Adhyaya 96

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! जब कर्ण मारा गया और शत्रुसेना भाग चली, तब दशाहईनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्ण अर्जुनको हृदयसे लगाकर बड़े हर्षके साथ इस प्रकार बोले --

Sañjaya dijo: ¡Oh Rey! Cuando Karṇa hubo sido abatido y el ejército enemigo se quebró y huyó, el Bienaventurado Señor Śrī Kṛṣṇa—deleite de los Daśārhas—estrechó a Arjuna contra su corazón y, colmado de gran júbilo, le habló con estas palabras—.

Verse 2

हतो वज्भृता वृत्रस्त्वया कर्णो धनंजय । वृत्रकर्णवर्धं घोरं कथयिष्यन्ति मानवा:

«¡Dhanañjaya! En tiempos antiguos, Indra, portador del rayo, dio muerte al asura Vṛtra; y hoy tú has dado muerte a Karṇa. Terrible es el relato de la caída de Vṛtra y de Karṇa; los hombres lo contarán por siempre».

Verse 3

वज्नेण निहतो वृत्र: संयुगे भूरितेजसा । त्वया तु निहतः कर्णो धनुषा निशितै: शरै:,“वृत्रासुर युद्धमें महातेजस्वी वज्रके द्वारा मारा गया था; परंतु तुमने कर्णको धनुष एवं पैने बाणोंसे ही मार डाला है

Sañjaya dijo: En la batalla, Vṛtra fue abatido por el rayo del de fulgor inmenso (Indra). Pero tú has abatido a Karṇa, ¡oh Dhanañjaya!, con un arco, mediante flechas agudas. La afirmación subraya una destreza marcial extraordinaria: a un enemigo que antaño sólo cayó ante un arma divina se le equipara aquí con la caída de Karṇa por la pericia humana y el esfuerzo tenaz, intensificando el peso moral y la grandeza trágica de la guerra.

Verse 4

तमिमं विक्रमं लोके प्रथितं ते यशस्करम्‌ । निवेदयाव: कौन्तेय कुरुराजस्य धीमत:,“कुन्तीनन्दन! चलो, हम दोनों तुम्हारे इस विश्व-विख्यात और यशोवर्धक पराक्रमका वृत्तान्त बुद्धिमान कुरुराज युधिष्ठिरको बतावें

Dijo Sañjaya: «Oh hijo de Kuntī, vayamos ambos a informar al sabio rey de los Kurus (Yudhiṣṭhira) del relato de esta hazaña tuya, célebre en el mundo entero y acrecentadora de tu fama».

Verse 5

वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम्‌ । निवेद्य धर्मराजाय त्वमानृण्यं गमिष्यसि,“उन्हें दीर्घकालसे युद्धमें कर्णके वधकी अभिलाषा थी। आज धर्मराजको यह समाचार बताकर तुम उऋण हो जाओगे

Dijo Sañjaya: «La muerte de Karṇa en combate había sido largamente prevista. Cuando informes de ello al rey Dharmarāja, quedarás libre de tu obligación (habrás cumplido tu deber de llevar la noticia).»

Verse 6

वर्तमाने महायुद्धे तव कर्णस्य चो भयो: । द्रष्टमायोधन पूर्वमागतो धर्मनन्दन:,“जब यह महायुद्ध चल रहा था, उस समय तुम्हारा और कर्णका युद्ध देखनेके लिये धर्मनन्दन युधिष्ठिर पहले आये थे

Dijo Sañjaya: «Mientras aquella gran guerra proseguía, y el combate entre tú y Karṇa estaba en curso, el hijo de Dharma (Yudhiṣṭhira) llegó allí primero, deseoso de presenciar la lucha.»

Verse 7

भृशं तु गाढविद्धत्वान्नाशकत्‌ स्थातुमाहवे । ततः स शिबिरं गत्वा स्थितवान्‌ पुरुषर्षभ:

Dijo Sañjaya: «Herido con extrema gravedad, no pudo mantenerse en pie en el campo de batalla. Por ello fue al campamento, y allí permaneció aquel toro entre los hombres (para recobrarse).»

Verse 8

तथेत्युक्त:ः केशवस्तु पार्थेन यदुपुज्भव: । पर्यावर्तयदव्यग्रो रथं॑ रथवरस्य तम्‌

Dijo Sañjaya: «Así interpelado por Pārtha (Arjuna), Keśava—gloria de la estirpe de los Yadu—respondió: “Así sea”, y aceptó la orden. Sereno e imperturbable, hizo volver aquel carro del más excelso de los guerreros aurigas, dirigiéndolo hacia el campamento de Yudhiṣṭhira.»

Verse 9

एवमुकक्‍्त्वार्जुनं कृष्ण: सैनिकानिदमब्रवीत्‌ । परानभिमुखा यत्तास्तिष्ठ ध्वं भद्रमस्तु व:

Habiendo hablado así a Arjuna, Kṛṣṇa dijo a los soldados: «¡Oh héroes, que os sea propicio el bien! Manteneos firmes, con empeño constante, de cara al enemigo».

Verse 10

धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्री वृकोदरम्‌ । युयुधानं च गोविन्द इदं वचनमब्रवीत्‌,इसके बाद गोविन्द धृष्टद्युम्न, युधामान्यु, नकुल, सहदेव, भीमसेन और सात्यकिसे इस प्रकार बोले--

Entonces Govinda (Kṛṣṇa) dirigió estas palabras a Dhṛṣṭadyumna, Yudhāmanyu, a los hijos de Mādrī (Nakula y Sahadeva), a Vṛkodara (Bhīma) y a Yuyudhāna (Sātyaki).

Verse 11

यावदावेद्यते राज्ञे हत: कर्णो3र्जुनेन वै तावद्धवद्धिय्य॑त्तैस्तु भवितव्यं नराधिपै:

Dijo Sañjaya: «Hasta que se haga saber al rey que Karṇa ha sido en verdad abatido por Arjuna, los soberanos, con la mente sacudida e incierta, han de soportar lo que el destino disponga».

Verse 12

'अर्जुनने कर्णको मार डाला' यह समाचार जबतक हमलोग राजा युधिष्ठिरसे निवेदन करते हैं, तबतक तुम सभी नरेशोंको यहाँ शत्रुओंकी ओरसे सावधान रहना चाहिये ।।

Dijo Sañjaya: «Hasta que informemos al rey Yudhiṣṭhira de que “Arjuna ha dado muerte a Karṇa”, vosotros, reyes todos, debéis permanecer aquí vigilantes frente al enemigo.» Con el permiso de aquellos valientes, Govinda (Kṛṣṇa) partió hacia las estancias reales llevando consigo a Pārtha (Arjuna), y se presentó ante Yudhiṣṭhira.

Verse 13

शयानं राजशार्दूलं काछ्चने शयनोत्तमे । अगृह्नीतां च मुदिता चरणौ पार्थिवस्यथ तौ

Dijo Sañjaya: En aquel momento, Yudhiṣṭhira, tigre entre los reyes, yacía en un magnífico lecho de oro. Al llegar allí, ambos, colmados de alegría, tomaron los pies del monarca en señal de reverencia.

Verse 14

तयो: प्रहर्षमालक्ष्य हर्षादश्रूण्यवर्तयत्‌ । राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिर:

Dijo Sañjaya: Al ver a aquellos dos exultar de júbilo, el rey Yudhiṣṭhira concluyó que Rādheya (Karna) había sido abatido; se incorporó entonces de su lecho y, vencido por el alivio y el triunfo, dejó que lágrimas de alegría corrieran de sus ojos.

Verse 15

उवाच च महाबाहु: पुनः पुनररिंदम: । वासुदेवार्जुनौ प्रेमणा तावुभौ परिषस्वजे,शत्रुदमन महाबाहु युधिष्ठिर, श्रीकृष्ण और अर्जुनसे बारंबार प्रेमपूर्वक बोलने और उन दोनोंको हृदयसे लगाने लगे

Dijo Sañjaya: Yudhiṣṭhira, de poderosos brazos y domador de enemigos, habló una y otra vez con afecto y abrazó de corazón a Vāsudeva (Kṛṣṇa) y a Arjuna, a ambos.

Verse 16

तत्‌ तस्मै तद्‌ यथावृत्तं वासुदेव: सहार्जुन: । कथयामास कर्णस्य निधन यदुपुड्भवः,उस समय अर्जुनसहित यदुकुलतिलक वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने कर्णके मारे जानेका सारा समाचार उन्हें यथावत्‌रूपसे कह सुनाया

Dijo Sañjaya: Entonces Vāsudeva—Kṛṣṇa, el más excelso de los Yadus—junto con Arjuna, le relató fielmente, tal como había ocurrido, el relato completo de la muerte de Karṇa.

Verse 17

ईषदुत्स्मयमानस्तु कृष्णो राजानमब्रवीत्‌ | युधिष्िरं हतामित्रं कृताञउ्जलिरथाच्युत:,भगवान्‌ श्रीकृष्ण हाथ जोड़कर किंचित्‌ मुस्कराते हुए, जिनका शत्रु मारा गया था, उस राजा युथधिष्ठिरसे इस प्रकार बोले--

Dijo Sañjaya: Sonriendo levemente, Kṛṣṇa se dirigió al rey Yudhiṣṭhira —cuyos enemigos habían sido abatidos—; con las palmas juntas en señal de respeto, Acyuta habló así.

Verse 18

दिष्टया गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश्न वृकोदर: । त्वं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रो च पाण्डवी

Dijo Sañjaya: «Por buena fortuna, Arjuna, el que empuña el Gāṇḍīva, y Bhīma de los Pāṇḍavas —Vṛkodara— están a salvo. Y tú también, oh rey, te hallas bien; y el hijo de Mādrī entre los Pāṇḍavas tampoco ha sufrido daño».

Verse 19

मुक्ता वीरक्षयादस्मात्‌ संग्रामाललोमहर्षणात्‌ । क्षिप्रमुत्ततकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव

Dijo Sañjaya: «Habéis sido librados de esta batalla que trae la destrucción de los héroes y eriza el vello. Oh hijo de Pāṇḍu, cumple con presteza las tareas que ahora yacen ante ti».

Verse 20

हतो वैकर्तनो राजन सूतपुत्रो महारथ: । दिष्टया जयसि राजेन्द्र दिष्टया वर्धसि भारत

Dijo Sañjaya: «Oh Rey, Vaikartana Karṇa —el gran guerrero de carro, hijo de un auriga— ha sido abatido. Por buena fortuna estás prevaleciendo, oh señor de los reyes; por buena fortuna crecen tu poder y tu prosperidad, oh Bhārata.»

Verse 21

यस्तु द्यूतजितां कृष्णां प्राहसत्‌ पुरुषाधम: । तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमि: पिबति शोणितम्‌,“जिस नराधमने जूएमें जीती हुई द्रौपदीका उपहास किया था, आज पृथ्वी उस सूतपुत्र कर्णका रक्त पी रही है

Dijo Sañjaya: «Aquel hombre vil que un día se burló de Kṛṣṇā (Draupadī) después de que fuera ganada en el juego de dados—hoy la tierra bebe la sangre de ese hijo de sūta (Karna).»

Verse 22

शेतेडसौ शरपूर्णाड़: शत्रुस्ते कुरुपुड्व । तं पश्य पुरुषव्याप्र विभिन्न बहुभि: शरैः

Dijo Sañjaya: «Oh toro entre los Kurus, tu enemigo yace allí en el campo de batalla, con los miembros llenos de flechas. Oh tigre entre los hombres, míralo: atravesado y desgarrado por innumerables saetas.»

Verse 23

हतामित्रामिमामुर्वीमनुशाधि महाभुज । यत्तो भूत्वा सहास्माभिर्भुड्क्ष्व भोगांश्व॒ पुष्कलान्‌,“महाबाहो! आप सावधान होकर हम सब लोगोंके साथ इस निष्कंटक हुई पृथ्वीका शासन और प्रचुर भोगोंका उपभोग कीजिये”

Dijo Sañjaya: «Oh de brazos poderosos, ahora que tus enemigos han sido abatidos, gobierna esta tierra. Mantente vigilante y, junto con nosotros, goza de abundantes deleites regios.»

Verse 24

संयज उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मन: । धर्मपुत्र: प्रह्ष्टात्मा दाशा्ई वाक्‍्यमत्रवीत्‌

Dijo Saṃjaya: “¡Oh rey! Al oír estas palabras de Keśava, el magnánimo, Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) se alegró en lo íntimo. Con el corazón enaltecido, comenzó a hablar a Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa), iniciando un diálogo—señal de claridad renovada y firmeza moral en medio de las presiones de la guerra.”

Verse 25

दिष्टया दिष्ट्येति राजेन्द्र वाक्यं चेदमुवाच ह । नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन

Yudhiṣṭhira dijo: «¡Dicha, dicha en verdad, oh rey!», y añadió: «Oh poderoso de brazos, oh hijo de Devakī: estando tú presente, no es extraño que se cumpla esta gran hazaña. Teníendote por auriga, Pārtha, con esfuerzo deliberado, lo ha abatido. Oh fuerte de brazos, por la gracia de tu consejo y de tu inteligencia, tal desenlace no es maravilla».

Verse 26

त्वया सारथिना पार्थो यत्नवानहनश्च तम्‌ । न तच्चित्र॑ महाबाहो युष्मदबुद्धिप्रसादजम्‌

Yudhiṣṭhira, exclamando «¡Ah, qué dicha, qué dicha!», dijo: «Oh Kṛṣṇa, poderoso de brazos, hijo de Devakī: teniéndote por auriga, Pārtha, esforzándose, lo ha dado muerte. Oh fuerte de brazos, tal éxito no es sorprendente, pues nace de la claridad y la gracia de tu consejo».

Verse 27

प्रगृह् च कुरुश्रेष्ठ साड़॒दं दक्षिणं भुजम्‌ । उवाच धर्मभृत्‌ पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ

Oh el mejor de los Kurus: entonces el justo rey Yudhiṣṭhira, tomando en su mano el brazo derecho de Śrī Kṛṣṇa, adornado con brazalete, se dirigió a ambos, Keśava y Arjuna.

Verse 28

नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन मे । धर्मात्मानौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ,'प्रभो! देवर्षि नारदने मुझसे कहा था कि आप दोनों धर्मात्मा, महात्मा, पुराणपुरुष तथा ऋषिप्रवर साक्षात्‌ भगवान्‌ नर और नारायण हैं

Dijo Saṃjaya: «El par divino, Nara y Nārāyaṇa, me fue descrito por el devarṣi Nārada: aquellos dos sabios antiguos, magnánimos y firmes en el dharma, los más excelsos entre los ṛṣis».

Verse 29

असकृच्चापि मेधावी कृष्णद्वैपायनो मम । कथामेतां महाभाग कथयामास तत्त्ववित्‌,“महाभाग! परम बुद्धिमान्‌ तत्त्ववेत्ता महर्षि श्रीकृष्णद्वैपायनने भी बारंबार मुझसे यही बात कही है

“¡Oh noble! El sabio y conocedor de la verdad, el rishi Kṛṣṇa-Dvaipāyana, me ha referido repetidas veces este mismo relato.”

Verse 30

तव कृष्ण प्रसादेन पाण्डवो5यं धनंजय: । जिगायाभिमुख: शत्रून्‌ू न चासीद्‌ विमुख: क्वचित्‌

“¡Oh Krishna! Por tu gracia, este Pándava, Dhanañjaya (Arjuna), ha vencido a sus enemigos manteniéndose siempre de frente en la batalla; jamás, en momento alguno, se apartó del combate.”

Verse 31

जयश्चैव ध्रुवो5स्माकं न त्वस्माकं पराजय: । यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान्‌

“La victoria es, en verdad, segura para nosotros; la derrota no puede ser nuestra. Pues cuando entraste en la guerra como auriga de Pārtha, supimos que nuestro triunfo quedaba fijado, firme e inconmovible.”

Verse 32

भीष्मो द्रोणश्न॒ कर्णश्न॒ महात्मा गौतम: कृप:ः । अन्ये च बहव: शूरा ये च तेषां पदानुगा:

Dijo Saṃjaya: “Bhīṣma, Droṇa y Karṇa, y el magnánimo Gautama—Kṛpa—junto con muchos otros valientes guerreros que siguieron sus huellas.”

Verse 33

इत्युक्त्वा धर्मराजस्तु रथं हेमविभूषितम्‌

Dicho esto, Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) volvió entonces su atención al carro adornado con oro.

Verse 34

श्वेतवर्णर्हयैर्युक्ते कालवालैर्मनोजवै: । आस्थाय पुरुषव्याप्र: स्वबलेनाभिसंवृत:

Montado en un carro de guerra uncido a caballos blancos, veloces como el pensamiento y de crines oscuras, aquel tigre entre los hombres avanzó, rodeado y protegido por sus propias huestes.

Verse 35

प्रययौँ स महाबाहुर्द्र्ठमायोधनं तदा । कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्त्रय तत: प्रियम्‌

Entonces aquel héroe de poderosos brazos partió resueltamente hacia la batalla. Tras pedir primero el asentimiento y el buen querer de los dos valientes, Kṛṣṇa y Arjuna, se alejó, decidido a lo que juzgaba justo y querido.

Verse 36

आभाषमाणस्तौ वीरावुभौ माधवफाल्गुनौ । स ददर्श रणे कर्ण शयानं पुरुषर्षभम्‌

Mientras se dirigía a aquellos dos héroes—Mādhava (Kṛṣṇa) y Phālguna (Arjuna)—vio en el campo de batalla a Karṇa, toro entre los hombres, tendido en el suelo.

Verse 37

ऐसा कहकर पुरुषसिंह महाबाहु धर्मराज युधिष्ठिर श्वेतवर्ण और काली पूँछवाले

Como la flor de kadamba, cercada por todas partes por sus estambres, así contempló Dharmarāja Yudhiṣṭhira a Karṇa: su cuerpo, enteramente cubierto y traspasado por cientos de flechas.

Verse 38

गन्धतैलावसिक्ताभि: काउचनीभि: सहसत्रश: | दीपिकाभि: कृतोद्योतं पश्यते वै वृषं तदा,उस समय सुगन्धित तेलसे भरे हुए सहस्रों सोनेके दीपक जलाकर प्रकाश किया गया था। उसी उजालेमें वे धर्मात्मा कर्णको देख रहे थे

Entonces se encendieron miles de lámparas de oro llenas de aceite fragante, y el lugar quedó espléndidamente iluminado; en aquel resplandor contemplaron a Vṛṣa (Karṇa), el héroe de alma justa.

Verse 39

संछिन्नभिन्नकवचं बाणैश्व विदलीकृतम्‌ । सपुत्र निहतं दृष्टवा कर्ण राजा युधिष्ठिर:

Al ver a Karṇa abatido—su coraza cercenada y hecha añicos, su cuerpo desgarrado por las flechas—y al verlo yacer muerto junto a su hijo, el rey Yudhiṣṭhira examinó la escena una y otra vez hasta quedar plenamente convencido de la verdad. Entonces comenzó a alabar repetidamente a Śrī Kṛṣṇa y a Arjuna, reconociendo el poder decisivo y la resolución conforme al dharma que condujeron a este sombrío desenlace en la guerra.

Verse 40

संजातप्रत्ययो$तीव वीक्ष्य चैवं पुनः पुन: । प्रशशंस नरव्यात्रावुभी माधवपाण्डवौ

Tras mirar una y otra vez, quedó hondamente convencido. Entonces colmó de elogios a ambos héroes —Mādhava (Kṛṣṇa) y el Pāṇḍava (Arjuna)—, tigres entre los hombres. Esa convicción nacía de ver a Karṇa muerto junto a su hijo y de reconocer el desenlace decisivo, guiado por lo divino, que lo llevó a admitir una destreza acorde con el orden moral de la guerra.

Verse 41

अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्यां भ्रातृभि: सह । त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालित:

Dijo Saṃjaya: «¡Oh Govinda! Hoy me he convertido en rey de la tierra junto con mis hermanos, sostenido y protegido por ti, mi señor y guardián, heroico en el valor y sabio en el consejo».

Verse 42

हत॑ श्रुत्वा नरव्यात्रं राथेयमतिमानिनम्‌ । निराशोड्द्य दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रो भविष्यति

«Cuando oiga que Rādheya —león entre los hombres, aunque hinchado de soberbia— ha sido abatido, ese malvado hijo de Dhṛtarāṣṭra caerá hoy en la más absoluta desesperación».

Verse 43

जीविते चैव राज्ये च हते राधात्मजे रणे | त्वत्प्रसादाद्‌ वयं चैव कृतार्था: पुरुषर्षभ

«Con Karṇa, hijo de Rādhā, muerto en la batalla, ya no nos aferramos ni a la vida ni al reino. Por tu gracia, oh toro entre los hombres, hemos alcanzado de veras nuestro propósito».

Verse 44

दिष्टया जयसि गोविन्द दिष्ट्या शत्रुर्निपातित: । दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च विजयी पाण्डुनन्दन:

Dijo Sañjaya: «Por buena fortuna has prevalecido, oh Govinda. Por buena fortuna el enemigo ha sido abatido. Y por buena fortuna el hijo de Pāṇḍu—Arjuna, portador del Gāṇḍīva—ha salido victorioso».

Verse 45

त्रयोदश समास्तीर्णा जागरेण सुदु:खिता: । स्वप्स्यामोड्द्य सुखं रात्रौ त्वत्प्रसादान्महा भुज

«Oh, de brazos poderosos: afligidos por un dolor extremo, hemos pasado trece años en vigilia, en la dureza. Esta noche, por tu gracia, al fin podremos dormir en paz».

Verse 46

संजय उवाच एवं स बहुशो राजा प्रशशंस जनार्दनम्‌ । अर्जुनं च कुरुश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिर:

Dijo Sañjaya: «Oh rey, de este modo Dharma-rāja Yudhiṣṭhira alabó una y otra vez a Janārdana (Śrī Kṛṣṇa) y a Arjuna, el más excelso de los Kurus».

Verse 47

दृष्टवा च निहतं कर्ण सपुत्रं पार्थसायकै: । पुनर्जातमिवात्मानं मेने च स महीपति:

Dijo Sañjaya: Al ver a Karṇa—junto con su hijo—muerto por las flechas de Pārtha (Arjuna), aquel rey (Dhṛtarāṣṭra) creyó como si él mismo hubiera vuelto a nacer.

Verse 48

समेत्य च महाराज कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरम्‌ । हर्षयन्ति सम राजानं हर्षयुक्ता महारथा:,महाराज! उस समय हर्षमें भरे हुए पाण्डवपक्षके महारथी कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरसे मिलकर उनका हर्ष बढ़ाने लगे

Dijo Sañjaya: Entonces, oh gran rey, los grandes guerreros del bando de los Pāṇḍava—colmados de júbilo—se reunieron y fueron a encontrarse con Yudhiṣṭhira, hijo de Kuntī, procurando acrecentar la alegría del rey.

Verse 49

नकुल: सहदेवश्न पाण्डवश्व वृकोदर: । सात्यकिश्न महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथ:

Sañjaya dijo: Oh gran rey, Nakula y Sahadeva, y el Pāṇḍava Vṛkodara (Bhīma), y Sātyaki—el más eminente auriga entre los Vṛṣṇis—comenzaron a ensalzar a Arjuna, hijo de Kuntī, después de la muerte de Karṇa. Tras aquella caída decisiva, los Pāṇḍavas y sus aliados alzaron su elogio no sólo por la victoria, sino por la firme destreza y la resolución que sostuvo su causa bajo el peso moral de la guerra.

Verse 50

धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पाण्डुपाज्चालसृञ्जया: । पूजयन्ति सम कौन्तेयं निहते सूतनन्दने

Sañjaya dijo: Cuando Karṇa, el hijo del auriga, hubo sido abatido, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍī y los guerreros de los Pāṇḍavas, los Pāñcālas y los Sṛñjayas comenzaron a honrar y alabar a Arjuna, hijo de Kuntī. En el clima moral de la guerra, tal aclamación señala el reconocimiento de un valor decisivo y del cumplimiento de un deber sombrío, y subraya asimismo cómo la victoria queda públicamente refrendada por los aliados tras la caída de un adversario formidable.

Verse 51

ते वर्धयित्वा नृपतिं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्‌ । जितकाशिनो लब्धलक्ष्या युद्धशौण्डा: प्रहारिण:

Sañjaya dijo: Tras felicitar al justo rey Yudhiṣṭhira, aquellos valientes guerreros—exultantes por la victoria, cumplido su propósito, diestros en la guerra y poderosos en el golpe—ensalzaron con palabras de elogio a Kṛṣṇa y a Arjuna, atormentadores de enemigos, y luego, colmados de alegría, regresaron a su campamento.

Verse 52

स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिववग्भि: कृष्णौ परंतपौ । जग्मुः स्वशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथा:

Sañjaya dijo: Regocijados por su éxito, los grandes guerreros de carro regresaron a su propio campamento. Con palabras colmadas de alabanza, ensalzaron a los dos abrasadores de enemigos—Kṛṣṇa y Arjuna—manifestando gratitud y aprobación tras el arduo desenlace de aquel día; y, en el cuadro más amplio, ofrecieron también felicitaciones al justo rey Yudhiṣṭhira por el logro de su propósito.

Verse 53

एवमेष क्षयो वृत्त: सुमहाललोमहर्षण: । तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ किमर्थमनुशोचसि,राजन! इस प्रकार आपकी ही कुमन्त्रणाके फलस्वरूप यह रोमांचकारी महान्‌ जनसंहार हुआ है। अब आप किसलिये बारंबार शोक करते हैं?

Sañjaya dijo: «Así ha ocurrido esta destrucción inmensa y erizante. Oh rey, ha nacido de tu propio mal consejo—¿por qué, entonces, te lamentas una y otra vez?»

Verse 54

वैशम्पायन उवाच श्रुत्वैतदप्रियं राजा धृतराष्ट्रोडम्बिकासुत: । पपात भूमौ निश्वेष्टश्छिन्नममूल इव द्रुम:

Vaiśampāyana dijo: Al oír aquel informe doloroso e indeseado, el rey Dhṛtarāṣṭra—hijo de Ambikā—se desplomó en tierra, retorciéndose sin amparo, como un árbol al que le han cercenado las raíces.

Verse 55

तथा सा पतिता देवी गान्धारी दीर्घदर्शिनी । शुशोच बहुलालापै: कर्णस्य निधन युधि

Así, la noble reina Gāndhārī, célebre por su mirada que alcanza lejos, cayó abatida por el dolor. Con muchos lamentos, lloró la muerte de Karṇa en el campo de batalla.

Verse 56

तां पर्यगृह्नाद्‌ विदुरो नृपतिं संजयस्तथा । पर्याश्चासयतां चैव तावुभावेव भूमिपम्‌,उस समय विदुरजीने गान्धारी देवीको और संजयने राजा धृतराष्ट्रको सँभाला। फिर दोनों ही मिलकर राजाको समझाने-बुझाने लगे

Vaiśampāyana dijo: Entonces Vidura la sostuvo, y Saṃjaya sostuvo asimismo al rey. Luego, entre ambos, sentaron al señor de la tierra y comenzaron a aconsejarlo.

Verse 57

तथैवोत्थापयामासुर्गान्धारी कुरुयोषित: । स दैवं परमं॑ मत्वा भवितव्यं च पार्थिव:

Vaiśampāyana dijo: Del mismo modo, las mujeres de la casa de los Kuru acudieron y levantaron a la reina Gāndhārī. Pero el rey Dhṛtarāṣṭra, tomando por supremos al destino (daiva) y a lo inevitable (bhavitavya), quedó anegado por la angustia; su discernimiento se quebró, y el gran rey asceta se hundió en la ansiedad y el duelo, ofuscado y sin saber qué debía hacerse. Aunque Vidura y Sañjaya lo aconsejaban, permaneció sentado en silencio, casi sin sentido.

Verse 58

परां पीडां समाश्रित्य नष्टचित्तो महातपा: । चिन्ताशोकपरीतात्मा न जज्ञे मोहपीडित: । स समाश्चासितो राजा तृष्णीमासीद्‌ विचेतन:

Vaiśampāyana dijo: Abrumado por un dolor extremo, el gran rey asceta perdió la claridad de la mente. Su ser quedó cercado por la ansiedad y el duelo; atormentado por la confusión, no comprendía qué debía hacerse. Así, ya sentado, el rey permaneció en silencio, como si estuviera inconsciente.

Verse 59

श्रवणमहिमा इमं महायुद्धमखं महात्मनो- र्धनंजयस्याधिरथेश्व यः पठेत्‌ । स सम्यगिष्टस्य मखस्य यत्‌ फलं तदाप्रुयात्‌ संश्रवणाच्च भारत

Vaiśampāyana dijo: Quien recite—o incluso solo escuche—esta gran guerra, concebida como un sacrificio (makha), acerca del noble Dhanañjaya (Arjuna) y de Ādhiratha (Karna), alcanza el mismo fruto que otorga un sacrificio realizado conforme al rito. Así, oh Bhārata, el mérito del ritual disciplinado se vuelve accesible también mediante la escucha reverente.

Verse 60

मखो हि विष्णुर्भगवान्‌ सनातनो वदन्ति तच्चाग्न्यनिलेन्दुभानव: । अतोडनसूयु: शृणुयात्‌ पठेच्च यः स सर्वलोकानुचर: सुखी भवेत्‌

Vaiśampāyana dijo: «El eterno Señor bienaventurado Viṣṇu es, en verdad, el sacrificio (makha); así lo proclaman incluso Agni, Vāyu, la Luna y el Sol. Por ello, quien—libre de buscar faltas y de envidia—recite o escuche este relato del sacrificio-guerrero, será un feliz caminante por todos los mundos.»

Verse 61

तां सर्वदा भक्तिमुपागता नरा: पठन्ति पुण्यां वरसंहितामिमाम्‌ | धनेन धान्येन यशसा च मानुषा नन्दन्ति ते नात्र विचारणास्ति

Vaiśampāyana dijo: Aquellos que, habiendo alcanzado una devoción constante, recitan este compendio excelente y meritorio, se regocijan, provistos de riqueza, grano y fama. De ello no hay necesidad de dudar ni de volver a deliberar.

Verse 62

अतोडनसूयु: शृणुयात्‌ सदा तु वै नर: स सर्वाणि सुखानि चाप्रुयात्‌ । विष्णु: स्वयंभूर्भगवान्‌ भवश्व तुष्यन्ति ते तस्य नरोत्तमस्य

Vaiśampāyana dijo: Por ello, el hombre que, libre de buscar faltas y de envidia, escucha continuamente este compendio sagrado, alcanza toda clase de felicidad. Ante tal persona excelente, el Señor bienaventurado Viṣṇu, el Auto-nacido (Brahmā) y Bhava (Śiva) quedan complacidos.

Verse 63

वेदावाप्तिब्रद्यिणस्येह दृष्टा रणे बल क्षत्रियाणां जयो युधि । धनज्येष्ठाश्नापि भवन्ति वैश्या: शूद्रा55रोग्यं प्राप्तुवन्तीह सर्वे

Vaiśampāyana dijo: «Aquí se ve el fruto según la condición de cada cual: para los brāhmaṇas, la obtención del conocimiento védico; para los kṣatriyas, fuerza en la batalla y victoria en la guerra; para los vaiśyas, preeminencia en la riqueza; y para los śūdras, salud y ausencia de enfermedad. Así, al escuchar y recitar este relato, se dice que cada orden obtiene el beneficio acorde con su dharma.»

Verse 64

तथैव विष्णुर्भगवान्‌ सनातन: स चात्र देव: परिकीर्त्यते यतः । ततः स कामाल्लॉभते सुखी नरो महामुनेस्तस्य वचोडर्चितं यथा

Dijo Vaiśampāyana: «Del mismo modo, el Señor Viṣṇu, eterno y bienaventurado, es celebrado aquí como la divinidad. Por ello, quien estudia este pasaje se vuelve dichoso y alcanza el cumplimiento de los fines que desea. Tal es la potencia sagrada y venerable de la palabra, honrada por todos, del gran sabio Vyāsa».

Verse 65

कपिलानां सवत्सानां वर्षमेक॑ निरन्तरम्‌ | यो दद्यात्‌ सुकृतं तद्धि श्रवणात्‌ कर्णपर्वण:

Dijo Vaiśampāyana: «El mérito que obtendría quien, sin interrupción durante un año entero, diera en donación vacas kapilā, de color bermejo, junto con sus terneros—ese mismo mérito se alcanza simplemente escuchando el Karṇa Parva.»

Verse 96

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरहर्षे षण्णवतितमो<ध्याय:

Así concluye el capítulo nonagésimo sexto del Karṇa Parva del venerable Śrī Mahābhārata, llamado «La alegría de Yudhiṣṭhira».

Verse 1936

त्वद्बुद्ध्या निहते कर्णे हता गोविन्द सर्वथा । “गोविन्द! भीष्म

Sañjaya dijo: «¡Oh Govinda! Cuando Karṇa ha sido abatido por tu inteligencia que guía, lo tengo por cierto como si todos hubieran sido abatidos: Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, el magnánimo Kṛpācārya de la estirpe de Gautama, y los muchos otros héroes que los siguieron. Pues con la caída de Karṇa hoy, tu consejo ha puesto fin a toda aquella fuerza guerrera».