre la faz de la tierra estableció el dharma (el orden justo).

Verse 42

ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः

Entonces los Śakas, junto con los Yavanas, los Kāmbojas y los Pāhnavas—abatidos en aquel conflicto—acudieron al sabio Vasiṣṭha en busca de refugio.

Verse 43

वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्

En el momento señalado, el resplandeciente sabio Vasiṣṭha, tras emplear una estratagema, contuvo al rey Sagara—habiendo primero otorgado a aquellos la seguridad y el amparo (abhaya).

Verse 44

सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह

Al oír las palabras de su preceptor, Sagara sostuvo su propio voto y, conforme al dharma, hizo que el cabello de aquellos quedara transformado.

Verse 45

अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च

Tras rapar la mitad de la cabeza de los Śakas, los despidió; y del mismo modo rapó por completo las cabezas de los Yavanas y también de los Kāmbojas.

Verse 46

पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः । निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

Aquel magnánimo los hizo vivir como ascetas: unos con la marca sagrada (tilaka/bhasma), otros con la cabeza rapada, otros con cabellos y barbas desgreñados; y los privó del estudio védico y de la aclamación ritual “vaṣaṭ”, quedando apartados de los sacrificios védicos.

Verse 47

जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा । सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः

Por aquel rey, toda la tierra fue conquistada conforme al dharma. Y, querido, todos esos kṣatriyas habían sido antaño dejados sin dharma.

Verse 48

स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् । अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः

Aquel rey terrenal, vencedor por el dharma, tras conquistar toda esta tierra, preparó debidamente un caballo para el sacrificio Vājimedha (Aśvamedha).

Verse 49

तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे । गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने

Oh sabio, cuando él lo soltó, aquel caballo del sacrificio se dirigió hacia el océano en la dirección del sudeste, acompañado por sus sesenta mil hijos.

Verse 50

देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना । वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

Aquel caballo fue en verdad arrebatado por Śakra, rey de los dioses, movido por su propio provecho; cerca de la orilla del mar lo robó y luego hizo que quedara oculto dentro de la tierra.

Verse 51

महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च । स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः

Entonces el rey Sagara, para buscar aquel caballo, hizo que sus hijos excavaran aquella región por todos lados.

Verse 52

आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे । तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्

Entonces, en ese mismo lugar, mientras se excavaba el gran océano, se acercaron a esa Persona primordial, el Dios Kapila, que posee la forma de todo el universo.

Verse 53

तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः

Cuando despertó, el fuego que brotó de sus ojos ardió intensamente; sesenta mil fueron reducidos a cenizas, y solo cuatro permanecieron.

Verse 54

हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः

Harṣaketu, Suketu y también Dharmaratha; Śūra y Pañcajana también; estos reyes se convirtieron en los continuadores de su linaje real.

Verse 55

प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्

Entonces el Señor Hari (Viṣṇu) le concedió personalmente cinco dones: un linaje noble, una inteligencia aguda, fama duradera, el dominio sobre el océano, un hijo y riqueza.

Verse 56

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै । तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्

Por ese mismo acto, en verdad alcanzó el estado de ser mar. Y del océano recobró aquel caballo destinado al sacrificio del Aśvamedha.

Verse 57

आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः । ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः

Aquel rey de gran renombre realizó cien sacrificios Aśvamedha; y allí, con votos disciplinados, rindió culto debidamente a las manifestaciones y potencias divinas de Śambhu (el Señor Śiva) como deidades.